Reactie op verzoeken commissie over de berichten "Groeiend verzet tegen vrij rond laten lopen van veroordeelden: ’Onaanvaardbaar’" en "Drie maanden na zijn veroordeling: verkrachter Roos ineens wél opgepakt" en uitvoering van de motie van het lid Ellian over binnen drie maanden een alternatief uitwerken om het grote capaciteitstekort in het gevangeniswezen tegen te gaan (Kamerstuk 24587-949)

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202424 587Justitiële Inrichtingen29 279Rechtsstaat en RechtsordeNr. 967 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE ENVEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 13 augustus 2024Vanwege capaciteitsgebrek in de gevangenissen wachten steeds meerveroordeelden hun straf in vrijheid af. Daar heb ik buikpijn van. Ik wil hierkeihard werk van maken. Straffen moeten zo snel mogelijk wordenuitgevoerd.Uw Kamer heeft verzocht om een reactie op twee mediaberichten.1 In eendaarvan wordt geschreven dat daders vanwege het capaciteitstekort hunstraf ontlopen. Vooropgesteld: ook ik heb veel moeite met de situatie datzelfmelders momenteel niet kunnen worden opgeroepen en arrestantenmet straffen tot twee maanden nu niet actief worden opgespoord. Daderszullen echter hun straf niet ontlopen. Dat neemt niet weg dat de huidigesituatie grote impact heeft op slachtoffers. Hun verhalen raken mij enorm.In het tweede mediabericht wordt zo’n verhaal beschreven. Hoewel ik nietop individuele zaken kan ingaan, kan ik wel melden dat veroordeeldenvoor dergelijke zaken die op vrije voeten zijn, zo snel mogelijk aange-houden moeten worden. Ik heb het Centraal Justitieel Incassobureau(CJIB) nadrukkelijk gevraagd hierop toe te zien.2Ten aanzien van de capaciteitsproblematiek zijn eerder drie acutemaatregelen getroffen: de arrestantenmaatregel, de zelfmeldersstop enhet eerder heenzenden.3 Door deze maatregelen is de bezetting van depolitiecellen gedaald, kunnen alle preventief gehechten geplaatst wordenen kunnen de tekorten in de TBS en de jeugdgevangenissen binnen het(volwassen) gevangeniswezen opgevangen worden. Ondertussen worden1Telegraaf, 28 juli 2024, Groeiend verzet tegen vrij rond laten lopen van veroordeelden:«Onaanvaardbaar» 2) Telegraaf, 28 juli 2024, Drie maanden na zijn veroordeling: verkrachterRoos ineens wél opgepakt.2Het CJIB is onder andere verantwoordelijk voor de regie op de tenuitvoerlegging van straffen,de beoordeling van de zelfmeldstatus en heeft de bevoegdheid om opdracht te geven totaanhouding door de politie.3Gedetineerden incidenteel heenzenden op vrijdag als zij binnen drie dagen (de daaropvolgendezaterdag, zondag of maandag) in vrijheid zouden worden gesteld. kst-24587-967ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9671 uiteraard ook heel veel andere straffen ten uitvoer gelegd. Dat neemt nietweg dat ik de huidige situatie moeilijk verteerbaar vind. Daarom zie ik denoodzaak om zo snel mogelijk met aanvullende maatregelen te komenwaardoor straffen die nu nog niet zijn uitgevoerd, alsnog uitgevoerdkunnen worden. Zeker als het gaat om delicten waarbij slachtoffers zijngemaakt.In dat kader kan ik uw Kamer melden dat ik vol wil inzetten op het weerwegwerken van de voorraad zelfmelders. Begin juli zijn de eerste vijfzelfmelders met langere straffen opgeroepen sinds de oproepstop op6 december 2023 inging. Ik onderzoek hoe ik dat vanaf 1 oktober versneldkan doen. In die versnelling bezie ik hoe – naast zelfmelders met delangste straffen – ook zelfmelders met veroordelingen voor delicten diegrote impact hebben op slachtoffers kunnen worden meegenomen in deprioritering. Dan denk ik aan zedendelicten en huiselijk geweld. Ik vind hetvoor slachtoffers van deze delicten in het bijzonder moeilijk uitlegbaar datstraffen worden uitgesteld. Gelet op de onverminderd hoge capaciteits-druk bij DJI kan dit op korte termijn alleen als er binnen de bestaandecapaciteit ruimte wordt gecreëerd. Ik zal daarbij heel scherpe keuzesmoeten maken tussen verschillende doelgroepen, daar neem ik uw Kamerin mee.Ik streef er in ieder geval naar eind deze maand met het CJIB, DJI enandere betrokken ketenpartners het oproepkader voor het wegwerken vande voorraad zelfmelders4 te voltooien, waarmee wordt bepaald wie uit dezelfmeldvoorraad met voorrang wordt opgeroepen. Afhankelijk van dekeuzes die ik dan zal maken over het creëren van ruimte binnen debestaande capaciteit en het tempo waarin dit kan worden gerealiseerd, zalik dus weer meer zelfmelders uit de voorraad kunnen oproepen. Ik zal uwKamer daarover in de volgende voortgangsrapportage over capaciteiteind september uitgebreider informeren.In deze brief licht ik volledigheidshalve kort de ontwikkeling van decapaciteitsproblematiek en de al genomen maatregelen toe (paragraaf 1).Daarna ga ik in op enkele denkrichtingen en oplossingen voor de(middel)lange termijn, inclusief het nog openstaande punt uit demotie-Ellian (paragraaf 2).51. Capaciteitsproblematiek bij DJI en maatregelen Sinds het najaar van 2023 is sprake van een acuut capaciteitstekort bij DJI.Dit wordt veroorzaakt door een personeelstekort, een oplopende bezettingen een sterk toegenomen verblijf van jeugdigen en TBS-passanten6 in hetgevangeniswezen. Ook zorgen renovaties van gebouwen voor (tijdelijk)minder beschikbare capaciteit. Er zijn verschillende tijdelijke maatregelengetroffen om de instroom te beperken en de doorstroom te vergroten.Deze zijn in nauw overleg met DJI, het CJIB, de reclassering, de politie enhet Openbaar Ministerie uitgewerkt. De acute, tijdelijke maatregelen hebik hierboven al kort benoemd.Daarnaast zijn ook de volgende maatregelen tijdelijk van kracht: heteerder doorplaatsen van gedetineerden naar de Beperkt BeveiligdeAfdeling (BBA), het verhogen van de doorstroom naar de forensische zorgen het inzetten van capaciteitsverlof met elektronisch toezicht. In de4Kamerstukken II, 2023/24, 24 587, nr. 960.5Kamerstukken II, 2023/24, 24 587, nr. 949.6Personen die een gevangenisstraf én een TBS-maatregel opgelegd hebben gekregen zitteneerst de gevangenisstraf uit. Na afloop blijven zij in het gevangeniswezen terwijl ze wachten opeen plek in een TBS-kliniek.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9672 volgende voortgangsrapportage (eind september) zal ik uitgebreideringaan op het actuele cijferbeeld van de capaciteit en de stand van zakenvan genomen maatregelen.Ik kan uw Kamer laten weten dat ik er alles aan doe om mogelijkheden tevinden waarmee cellen beschikbaar komen, om de voorraad zelfmeldersen arrestanten hun straf te laten uitzitten.2. Denkrichtingen en oplossingen voor de (middel)lange termijn In de toekomst moet voldoende capaciteit in het gevangeniswezen, deforensische zorg en de jeugdinrichtingen beschikbaar zijn om straffen enmaatregelen snel en zeker ten uitvoer te kunnen leggen. Daarom zijn deafgelopen periode in gesprek met eerdergenoemde ketenpartnersdenkrichtingen en oplossingen geïnventariseerd voor de (middel)langetermijn en worden deze uitgewerkt. Hierbij zijn ook suggesties van uwKamer betrokken. Steeds geldt dat het veilig moet zijn voor slachtoffers,maatschappij en personeel. De opbrengst uit de inventarisatie is onder teverdelen in vier categorieën:1.Meer maatwerk bij straffen;2.Andere detentieconcepten;3.Vergroten van de capaciteit bij jeugdgevangenissen en TBS;4.Internationale samenwerking.1. Meer maatwerk bij straffen In het traject Straffen op maat wordt ingezet op de effectiviteit van straffenen van het bereiken van de strafdoelen vergelding, recht doen aanslachtoffers en voorkoming van recidive. Hierover is uw Kamer in eeneerdere brief geïnformeerd.7 De Staatssecretaris Rechtsbeschermingwerkt de maatregelen conform de toezegging uit die brief nader uit.Verschillende maatregelen kunnen ook helpen bij het verlichten van dedruk op de gevangeniscapaciteit. Een voorbeeld is extra inzet op desuccesvolle afronding van taakstraffen. Bij te maken keuzes in dit trajectzal dan ook nadrukkelijk worden gekeken naar wat kan bijdragen aan hetoplossen van de capaciteitsproblematiek.2. Vernieuwende en andere detentieconcepten Verder valt te denken aan meer differentiatie bij de tenuitvoerlegging vangevangenisstraffen. Ik onderzoek de mogelijkheden van een detentie-concept met een sober regime en een beveiligingsniveau op maat,waarvoor minder personeelsinzet nodig is. Door plaatsing van gedeti-neerden met beperktere risico’s in een omgeving die bij die risico’s past,ontstaat er in de zwaarder beveiligde capaciteit ruimte voor gedetineerdenmet hogere risico’s. (Kortgestrafte) zelfmelders zijn een mogelijkedoelgroep voor dit detentieconcept. DJI gaat na op welke bestaande enmogelijk nieuwe locaties deze extra celcapaciteit gerealiseerd kan worden.Extra capaciteit op bestaande locaties kan vanaf de eerste helft van 2025operationeel zijn en extra capaciteit op nieuwe locaties zal op zijn vroegsteind 2025 beschikbaar zijn. Ik zal uw Kamer hierover geïnformeerdhouden via de volgende voortgangsrapportages.Deze oplossingsrichting sluit aan op het nog openstaande punt uit demotie-Ellian, namelijk om na te gaan hoe versobering of een anderevormgeving van dagprogramma’s verantwoord kan leiden tot capaciteits-vergroting. De overige vijf punten van de motie zijn reeds in de eerstevoortgangsrapportage van 26 juni jl. aan de orde geweest.87Kamerstukken II, 2022–23, 29 279, nr. 811.8Kamerstukken II, 2023/24, 24 587, nr. 965.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9673 Ik kijk ook (inter)nationaal naar oplossingen om personele inzet tebeperken, zoals de inzet van (innovatieve) technologie. Daarbij zal ikgoede voorbeelden in het buitenland ophalen en bestuderen.3. Vergroten van de capaciteit bij jeugdgevangenissen en tbs De capaciteitsontwikkelingen bij de jeugdgevangenissen en de tbs staanniet los van die binnen het gevangeniswezen: een capaciteitstekort bijjeugdgevangenissen en tbs wordt namelijk vaak binnen het gevangenis-wezen opgevangen.De operationele capaciteit van jeugdgevangenissen en KleinschaligeVoorzieningen Justitiële Jeugd (in juni 2024 in totaal 546 plekken) wordtuitgebreid, onder voorbehoud van een succesvolle werving vanpersoneel. In Veenhuizen wordt een onderdeel van de gevangenisherbestemd tot een nieuwe jeugdgevangenis («De Haven»). Deze zalgefaseerd in gebruik worden genomen. Ik verwacht dat daar per 1 oktober2024 de eerste twee leefgroepen (totaal: 20 plaatsen) van start kunnen. Alsde ingebruikname van De Haven volgens planning verloopt, komen er in2025 nog 44 extra plaatsen bij. Op dit moment is in jeugdgevangenis DenHey-Acker een leefgroep buiten gebruik vanwege personele problematiek.Er wordt hard gewerkt om deze leefgroep (totaal: 10 plaatsen) dit najaaropnieuw in gebruik te kunnen nemen. Daarnaast moet ook de capaciteitvan jeugdgevangenis Teylingereind uitgebreid worden. Ik verwacht datdaar in de zomer van 2025 een extra leefgroep (totaal: 10 plaatsen) ingebruik te nemen.Ook bij tbs-klinieken wordt de capaciteit uitgebreid door in te zetten op hetaantal plekken. Meerdere klinieken, zowel van het Rijk als particulier, zijnbezig met uitbreidingen. Op dit moment zijn in de begroting van hetMinisterie van Justitie en Veiligheid voor 2025 middelen opgenomen voorzo’n 170 extra plekken ten opzichte van de huidige bezetting (1.671, standjuni 2024). Dat gaat op termijn ruimte geven om nieuwe tbs-gestelden, dienog in het gevangeniswezen verblijven, op te nemen. Ik werk bovendiensamen met mijn collega’s van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan eenwerkagenda om de aansluiting tussen de forensische zorg en de regulierezorg te verbeteren. Dat moet er onder andere aan bijdragen dattbs-gestelden niet onnodig lang in tbs-klinieken verblijven en ook datGGZ-patiënten met een hoog veiligheidsrisico niet onnodig intbs-klinieken verblijven. De werkagenda wordt in oktober met uw Kamergedeeld.Daarnaast zet ik in op betere doorstroom van hoog-beveiligde kliniekennaar voorzieningen met een lager beveiligingsniveau, wanneer dat veiligen verantwoord is. Zo kunnen tbs-patiënten die geen behoefte meerhebben aan het allerhoogste beveiligingsniveau omdat de risico’svoldoende zijn teruggebracht, overgeplaatst worden naar een kliniek meteen lager beveiligingsniveau. Zo werken we stapsgewijs toe naar eenverantwoorde en veilige terugkeer naar de samenleving. Ook dit moetbijdragen aan minder druk op de capaciteit van het gevangeniswezen.9 Ikinformeer uw Kamer hier verder over voor het commissiedebat van2 oktober a.s., via de voortgangsbrief Forensische Zorg.4. Internationale samenwerking Ik zoek op dit moment bovendien actief internationaal naar oplossingen,zoals naar het tenuitvoerleggen van gevangenisstraffen van bepaaldegroepen in het buitenland. Het verleden toont aan dat er mogelijkheden9Kamerstukken II, 2023/24, 33 628, nr. 101.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9674 zijn om hierover (verdrags)afspraken te maken tussen landen onderling.Zo zijn er gedetineerden uit België en Noorwegen in Nederland geplaatstgeweest. Ik onderzoek daarom serieus wat voor Nederland de mogelijk-heden zijn om met andere EU-lidstaten (verdrags)afspraken te maken.Daarbij kijk ik onder meer naar de zogenoemde VRIS-populatie: vreemde-lingen in de strafrechtketen.De vier hierboven geschetste oplossingen en denkrichtingen acht ikkansrijk. Tevens zoek ik binnen de gevangenissen naar mogelijkheden omde werkdruk voor het personeel te verlichten. Zo ben ik in mijngesprekken met DJI-medewerkers geschrokken van het vele werk datvoortkomt uit de stijging van het aantal klachten. Ik wil bekijken wat ikhieraan kan doen, zodat medewerkers met de kern van hun werk bezigkunnen zijn.Andere ideeën om de capaciteitsproblematiek te verlichten zijn afgevallen,omdat zij geen oplossing bieden voor de huidige problematiek. Denkbijvoorbeeld aan het vaker inzetten van meerpersoonscellen, zoals ookbesproken met uw Kamer tijdens het plenaire debat op 11 april jl. Hoewelik dit graag zou willen, is het op dit moment niet mogelijk om nog vakermeerpersoonscellen in te zetten dan al gebeurt. Er zijn fysieke barrières,zoals dat bestaande meerpersoonscellen al bezet zijn en de inrichtingenniet zijn ingericht op meer meerpersoonscellen. Verder geldt dat een deelvan de gedetineerden niet met meerdere personen op cel geplaatstkunnen worden, vanwege veiligheidsrisico’s, zit een deel van de gedeti-neerden in een individueel regime, en ook gedetineerden die extra zorgnodig hebben komen niet in aanmerking voor een meerpersoonscel. Totslot zorgen meer meerpersoonscellen niet voor een lagere personeels-inzet vanwege de norm van 2 medewerkers op 24 gedetineerden.3. Tot slot Daders mogen en zullen hun straf niet ontlopen. Wie de cel in moet, gaatde cel in. Ik zal daar in mijn taalgebruik ook heel helder over zijn. Ik blijfdan ook met de ketenpartners aan alle kanten zoeken naar tijdelijke enstructurele oplossingen voor de capaciteitsproblematiek bij DJI. Hetbelang van slachtoffers en de veiligheid van de maatschappij enpersoneel van DJI staan daarbij telkens voorop. Mijn prioriteit is gevange-nisstraffen zo snel mogelijk ten uitvoer te leggen.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,I. CoenradieTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9675