Reactie op verzoek commissie over dreigingsbeeld van rechts-extremisme en -terrorisme en de rol en invloed van online radicalisering

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202529 754Terrorismebestrijding30 821Nationale VeiligheidNr. 734 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 december 2024Het rechts-extremistisch gedachtegoed wordt breed en vaak onlineverspreid en heeft een aantrekkingskracht op met name kwetsbare, jongemannen. Ik deel de zorgen van het Openbaar Ministerie en de Raad voorde Kinderbescherming over jongeren die online radicaliseren.1 Het iszorgelijk en kwalijk dat deze ontwikkeling haat en onverdraagzaamheidnaar andersdenkenden normaliseert en kan zorgen voor snelle onlineradicalisering richting geweld. Het kabinet is er alles aan gelegen omjongeren hiertegen te beschermen en weerbaar te maken, niet alleenvanwege de dreiging van extremistisch en/of terroristisch geweld maarook voor de kansen en toekomst van deze jongeren.In deze brief ga ik in op het algemene dreigingsbeeld van rechts-extremisme2 en -terrorisme3 en de rol en invloed van online radicaliseringbinnen deze ideologie. Hiermee kom tegemoet aan het verzoek van lidCeder van 10 september 2024. Daarnaast licht ik toe op welke manier hetkabinet zich inzet om specifiek deze vormen van rechts-extremisme en-terrorisme tegen te gaan. Ook heeft het lid Ceder mij verzocht in te gaanop recente arrestaties en incidenten. Vanwege lopende strafrechtelijkeonderzoeken kan ik niet ingaan op de specifieke arrestaties, maar wel hoedeze zich verhouden tot het dreigingsbeeld.1Steeds meer jongeren radicaliseren online | Nieuwsbericht | Raad voor de Kinderbescherming.2Met extremisme wordt bedoeld: Het uit ideologische motieven bereid zijn omniet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratischerechtsorde ondermijnen.3Met terrorisme wordt bedoeld: Het uit ideologische motieven (voorbereiden van het) plegenvan op mensenlevens gericht geweld, of het veroorzaken van maatschappij-ontwrichtendeschade, met als doel (een deel van) de bevolking ernstige vrees aan te jagen, maatschappelijkeveranderingen te bewerkstelligen en/of politieke besluitvorming te beïnvloeden. Terrorismeonderscheidt zich van extremisme doordat terroristische daden een maatschappij-ontwrichtendeffect hebben. kst-29754-734ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7341 Dreigingsbeeld rechts-extremisme en -terrorisme en online radicaliseringRechts-extremisme en -terrorisme hebben de volle aandacht van onzeveiligheidspartners. In het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland van juni2024 waarschuwt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding enVeiligheid (hierna: NCTV) voor de interesse en aanwezigheid vanminderjarigen en jongvolwassenen binnen het rechts-terroristischeonlinemilieu en de mogelijke geweldsdreiging die daarvan uitgaat.4Tegelijkertijd is de invloed van extremistische en terroristische onlinecontent op de nationale veiligheid is de laatste jaren sterk toegenomen.Extremisten en terroristen gebruiken het internet voor de verspreiding vanonline propaganda, netwerkvorming en het opdoen van nieuwecontacten. Bovendien is het online domein de plek waar een groot deelvan de belevingswereld van jongeren plaatsvindt en een plek waarverschillende leeftijden elkaar makkelijker tegen komen dan in de fysiekewereld. Dit kan in toenemende mate bijdragen aan een proces vanradicalisering, ook op heel jonge leeftijd.Daarnaast stelt de NCTV dat ook normalisering van rechts-extremistischgedachtegoed kan leiden tot geweld.5 Een manier waarop rechts-extremistisch gedachtegoed online wordt genormaliseerd wordt door deNCTV nader toegelicht in de openbare fenomeenanalyse «Memes alsonline wapen».6 Ook de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst(hierna: AIVD) schrijft in haar jaarverslag 2023 dat rechts-extremistischegroepen die geen terroristische aanslagen voorstaan toch een bedreigingvormen voor de democratische rechtsorde, omdat hun gedachtegoedhaaks staat op de waarden van onze democratische rechtsorde en zij er opuit zijn dit gedachtegoed in toenemende mate te normaliseren binnen desamenleving.7Bovendien kunnen extremistische groepen eraan bijdragen dat personenradicaliseren en tot (terroristisch) geweld overgaan doordat ze eenvoedingsbodem leggen van haat tegen anderen, vijandbeelden creëren engeweld vergoelijken. Ook stelt de AIVD dat tijdig ingrijpen waarschijnlijkrechts-terroristisch geweld heeft voorkomen, ook in Nederland.8De drie arrestaties in augustus 2024 op verdenking van opruiing totterrorisme passen in het dreigingsbeeld dat de NCTV en AIVD schetsen.Het gaat hier om drie jongeren die volgens het Openbaar Ministerie inchatgroepen anderen hebben aangezet om onder meer terroristischemisdrijven te plegen.9 Eén van hen, een minderjarige jongen, zit ook vastop verdenking van deelname aan de rechts-terroristische organisatie «TheBase». Omdat hier sprake is van lopende onderzoeken kan ik hier nietuitgebreider op ingaan. De arrestaties illustreren zowel de dreiging als hetbelang van een gedegen aanpak.Aanpak rechts-extremisme en -terrorismeDe aanpak van extremisme en terrorisme gericht op het tegengaan envoorkomen van alle vormen van extremisme en terrorisme die Nederland4Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland juni 2024, p. 25.5Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland juni 2024, p. 25.6Kamerstukken II 2023–2024, 30 821, nr. 2197Kamerstukken II 2023–2024, 30 977, nr. 173.8Kamerstukken II 2023–2024, 30 977, nr. 173.9Minderjarige vast voor deelname aan terroristische organisatie The Base | Nieuwsbericht |Openbaar Ministerie (om.nl).Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7342 bedreigen, ook rechts-extremisme en -terrorisme.10 In reactie op deontwikkelingen in de dreiging van de afgelopen jaren, is daarbij extrageïnvesteerd in de aanpak van rechts-extremisme en -terrorisme. UwKamer is hierover in enkele brieven geïnformeerd.11Om specifieke kennis en handelingsperspectief bij partnerorganisaties tevergroten, traint het Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering(hierna: ROR) professionals bij onder meer gemeenten en de zorg in depreventie en aanpak van radicalisering en extremisme. Het trainings-aanbod is uitgebreid met trainingen op het gebied van rechts-extremisme.Het ROR biedt een thematraining «Rechts-extremisme» aan die in 2023 isdoorontwikkeld op basis van de laatste inzichten. Van begin 2023 tot enmet het derde kwartaal van 2024 is deze training 53 keer gegeven aan intotaal 672 professionals. De ROR-trainingen waar rechts-extremisme interugkomt12 bereikten in deze periode ruim vierduizend professionalsverdeeld over 361 trainingen.De NCTV heeft samen met Nationale Politie een Symbolenbankontwikkeld met daarin informatie over rechts-extremistische symbolen.Deze Symbolenbank is beschikbaar voor politieagenten en andereprofessionals die in hun werk in aanraking kunnen komen met rechts-extremistische symboliek en helpt bij het herkennen hiervan.In januari 2024 heeft Nederland de rechts-terroristische organisatie «TheBase» op de nationale sanctielijst terrorisme geplaatst. De plaatsing op denationale sanctielijst heeft de Europese Unie de mogelijkheid gegeven om«The Base» op de Europese-terroristenlijst te zetten. Dat is gebeurd inaugustus 2024. Dit betekent dat alle Europese lidstaten eventueletegoeden moeten bevriezen en het verboden is voor alle burgers enbedrijven in de Europese Unie om de terroristische organisatie tefinancieren.Samenwerking met het zorgdomeinNaast intensieve aandacht en de aanpak vanuit het veiligheidsdomein,spelen ook zorg- en sociale partners een cruciale rol binnen de aanpak vanrechts-extremisme en -terrorisme. Volgens de AIVD bestaat de rechts-terroristische online beweging nog altijd grotendeels uit jongvolwassenmannen die vaak kampen psychosociale problematiek en/of een instabielethuissituatie.13 De afgelopen tijd is dan ook verder geïnvesteerd in eendomeinoverstijgende aanpak. Deze aanpak is erop gericht om (vroeg-tijdige) signalering vanuit de verschillende domeinen te bevorderen en dedreiging in een zo vroeg mogelijk stadium tegen te gaan. In navolging vanhet regeerprogramma (bijlage bij Kamerstuk 36 471, nr. 96) gaat specifiekeaandacht uit naar personen met verward gedrag om te zorgen dat dezepersonen tijdig de juiste zorg krijgen en niet onnodig in aanraking komenmet politie en justitie.14 Op dit moment kunnen zorgprofessionalsaansluiten in het multidisciplinaire casusoverleg. Hierdoor is er meeraandacht voor psychosociale problematiek en kunnen gerichte inter-venties worden ingezet. Het Landelijk Steunpunt Extremisme biedt tevens10De pijlers waarop de aanpak is gebaseerd staan in de Nationale Contraterrorisme Strategie(Kamerstukken II 2021–2022, 29 754, nr. 641) en de Nationale Extremismestrategie (Kamer-stukken II 2023–2024, 30 821, nr. 218).11Hierover heeft mijn voorganger uw Kamer geïnformeerd in Kamerstukken II 2022–2023,29 754, nr. 654 en Kamerstukken II 2022–2023, 29 754, nr. 675.12Basistraining Radicalisering, Verschijningsvormen Extremisme en de Training voorAandachtsfunctionarissen.13Kamerstukken II 2023–2024, 30 977, nr. 173.14Kamerstukken II 2023–2024, 36 471, nr. 96, p. 101. Zie ook de Voortgangsbrief aanpak voorpersonen met verward en of onbegrepen gedrag (Kamerstukken II 2022–2023, 25 424, nr. 670).Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7343 advies aan speciaal voor (forensische) ggz-professionals over decombinatie van radicalisering en psychopathologie. Ik vind de samen-werking tussen het zorg- en veiligheidsdomein uiterst belangrijk. Daaromzal ik komend jaar een onderzoek laten doen naar effectieve interventiesgericht op de psychosociale problematiek van (mogelijk) radicaliserendepersonen. De resultaten van dit onderzoek zal ik aan uw Kamer aanbieden.Online radicaliseringOm de kennis rondom het fenomeen van online radicalisering tevergroten en de aanpak te bestendigen, zijn de afgelopen tijd verschil-lende onderzoeken uitgevoerd naar online radicalisering. Zo is uw Kamervorig jaar oktober geïnformeerd over het onderzoek naar de wijze waaroprechts-extremistische radicalisering kan optreden en welke rol socialemedia daarbij spelen.15Recentelijk heb ik uw Kamer ingelicht over het onderzoek naar de aard enmechanismen van online rekrutering door en voor extremistischegroeperingen.16 Hieruit blijkt dat rekrutering door extremistischegroeperingen doorgaans aanvangt op openbare platformen waar nietzozeer illegale content, maar juist borderline (of «legal yet harmful»)content bijdraagt aan de aantrekkingskracht van en de daaropvolgendetoetreding tot extremistische groepen op meer besloten platformen. Hetgaat dan om (legale) online content zonder strikt terroristisch karakter enzonder directe aanzetting tot geweld. Wel ondermijnt deze content deveiligheid van burgers en instituties, bijvoorbeeld omdat het aanzet tothaat of opruiing of extremistisch gedachtegoed normaliseert. Tevens blijktuit het onderzoek dat personen over het algemeen in aanraking komenmet extremistische groepen doordat ze zelf online opzoek gaan naargelijkgestemden en/of bijbehorende (rechts-)extremistische content.17De aanbevelingen uit deze en uit eerdere onderzoeken worden meege-nomen in de uitwerking van de Versterkte Aanpak Online, die ik dit najaarmet uw Kamer zal delen. De eerste hoofdlijnen van deze aanpak zijn reedsmet uw Kamer gedeeld.18 Met deze Versterkte Aanpak Online wordt hethandelingsperspectief voor het tegengaan van online extremisme enterrorisme versterkt. De verdere inrichting van een dialoog met deinternetsector gericht op het verbeteren van contentmoderatie en detectievan extremistisch online materiaal; de uitwerking van concrete initiatievenom barrières op te werpen in het online zoekproces, zoals via een ReDirectmethode; evenals het integreren van het online domein in de lokaleintegrale aanpak van radicalisering en extremisme, maken deel uit vandeze aanpak.Tot slotDe ontwikkelingen in de dreiging op rechts-extremisme en -terrorisme enonline radicalisering hebben mijn volle aandacht. Ik zal mij dan ookkrachtig blijven uitspreken en tegen alle vormen van extremisme enterrorisme en met alle partners blijven inzetten om deze tegen te gaan.De Minister van Justitie en Veiligheid,D.M. van Weel15Kamerstukken II 2023–2024, 29 754, nr. 690. Zie ook «rechts-extremistische radicalisering opsociale mediaplatforms? Ontwikkelingspaden en handelingsperspectieven» (WODC, 2023).16Kamerstukken II 2023–2024, 29 754, nr. 729, zie ook «Radicale reclame op sociale media»(WODC, 2024).17Kamerstukken II, 2022/23, 29 754 nr. 658.18Kamerstukken II 2023–2024, 29 754, nr. 708.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7344