Voortgangsrapportage Toekomstagenda ‘zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking’

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202524 170GehandicaptenbeleidNr. 354 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 28 maart 2025Sinds januari 2023 is de Toekomstagenda: «zorg en ondersteuning voormensen met een beperking» (hierna: Toekomstagenda)1 in uitvoering.Inmiddels werkt het Ministerie van VWS al twee jaar samen met (zorg)or-ganisaties, cliëntorganisaties, zorgkantoren en branchepartijen aan hetverbeteren van zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking.Met de Toekomstagenda beoog ik tot en met 2026 de ingezette bewegingnaar vernieuwende, persoonsgerichte zorg te verstevigen, op te schalenen te borgen. Zorgorganisaties worden zo veerkrachtiger en toekomstbe-stendiger, zodat zorgaanbod beter past bij de veranderende zorgvraag vanmensen met een beperking. Met als doel dat mensen zo zelfstandigmogelijk kunnen zijn, zelf kunnen bepalen wat er in hun leven gebeurt enkunnen wonen op een plek waar ze zich thuis voelen. Anders werken enanders organiseren loopt als een rode draad door de Toekomstagenda.Met deze oplegbrief bied ik u de tweede voortgangsrapportage van deToekomstagenda aan.Zoals uw Kamer weet schrijf ik op dit moment de werkagenda van deNationale Strategie VN-Verdrag Handicap, samen met mensen met eenbeperking. Daarin neem ik acties op die eraan bijdragen dat mensen meteen beperking een zo fijn en betekenisvol leven kunnen leiden of kunnendeelnemen aan de samenleving. Door te zorgen voor een samenlevingzonder drempels, waarin mensen met een beperking hun plek kunneninnemen en hun talenten kunnen ontwikkelen. De werkagenda kan zo vooreen versnelling en aanvulling zijn op de in gang gezette beweging van deToekomstagenda.LeeswijzerDe voortgangsrapportage van de Toekomstagenda bestaat uit zeveninformatiebladen en zes filmpjes, net als de voortgangsrapportage1Kamerstukken II, 2021/2022, 24 170, nr. 262 kst-24170-354ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 170, nr. 3541 gestuurd in 2024. De informatiebladen geven per thema aan welkevoortgang in 2024 geboekt is en welke mijlpalen in 2025 beoogd worden.Daarnaast is er één overkoepelend informatieblad. De filmpjes2 lichteneen concreet project of goed voorbeeld uit per thema. Hiermee maak ikvoor iedereen inzichtelijk op welke manier de Toekomstagenda directinvloed heeft op het leven van mensen met een beperking, hun zorgver-leners en hun omgeving. Ik voeg tot slot als bijlage een aantal jaarlijkserapportages van projecten onder de Toekomstagenda toe.Deze oplegbrief gebruik ik om kort te reflecteren op de algehele voortgangvan de Toekomstagenda. Daarnaast gebruik ik deze brief om een aantalonderzoeksrapporten en resultaten aan uw Kamer in het bijzonder toe telichten, te weten het onderzoeksrapport van Tranzo «Beter benuttenervaringsdeskundigheid», de Routekaart «Aan de slag met PassendBeschikken» en het plan van aanpak voor de monitor van de Toekomst-agenda. Tot slot reageer ik op de voortgang van de moties Westerveldc.s.3 4Voortgang van de ToekomstagendaWaar 2023 in het teken stond van het opstarten van de samenwerking metveldpartijen en ervaringsdeskundigen, stond 2024 in het teken van hetconcreet uitvoeren van deze opgestarte acties. Kenmerkend aan deToekomstagenda is dat ik daarvoor geen nieuwe methodieken ontwikkel,maar zoveel mogelijk gebruik maak van bestaande kennis en goedwerkende aanpakken. Deze verspreid ik breder in de sector en probeer ikop te schalen. Waar noodzakelijk investeer ik in de opvulling vankennishiaten.Een voorbeeld van een programma waarin optimaal gebruik wordtgemaakt van bestaande methodieken en kennis is het Ontwikkelpro-gramma Complexe Zorg5, waarin 63 zorgaanbieders interesse hebbengetoond. Dit programma ben ik gestart in 2024 en het ondersteuntzorgaanbieders om de zorg en ondersteuning aan mensen met eenintensieve zorgvraag en onbegrepen gedrag duurzaam te verbeteren. Eenander concreet voorbeeld waarmee kennis breed verspreid wordt binnende sector is de InnovatieRoute6. De InnovatieRoute is een digitaal eninteractief instrument om zorgaanbieders te ondersteunen bij het kiezen,implementeren en opschalen van zorgtechnologie. De Route is gebaseerdop praktijkervaring van wel 50 gehandicaptenzorgorganisaties enwetenschappelijke inzichten. De komende twee jaar zal ik deze Innovatie-Route met de sector en kennisinstituten aanvullen met nieuwe praktijker-varing en wetenschappelijke inzichten op het gebied van opschaling. Tenslotte zijn de lerende netwerken van Begeleiding à la Carte 27, waarin éénzorgaanbieder een goed werkende aanpak deelt met andere zorgorgani-saties, een mooi voorbeeld van opschaling in de sector.De Toekomstagenda is een integrale agenda die niet alleen over de zorgen ondersteuning in instellingen gaat, maar ook over ondersteuning in hetsociaal domein. Zo zijn gemeenten bezig met het afgeven van beschik-kingen met langere looptijd voor personen met een levenslange, stabieleondersteuningsvraag. Steeds meer gemeenten, bijvoorbeeld gemeenteStichtse Vecht, werken met een Wmo-beschikking zonder einddatum voor2https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/leven-met-een-beperking/videoserie-over-zorg-voor-mensen-met-een-beperking3Kamerstukken II, 2023/24, 24 170, nr. 3044Kamerstukken II, 2022/23, 34 843, nr. 825https://www.opcz.nl/6https://www.innovatieroute.nu/7https://www.kennispleingehandicaptensector.nl/wat-doen-we/programma-s-en-projecten/begeleiding-a-la-carteTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 170, nr. 3542 mensen die permanent Wmo ondersteuning nodig hebben. Deze enandere voorbeelden worden gedeeld via webinars, werksessies enhandreikingen. Ook wordt dit jaar weer voor 25 gemeenten extra (SPUK)middelen beschikbaar gesteld voor het doorontwikkelen van de functieonafhankelijke clientondersteuning. Tegelijkertijd blijft de bekendheid vanonafhankelijke cliëntondersteuning te beperkt. In het traject van deMeerjarenagenda Wmo pak ik dit samen met betrokken partijen op.Terugkijkend zie ik, nu de Toekomstagenda halverwege is, dat de praktijklaat zien dat het ook echt anders kán. Door gebruik te maken van allekennis die er al is, lukt het om anders te werken en anders te organiseren.Daardoor kunnen bijvoorbeeld meer mensen passende ondersteuning enzorg krijgen, worden de talenten van mensen met een verstandelijkebeperking gezien, werkt zorgtechnologie echt ondersteunend of ervarenmensen minder administratieve lasten. Toch zijn we er nog niet. Hettoewerken naar een toekomstbestendige gehandicaptensector kost tijd.De praktijk is soms weerbarstig en duurzame verandering vraagt om eenlange adem. Daarom blijf ik ook in 2025 stevig inzetten op de acties van deToekomstagenda. En waar nodig start ik met betrokken partijen aanvul-lende acties, zoals de bestuurlijke afspraken die gemaakt zijn met ZN, VGNen Ieder(in) over de complexe zorg, waarover ik u onlangs over hebgeïnformeerd8.Routekaart «Aan de slag met Passend Beschikken»Met het leertraject Verrassend Passend werk ik samen met de VNG, hetKetenbureau I-Sociaal Domein en het CAK om de beschikkingsduur aan telaten sluiten bij de ondersteuningsvraag. Zeker voor mensen met eenbeperking of stabiele ondersteuningsvraag kan een langdurige indicatiebeter passend zijn. Juridisch gezien is het al mogelijk om binnen deWmo2015 en Jeugdwet langdurige indicaties af te geven. In de Kamer-brief ambities Wet maatschappelijke ondersteuning van 20 december20249 heb ik uw Kamer de eerste behaalde resultaten uit dit leertrajectgedeeld. Om gemeenten verder te ondersteunen bij het verbeteren van deuitvoeringspraktijk is er naast een uitgebreide handreiking nu eenhandzame Routekaart «Aan de slag met Passend Beschikken» ontwikkeld.De routekaart biedt een overzichtelijk stappenplan uitgesplitst naarstrategisch, tactisch en uitvoerend niveau. Het geeft gemeenten inzicht entips hoe ze aan de slag kunnen met het toepassen van langdurigeindicaties in situaties waar dat nodig is. Ik zal me samen met de VNGblijven inzetten om dit te stimuleren.Tranzo onderzoek «Beter benutten ervaringsdeskundigheid»De Academische Werkplaats Leven met een verstandelijke beperking(AWVB; Tranzo, Tilburg School of Social and Behavioral Sciences, TilburgUniversity), heeft in opdracht van mijn ambtsvoorganger onderzoekgedaan naar de rol die ervaringsdeskundigen en hun netwerk (ouders,broers en zussen, buren en vrijwilligers) spelen in de zorg en onder-steuning. Uit het onderzoek komt naar voren dat mensen met eenbeperking en hun netwerk hier een belangrijke bijdrage aan kunnenleveren. De onderzoekers laten zien dat het betrekken van ervaringsdes-kundigen en hun netwerk positieve impact heeft op kwaliteit van leven endat het maatschappelijke acceptatie van mensen met een beperkingbevordert. De onderzoekers geven aan dat men de nodige belemmeringenervaart, bijvoorbeeld belemmeringen in werk, gezinsdynamiek of gebrek8Kamerstukken II, 2024/2025, 24 170, nr. 3529Kamerstukken II, 2024/2025, 29 538, nr. 365Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 170, nr. 3543 aan ervaren regie. De onderzoekers benadrukken dat het samenvormgeven van zorg vraagt om maatwerk.De inzichten uit dit rapport bieden stof tot nadenken voor beleidsmakersen betrokken maatschappelijke partijen, omdat deze samenwerkingtoegevoegde waarde heeft maar niet zomaar tot stand komt. Over devraag hoe we de inzichten uit dit rapport kunnen operationaliseren, ga ikkomend jaar in gesprek met de partijen verbonden aan de Toekomst-agenda.Plan van aanpak monitoring RIVMZoals aangegeven in de vorige voortgangsrapportage, is aan het RIVM deopdracht gegeven een aanpak te maken voor de monitoring en evaluatievan de doelstelling van Toekomstagenda. Met bijgevoegd rapport wordtdaar invulling aan gegeven. Het RIVM stelt voor de overkoepelendemonitor van de Toekomstagenda voor om de beweging naar toekomstbe-stendige zorg en ondersteuning op twee manieren te volgen: met een setaan indicatoren en door het houden van interviews. Daarnaast wordt inhet rapport een voorstel gedaan voor de opzet en uitvoering van eenevaluatie. Het voorstel voor de evaluatie is om deze eenmalig uit tevoeren aan het einde van de looptijd van de Toekomstagenda (in 2027),door middel van kwalitatief onderzoek aan de hand van de volgendeonderzoeksvraag: Heeft de Toekomstagenda bijgedragen aan de eventuelebeweging naar toekomstbestendige zorg en ondersteuning voor mensenmet een beperking? En zo ja, op welke manier?Het RIVM wijst er terecht op dat bij het monitoren en evalueren van deToekomstagenda verschillende kanttekeningen en onzekerheden een rolspelen. Eén van de kanttekeningen is dat veranderingen tijd kosten endaardoor nog niet of slechts gedeeltelijk binnen een paar jaar te zienzullen zijn. Daarnaast is het belangrijk om te realiseren dat het nietmogelijk is eventuele gevonden veranderingen direct te relateren aan deingezette acties van de Toekomstagenda; de Toekomstagenda staatimmers niet op zichzelf. Ook andere ontwikkelingen zijn van invloed op dezorg en ondersteuning voor mensen met een beperking, zoals dedoelgroep die steeds ouder wordt (waardoor de zorgvraag verandert), eenstijgende zorgvraag, maar ook de steeds complexer wordendemaatschappij. En er kunnen ook andere overheidsprogramma’s vaninvloed zijn op de organisatie van zorg en ondersteuning. Hierdoorkunnen veranderingen niet zomaar toegeschreven worden aan deToekomstagenda alleen. Het RIVM doet daarom het voorstel om metdiverse groepen experts te reflecteren op de resultaten uit de monitor ente verkennen in hoeverre deze veranderingen te relateren zijn aan deinspanningen die gedaan zijn vanuit de Toekomstagenda.Moties Westerveld c.s.Tijdens het commissiedebat op 5 oktober 2023 over gehandicaptenbeleidheeft uw Kamer de moties Westerveld c.s. en Westerveld aanvaard. In devoortgangsrapportage van de Toekomstagenda in 202410 is toegezegd uelk jaar te informeren over de voortgang van beide moties. In de vorigevoortgangsrapportage heeft mijn ambtsvoorganger toegelicht langs welkevier lijnen de moties over grensoverschrijdend gedrag in de gehandicap-tenzorg, specifiek kleinschalige instellingen, worden uitgevoerd. In dezerapportage geef ik inzicht in de voortgang langs de lijnen transparantiere-gister, bewustwording en het inschakelen van een behandelaar bij pgbindien er sprake is van zorg met intensieve begeleiding vanwegeonbegrepen gedrag.10Kamerstukken II, 2023/2024, 24 170, nr. 310Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 170, nr. 3544 1. Transparantieregister Het onderzoek naar de mogelijkheden van een transparantieregister heeftertoe geleid dat ik op dit moment een dergelijk transparantieregister voorpgb-gefinancierde wooninitiatieven ontwikkel. Het is erop gericht datzowel de IGJ als cliëntenvertrouwenspersonen beter inzicht hebben inhoeveel en waar kleinschalige instellingen zijn. Daarmee ontstaat eenlandelijk dekkend overzicht van alle pgb-gefinancierde wooninitiatieven.Dit wordt gedaan in samenwerking met onder andere zorgkantoren en hetCIBG, waarmee reeds gesprekken lopen. In de opzet van het registersluiten we aan bij de meldplicht voor zorgaanbieders in de Wtza.2. Bewustwording Minstens zo belangrijk is bewustwording over grensoverschrijdendgedrag. Cliënten, naasten en medewerkers moeten in staat zijn signalen teherkennen en te erkennen. Daarnaast moeten zij weten wat je kunt doenals je te maken krijgt met grensoverschrijdend gedrag. Ik wil daaromzorgen dat er voor cliënten toegankelijke en begrijpelijke informatie isover grensoverschrijdend gedrag. In het kader van de implementatie vanhet VN-Verdrag Handicap werk ik uit wat er nodig is om toegankelijkeinformatie hierover te waarborgen. Ook werk ik uit hoe deskundigheidsbe-vordering van zorg- en veiligheidsprofessionals over onder andere gewelden misbruik bij mensen met een beperking structureel kan wordenversterkt. Ik bekijk of die aanpak ook in te zetten is voor zorgprofessionalsen mensen die zorginstellingen bezoeken.De zorginstelling zelf heeft ook een belangrijke rol in het waarborgen vaneen veilige omgeving voor cliënten én hun medewerkers. De regerings-commissaris Seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweldheeft voor organisaties een handreiking ontwikkeld over hoe om te gaanmet meldingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag én te komen toteen strategie voor preventie en cultuurverandering binnen de organisatie.Ik zet mij ervoor in om deze handreiking ook in de gehandicaptenzorg-sector onder de aandacht te brengen.3. Inschakelen van een behandelaar bij pgb Ik heb onderzocht of het mogelijk is of er bij pgb eisen gesteld kunnenworden aan het inschakelen van een behandelaar, indien sprake van zorgmet intensieve begeleiding vanwege onbegrepen gedrag. Dit blijkt nietmogelijk. Behandeling wordt namelijk alleen geleverd via zorg in natura.Het zorgkantoor kan juridisch gezien niet als voorwaarde stellen om eendeel van de zorg in zorg in natura te nemen, wanneer een pgb wordtverstrekt.Momenteel wordt wel onderzocht hoe gewaarborgd kan worden dat ervoor pgb-initiatieven specialisten ouderengeneeskunde en artsenverstandelijke gehandicapten beschikbaar zijn. Op deze manier krijgenbudgethouders bij wooninitiatieven adequate medische zorg. Hieroverworden nu gesprekken gevoerd met de IGJ en branche- en beroepsorga-nisaties.Tot slotMet de Toekomstagenda zoek ik de verandering niet top down, maar vanonderop. In de praktijk, met de sector. Langzaamaan wordt duidelijk dathet anders kán. Dat geldt niet alleen voor de manier waarop zorgaan-bieders werken, maar ook om anders te kijken naar de talenten vanmensen met een beperking.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 170, nr. 3545 Het is belangrijk om samen met de partijen waarmee ik de Toekomst-agenda uitvoer, deze koers te blijven varen. Ik kijk er dan ook naar uit omsamen met mijn partners deze lijn de komende twee jaar voort te zettenen daarmee de impact van de Toekomstagenda, en straks van dewerkagenda VN-Verdrag Handicap, op het leven van mensen met eenbeperking, hun naasten en hun zorgverleners te vergroten.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,V. MaeijerTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 170, nr. 3546