Beleidsreactie WODC evaluatierapport kleinschalige detentievoorziening Middelburg

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202524 587Justitiële InrichtingenNr. 993 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE ENVEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 4 november 2024In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Datacentrum(WODC) heeft onderzoekbureau Regioplan een evaluatie uitgevoerd naarde kleinschalige detentievoorziening Middelburg (KVM). De KVM heeft alsdoel de bij de zelfmelders aanwezige stabiele situatie met protectievefactoren – zoals werk/opleiding, huisvesting, inkomen, zorg – zoveelmogelijk intact te houden en het ontstaan van criminogene factoren alsgevolg van detentie te voorkomen. Hierbij bied ik uw Kamer het evaluatie-rapport aan. De evaluatie laat zien dat een dergelijke detentievoorzieningin het algemeen bijdraagt aan het behoud van de stabiele situatie waarinde gedetineerden zich voorafgaand aan detentie bevonden.Pilot kleinschalige detentievoorziening MiddelburgBinnen het toenmalige innovatieprogramma Koers en Kansen1 is in 2020de pilot KVM gestart. De KVM is een voorziening waar tijdens kortedetenties vergelding gecombineerd wordt met re-integratie. Plaatsing inde KVM wordt voorafgegaan door een zorgvuldig screeningsproces,waarbij o.a. wordt gekeken naar de delictgeschiedenis en de aard van hetdelict.2 In dit proces wordt mede op basis van informatie van keten-partners gekeken naar de risico-inschatting en het slachtofferbelang. In depilot krijgen zelfmelders (kortgestraften tot 1 jaar) die voor aanvang vande detentie werken aan een delictvrij en geïntegreerd leven, demogelijkheid om hun werk of andere zinvolle structurele dagbestedingtijdens detentie voort te zetten. Ze worden vanaf de eerste dag van hun1Kamerstuk 24 587, nr. 805. In het programma Koers en kansen is bezien hoe de sanctie-uitvoering flexibel en robuust kan worden georganiseerd. Met diverse betrokkenen in dedomeinen van justitie, zorg en lokaal bestuur is in het programma gewerkt aan nieuwemogelijkheden van detentie die recht doen aan actuele ontwikkelingen en inzichten en effectiefzijn in het bereiken van de strafdoelen.2Een delictgeschiedenis met veelvuldig geweld, het actueel delict betreft een zedendelict of er issprake (geweest) van geweld tegen hulpverleners zijn o.a. redenen om niet toegelaten teworden tot de KVM. kst-24587-993ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 9931 detentie geplaatst op de Beperkt Beveiligde Afdeling (BBA)3 wat demogelijkheid biedt om zinvolle dagbesteding zoals werk en/of opleidingvoort te zetten tijdens detentie. Het is hierdoor mogelijk om inkomen tebehouden, rekeningen (zoals huur) te blijven betalen en eventuelezorgtrajecten te doorlopen. Ook het sociaal netwerk kan in stand wordengehouden. De pilot liep eind mei 2024 af. In de zesde voortgangsbrief«Recht doen, kansen bieden» is uw Kamer hierover geïnformeerd.4Samenvatting evaluatierapportIn de evaluatie is onderzocht hoe de populatie van de pilot is samenge-steld, op welke wijze de uitvoering van de KVM heeft plaatsgevonden, watde ervaringen met de KVM waren en welke lessen daaruit konden wordengetrokken. Hiervoor zijn de werkzame mechanismen van de KVMinzichtelijk gemaakt, de kenmerken en de leefsituatie van de gedeti-neerden in de KVM onderzocht, en de ervaringen van professionals,(ex-)gedetineerden en overige betrokkenen verzameld. Tot slot zijn deontwikkelingen sinds 2021 verkend en mogelijkheden voor verbetering encontinuering van de KVM geïnventariseerd.Werkzame mechanismesDe volgende in de literatuur gevonden werkzame mechanismes worden inde KVM toegepast:•kleinschaligheid van detentievoorzieningen;•beperkt beveiligingsniveau in een meer open detentiesetting;•regiobinding/detentie dichtbij woonplaats;•extramuraal werken en behoud van baan tijdens detentie;•betrekken keten- en samenwerkingspartners bij detentietraject;•positief leefklimaat (ondersteunend relationeel leefklimaat) in dedetentievoorziening.Kenmerken en ontwikkeling populatie•Een kwart van de zelfmelders die door Divisie Individuele Zaken van deDienst Justitiële Inrichtingen (DJI) aan de KVM worden doorgezet,stroomt bij de KVM in. In totaal zijn tussen 2020–2023 veertig manne-lijke gedetineerden ingestroomd.•Het meest voorkomende type delict waarvoor gedetineerden in deKVM zijn veroordeeld is een financieel of vermogensdelict, gevolgddoor drugsdelicten en geweld/misdrijven tegen de openbare orde.•De gemiddelde detentieduur die gedetineerden in de KVM opgelegdhebben gekregen schommelde tussen de 110 dagen (in 2022) en171 dagen (in 2021). Het overgrote deel van de gedetineerden die deKVM hebben verlaten, heeft de opgelegde detentie volledig in de KVMuitgezeten. Een aantal gedetineerden is tijdens hun verblijf in de KVMalsnog intramuraal geplaatst.De gedetineerden hebben hun leven voorafgaand aan detentie groten-deels op orde. Ze hebben over het algemeen bijvoorbeeld werk, inkomen,een woning en een sociaal netwerk waarop ze kunnen terugvallen als datnodig is. Ook zaken als een identiteitsbewijs en een zorgverzekering zijnover het algemeen al geregeld als ze in de KVM komen. Op het momentdat ze de KVM verlaten hebben ze die stabiele situatie over het algemeen3De BBA is een afdeling van een inrichting waar gedetineerden aan het einde van de detentieworden geplaatst die in aanmerking komen voor re-integratieverlof voor het verrichten vanextramurale arbeid. De BBA heeft als doel om gedetineerden via werk succesvol en veilig telaten re-integreren in de samenleving met als ambitie een betaalde baan na bun detentie.4Kamerstuk 29 279, nr. 865 Zesde voortgangsbrief Recht doen, kansen bieden.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 9932 weten te behouden. Op het gebied van zorg en schulden is de situatie vande gedetineerden minder vanzelfsprekend op orde bij instroom in deKVM. Een minderheid van de gedetineerden in de KVM heeft bij instroomeen zorgbehoefte en als daarvoor op dat moment nog geen zorg isgeregeld, is dat bij uitstroom wel georganiseerd. Verder had ongeveer dehelft van de gedetineerden bij instroom schulden die ook nog bestondenop het moment dat ze de KVM verlieten. Hierop wordt in vergelijking metde andere leefgebieden wel de grootste vooruitgang geboekt tijdens hetverblijf in de KVM, doordat de schulden substantieel lager zijn geworden.Ervaringen met de KVMProfessionals•De professionals zijn over het algemeen positief over zowel deuitgangspunten van de KVM als de uitwerking daarvan in de praktijk.Professionals zien dat plaatsing in de KVM een positieve uitwerkingheeft op het leven van gedetineerden. Alle professionals ervaren datbaanbehoud tijdens de detentieperiode in de KVM bijdraagt aan eenvermindering van detentieschade en (naar verwachting ook) van derecidivekans.•De ervaring met het instroomproces is, over het algemeen, positief. Desamenwerking met ketenpartners is met name in dit proces gelegen enwordt door alle respondenten als prettig en constructief ervaren. Devaste contactpersonen bij de ketenpartners en de KVM dragen daaraanvolgens hen bij. Een aantal professionals zou graag vanuit de KVM(meer) terugkoppeling willen over het al dan niet plaatsen van degedetineerden in de KVM na de pre-scan.•Het doel «continuïteit van werk, dagbesteding, opleiding of zorgtra-ject» wordt door alle gedetineerden van de KVM behaald. Als er sprakeis van schulden voorafgaand aan detentie, dan ontwikkelen deze zichniet verder, maar worden deze (verder) afbetaald. Gedetineerden zijnover het algemeen gemotiveerd om te werken aan een toekomstzonder delicten. De detentievorm en de locatie van de KVM dragenhieraan positief bij.•De combinatie van de (reguliere) BBA en de KVM op dezelfde locatiehebben geen negatief effect op de gedetineerden in de KVM. Ditverloopt in de praktijk zonder problemen en de twee doelgroepen lerenzelfs van elkaar. Zo helpen de gedetineerden die op BBA-plaatsenzitten, zelfmelders in de KVM met de dagelijkse gang van zaken indetentie. Zelfmelders in de KVM ondersteunen op hun beurt gedeti-neerden in de BBA bij de omgang in recent verkregen vrijheden(ex) Gedetineerden en betrokkenen•De ervaring van de (ex-)gedetineerden met de KVM is positief, zekerwanneer zij hun ervaring in de KVM afzetten tegen de (verwachte)ervaring in een reguliere, gesloten detentiesetting. Door het behoudvan inkomen en contact met het sociaal netwerk blijft het leven vooreen deel doorgaan. De zorgen die detentie met zich meebrengt wordenvoor de omgeving van de gedetineerde verminderd.•Het behouden van de baan verliep zonder problemen. De communica-tie omtrent de regels ten aanzien van behoud van werk behoeftverbetering. Ook de betrokkenen van de (ex-)gedetineerden zijnpositief over het behouden van werk.•De (ex-)gedetineerden ervaren het behoud van sociale contactentijdens hun verblijf in de KVM als positief. De vrijwel continuemogelijkheid tot telefonisch contact vermindert stress en zorgen. Hetpersoneel van de KVM ondersteunt, indien nodig, in het herstellenen/of onderhouden van het sociale netwerk.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 9933 •De (ex-)gedetineerden hebben weinig tot geen behoefte aan onder-steuning van de KVM op de DJI-leefgebieden5. Als verbeterpunt voorde KVM noemen zij en hun betrokkenen de communicatie over deregels rondom werken, extramurale vrijheden en de bezoekregeling.De (ex-)gedetineerden en de betrokkenen stellen allen dat zij de kansdat zij zelf, of hun (ex-)partner of werknemer, nogmaals een delictbegaat klein tot niet aanwezig achten.Conclusies en aandachtspuntenDe onderzoekers concluderen dat gedetineerden uit de KVM over hetalgemeen de stabiele situatie waarin ze zich voorafgaand aan de detentiebevonden, hebben weten te behouden. Indien noodzakelijk is er daarnaastop elementen vooruitgang geboekt gedurende detentie. Re-integratie inde samenleving wordt hierdoor bevorderd en het ontstaan van crimi-nogene factoren als gevolg van detentie wordt voorkomen. Deverwachting is dat het recidiverisico minder groot is. De opzet en dewerkwijze van de KVM dragen bij aan het intact houden van de reedsaanwezige stabiele situatie.De onderzoekers geven daarnaast ook nog een aantal aandachtspunten enverbeteringen voor het (eventueel) continueren van de werkwijze KVMmee:•Er dient meer terugkoppeling aan ketenpartners over het instroompro-ces plaats te vinden.•De KVM zou werkgevers kunnen wijzen op informatiebronnen oforganisaties die de werkgever zouden kunnen ondersteunen bij de(arbeidsrechtelijke) vraagstukken over de gevolgen van het in diensthebben van een gedetineerde.•De toelatingseisen voor plaatsing in de KVM moeten worden bewaakten consistent worden toegepast.•De regels rondom extramurale vrijheden tijdens het verblijf in de KVMmoeten consistent en gemotiveerd worden toegepast. Hierbij dient eenbalans te worden gezocht tussen het enerzijds tenuitvoerleggen van devrijheidsbeneming en anderzijds het faciliteren van beschermendefactoren.•De combinatie van de KVM en de BBA kan moeizaam zijn vanwege hetverschil in regels en de cultuurverschillen tussen de twee groepen. Omhet positieve leefklimaat te faciliteren is het van belang om alert teblijven op de groepsdynamiek.•De huidige wetgeving voorziet niet in een juridische titel om vanuitvrijheid in te stromen in de KVM. Nu de pilotstatus is vervallen zal voorvoortzetting van de werkwijze moeten worden voorzien in eenjuridische grondslag voor plaatsing in de KVM.•De werkwijze van de KVM zou ook op andere locaties kunnenfunctioneren. Aandachtspunten bij het uitbreiden naar andere locatieszijn de samenwerking tussen de betrokken partijen, de straal waarin dewerklocatie zich mag bevinden en de invloed van problematiek vanbuiten op het positieve leefklimaat in de detentievoorzieningBeleidsreactieHet detentieconcept van de KVM, dat neerkomt op directe plaatsing vangedetineerden (zelfmelders) op een BBA, is een van de maatregelen die isopgenomen in het traject Straffen op maat.6 Binnen dit traject wordtgewerkt aan verbetering van het pallet aan sancties binnen de tenuitvoer-legging waaronder alternatieven voor korte detentie. De KVM is een van5De DJI leefgebieden zijn; geldig identiteitsbewijs, onderdak na uitstroom, zicht op inkomen,geldige zorgverzekering, lopend zorgtraject en aanpak schuldenproblematiek6Kamerstuk 24 587, nr. 850Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 9934 die alternatieven, waarin zelfmelders de mogelijkheid krijgen om hunwerk of andere zinvolle structurele dagbesteding tijdens detentie voort tezetten. De evaluatie onderstreept dat de KVM hierdoor bijdraagt aan hetop orde hebben en houden van de basisvoorwaarden, en daarmee aan dere-integratie in de samenleving.De KVM, en mogelijk andere detentieconcepten binnen de BBA, kandaarnaast op beperkte schaal een oplossing bieden voor het landelijkecapaciteitstekort. Binnen dit detentieconcept is minder inzet van personeelnodig, gezien o.a. werk en/of zinvolle dagbesteding die als voorwaardenvoor plaatsing in de KVM geldt. Het past daarmee in mijn ambitie omverschillende detentieconcepten uit te werken.Dit alles maakt dat ik voornemens ben het detentieconcept van de KVM tegaan verankeren.Voor plaatsing in een BBA komen op dit moment uitsluitend gedeti-neerden in aanmerking aan wie re-integratieverlof voor extramuralearbeid is verleend.7 Om in aanmerking te kunnen komen voor ditre-integratieverlof is vereist dat een deel van de gevangenisstraf reeds ineen hoger beveiligingsniveau is ondergaan.8 Juridische verankering vanhet detentieconcept zoals dat is beproefd in de KVM vergt daarmeewijziging van wet- en/of regelgeving, aangezien het om een directeplaatsing in de BBA gaat. De Raad voor de Rechtspraak is eerder kritischgeweest over of een directe plaatsing op de BBA voldoende recht doetaan de opgelegde vrijheidsbenemende straf. Zoals ook uit de evaluatieblijkt, is er binnen het detentieconcept van de KVM nog steeds sprake vanvrijheidsbeneming. Voor een definitieve regeling van dit detentieconceptis verdere uitwerking noodzakelijk, met name waar het gaat om deafbakening van de doelgroep die hiervoor in aanmerking kan komen,mogelijke locaties, en andere criteria voor plaatsing. Daarbij dient het tepassen binnen de ontwikkeling van andere detentieconcepten. Bij dezeuitwerking zullen de relevante ketenpartners, waaronder de Raad voor deRechtspraak, worden betrokken.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,I. Coenradie7Zie artikel 2 van de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (Rspog).8Zie artikel 20ab van de Regeling tijdelijk verlaten van de inrichting (Rtvi).Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 9935