CCS in Nederland: besluiten voor korte, middellange en langere termijn

31209SchoonenzuinigNr.103BRIEFVANDEMINISTERSVANECONOMISCHEZAKEN,ENVANVOLKSHUISVESTING,RUIMTELIJKEORDENINGENMILIEUBE-HEERAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,18november2009CCSinNederland:besluitenvoorkorte,middellangeenlangeretermijnHierbijinformerenwijuwKameralstoegezegdoverdebesluitendiewijnementenaanzienvandeinvoeringvanafvangenondergrondseopslagvanCO2(CCS).Hetkabinetwerktaaneenvolledigduurzameeconomie,metdrastischgereduceerdeCO2-uitstootbijenergieopwekkingenindus-triëleproductieprocessen.Eerhetzoveriszijnweenkeledecenniaverder.IndetussentijdkiezenwijvoorCCSalsovergangstechnologie,waardoordeschadevoorhetklimaatzoveelmogelijkbeperktwordt.DoelisdatCCSinNederlandforsbijdraagtaandeCO2-emissiereductiedekomendedecennia.Erisnaarverwachtingopslagruimtevoor800mega-tonCO2«offshore»envoor800megatonCO2«onshore».Ditisgoedvoordeopslagvanzo’n40megatonperjaarovereenperiodevan40jaar.Tervergelijking:ditiscirca20procentvanonzehuidigejaarlijkseCO2-uit-stoot.Indezebriefgaanweinopdeconcretebesluitendiewe–passendindezestrategie–nunemenomditmogelijktemaken:1.DeaankondigingvaneenvormvanwettelijkeverplichtingomtebewerkstelligendatCCSgegarandeerdzalwordentoegepast.Ukrijgthierovervoorjaar2010onzevoorstellen.2.Tenaanzienvanprojectenvooropslagopzee:FinanciëleondersteuningvanuithetRijkvanhetE.ON/Electrabel-project.DitprojectisgeselecteerddoordeEuropeseCommissieomvanaf2015grootschaligafvangenopslagtedemonstreren.DitversterktdeplannenvanhetRotterdamClimateInitiativeomgroot-schaligeCO2-opslagopzeeteontwikkelen.TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2009–2010KST1373430910tkkst31209-103ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1031 3.Tenaanzienvanopslagopland:a.Hetinsamenwerkingmetprivatepartijenontwikkelenvaneentweedegrootschaligdemonstratieprojectopland,bijvoorkeurinNoord-Nederland,omzodeontwikkelingvanCCSindezeregiometveelgroteCO2-emittentenmogelijktemaken.Dezezouookrond2015moetenstarten.b.Eengefaseerde,voorwaardelijkevergunningverleningvoordeopslaginhetkleineBarendrecht-veld(circa0,8MTonCO2).Nadeopslaginditveldvindteenevaluatieplaats.Alleenindienzichgeenproblemenhebbenvoorgedaan,zaldevergunningverleningvoorhettweede,grotereveld(Barendrecht-Ziedewij,circa9MTonCO2)aandeordezijn.Wijwillengezamenlijkeendaadwerkelijkebijdrageleverenaaneenduur-zamereeconomie.Wewillenechtietsveranderenendehiergepresen-teerdeactieszijneenbelangrijkestapopwegnaarhetopkortetermijnbeperkenvanonzeCO2-uitstootinaanvullingoponzeinzetopenergiebe-sparingenmeerduurzameenergie.Hetklimaatprobleemisgrootenvraagtom(verantwoord)krachtigbeleid.Daarbijwegenwezorgvuldignationaleénlokalebelangen.Datgeldtvoormaatregelenrondbespa-ringen,rondduurzameenergieopwekkingenook,zoalsnu,bijCCS.ToelichtingIndezebriefgaanwijachtereenvolgensinop:1.derolvanCCSinhetklimaatbeleid;2.depotentievanCCSinNederland;3.derolvanCO2-opslagprojecten;4.aanvullendeonderzoekenkleinschaligeCO2-opslagingasveldenopland.1.DerolvanCCSinhetklimaatbeleidIndeBeleidsbriefCCSzijnwijingegaanophetbelangvanCCSalstransi-tietechnologienaareenvolledigduurzaamenergiesysteem.Energiebe-sparingenduurzameenergieopwekkingstaanindatverbandopdeeersteentweedeplaats.CCSzienwealseennoodzakelijkderdeonderdeelvaneffectiefklimaatbeleid.Argumentendaarvoorzijn:•opmondialeschaalblijvenwe,zelfsindemeestoptimistischescena-rio’s,noglang,deelsafhankelijkvanfossieleenergie;•denoodzakelijkeCO2-emissiereductieszijnopmondialeschaal,ondanksenormeverbeteringen,niethaalbaarmetalleenefficiencyver-beteringenduurzameenergie.VersneldetoepassingvanálleCO2-emissiereductiemethodes,waaronderCCS,levertdaarmeeeennoodzakelijkebijdrageaanonzeklimaatdoelen.HetIEAgeeftaandatindewereldeenvijfdevanalleemissiereductiesdoormiddelvanCCSgerealiseerdzalmoetenworden1.BinnendeEuro-peseUnieishetbelangvanCCSonderkend.Inhetklimaatpakketdatin2008isuitonderhandeld,namCCSeenbelangrijkeplaatsin:eriseenrichtlijntotstandgekomenoverdevoorwaardenwaaropCO2kanwordenopgeslagen,erisgeregelddatCCSalsemissiereductiekanwordenmeegenomeninhetETS-systeemenerisbudgetgereserveerdvoorhetrealiserenvangrootschaligedemonstratieprojectenbinnendeEU.Boven-dienheeftdeEUinhetkadervanhetEuropeesEconomischHerstelplan(EEPR)voorNederlandeenbedragvan€180mlntoegekendvooreenCCS-project.Eenechteffectiefklimaatbeleidiseenmondiaalklimaatbeleid.Inditlichtishetzeerwaardevolwanneergrotenieuweemittenten,zoalsChinaenIndiawaardeCO2-emissiealsgevolgvandestijgendewelvaartsnel1IEA,EnergyTechnologyPerspectives(2008).TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1032 toeneemt,hunCO2-reductiesnelrealiseren.CCSkanhieraaneenbelang-rijkebijdrageleveren.Datzalechterpasgebeurenalsdetechnischehaal-baarheidisaangetoondendekostenvanCCSaanzienlijklagerzijndannuhetgevalis.RijkelandenmeteenhogeCO2-uitstoot,zoalsNederland,kunnenervoorzorgendatdetechnischeenfinanciëlehaalbaarheidvanCCSvérgaandverbetert,waardoordemondialeinvoeringversneldinzichtkomt.2.DepotentievanCCSinNederlandCCSbiedtkansenvoorCO2-emissiereductiebijenergiecentralesenandereindustrieëndiegrotehoeveelhedenCO2uitstoten.Geziendebeno-digdeemissiereductiesendebeschikbareCO2-opslagcapaciteitinNeder-land,zalCCSinNederlanddekomendedecenniavooreenreductievandeemissiesindeatmosfeervanminstens40MtonCO2perjaarkunnengaanzorgenenzalhetdaarmeeongeveereenderdevandegewensteCO2-emissiereductiesinNederlandvoorzijnrekeningkunnennemen1.Deze40MtonCO2perjaarpastbijeenscenariowaarindekomendedecennia,ookna2020,maximaalwordtingezetopverderebesparingenveelverdergaandeverduurzamingvandeelektriciteitsvoorziening.IdealiterzalhetEU-ETSdragerzijnvandefinancieringvanCCSna2020.Nualmoetenallenieuwekolencentrales«captureready»gebouwdworden.MaaromzekertezijndatCCSgegarandeerdwordttoegepastbijondermeerkolencentrales,zalinaanvullingophetETSeenvormvanwettelijkeverplichtingwordenuitgewerkt.Wijzullenuhierovervoorjaar2010naderberichten,mederekeninghoudendmetdemotieVendrik.OmdezehoeveelhedenCO2-opslaginNederlandtekunnenrealiseren,ishetmetdehuidigestandvankennisonvermijdelijkdatopslagzoweloplandalsopzeetotstandkomt.Ermoetopslagcapaciteitbeschikbaarzijnomineenperiodevanongeveer40jaarelkjaar40MtonCO2optekunnenslaan.Uitdiverseanalyses(o.a.Nogepa20082,RCI20093)komthetbeeldnaarvorendaterca.800Mtonopzeeopgeslagenkanworden.Deverwachtingisdateenvergelijkbarehoeveelheidoplandopgeslagenkanworden.Detotaleopslagruimtezoudaarmeeop±1600Mtonneer-komen.Dehuidigeinschattingisdusdatwevoor40jaarvoldoendecapa-citeithebben,maardanmoetiniedergevaldeopslagcapaciteitoplandtenvollebenutworden.Alsernognieuweopslagmogelijkhedenbijkomeninzogenoemdeaquifers,dankanermeerruimteontstaan.Delangetermijnstrategievooropslagentransport(hetzogenoemdeMasterplan)zalhierovermeergedetailleerdeinformatiegeven.EBNenGasuniezullengezamenlijkadviserenoverdebouwstenenvanhetMasterplandatvoorjaar2010aanuwKamerzalwordenaangeboden.Wijgaanervanuitdaterna2060inmiddelsechtduurzameoplossingenzijngerealiseerd,waardoorhetgebruikvanfossieleenergiebronnensteedsmindernodigzalzijn.OmervoortezorgendateenbredemarktconformeinvoeringvanCCSvanaf2020haalbaaris,wordtdusvanuithetrijkgewerktaandenoodza-kelijkerandvoorwaardenenactiesopkorteenmiddellangetermijn:•uitbouwenEuropeesemissiehandelsysteem(EU-ETS):ditmoetna2020uitgroeientotdedragervanfinancieringvanCCS;•erkomteenvormvanwettelijkeverplichtingomtebewerkstelligendatCCSgegarandeerdzalwordentoegepast;•organisatorisch:opstellenvaneenlangetermijnMasterplanvoorhettransportendeopslagvanCO2inNederland;•wet-enregelgeving:implementatievandeEUCCS-richtlijn(eind2009naardeRaadvanState)enaanvullendewetgevingdieeerstehelft2010naardeRaadvanStatezalgaan.1ECN(2007)EffectenopCO2-emissieenenergiegebruikvanGreen4Sure,april2007.2NOGEPA-studiePotentialforCO2storageindepletedgasfieldsattheDutchContinentalShelf,Phase1:Technicalassessment,byorderofNOGEPAandMinistryofEconomicAffairs,June2008.3CO2capture,transportandstorageinRotterdam,reportAugust2009.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1033 3.DerolvanCO2-opslagprojectenDehierbovenbeschrevenmaatschappelijkeopgaveomCCStoteensuccesvolbedrijfsprocestemakenvanaf2020isgeeneenvoudige,geletopdefasevandelevenscycluswaarinditbedrijfsproceszichthansbevindt.CCSbevindtzichinNederlandimmersnogindestartfase.OmdatCCSinzijnregulierebedrijfsfasevanaf2020eenmiljardenkostendbedrijfs-proceszalzijn,ishetzosnelenzorgvuldigmogelijkdoorlopenvandeeerstefasenvandelevenscyclusvanessentieelbelang.Nietalleenvoorhetbedrijfslevenzelf,diedezemiljardenzalmoetenneertellen,maarookzekervoordeoverheid,diehierineenregisserende,wellichtverplichtendeendeelsook(indebeginfase)medefinancierenderolheeft.Ditallesvraagtomeenzorgvuldigeplanningvoordekomendejaren.Hiertoeiseengezamenlijkestrategieopgesteld,eenroutedieaansluitbijvergelijk-baregroteinnovatiesenookinhetbuitenlandvoorCCSwordtbewan-deld.Dezestrategieisinhetkorttebeschrijvenalseenvolgordelijkprocesvankleinnaarsteedsgroter.Vanuiteenlevenscyclusbenaderingisdatvolstrektlogischenookzekergewenst.Ervaringleertdatindestartfaseonschatbarekenniswordtverkregen,diezichinefficiencytermenlaterveelvuldiguitbetaalt.Geletopdeurgentievandeklimaatstrategie,endebedragendievanhetbedrijfslevenzullenwordengevraagd,isdeover-heidmaatschappelijkverplichtdezestapsgewijzebenaderinggoedtefaciliteren.Daarbijblijftoverigensdetijdspannetussennuen2020zeer«uitdagend»,enblijvenvoorallebetrokkenendeonzekerhedengroot,bijvoorbeeldtenaanzienvandetoekomstigeontwikkelingenvandeCO2-prijs.In2015moetendaaromenkelegrootschaligeprojectenstarten,waarbijvoorheteerstopindustriëleschaalCO2wordtafgevangenenopgeslagen.GeziendeomvangvandenoodzakelijkeinvesteringenendeonzekerheidindezeontwikkelingsfasevanCCS,ishetdebedoelingdatdezeprojectenvanuitverschillendefondsenfinancieelondersteundgaanworden(EUenRijk).Echter,óókhetbedrijfslevenzalindezeeerstefaseinbelangrijkemate(honderdenmiljoeneneuro’s)moetenbijdragenaandefinancieringvandezeCCS-projecten.EenscalaaanactiviteitenOmdehaalbaarheidvanalleelementenvandeCCS-ketenopkortetermijntekunnenaantonenisdelaatstejareneenaantalactiviteitengeza-menlijkdoordeoverheidenhetbedrijfsleveninganggezet.DitmaakteenbredeinvoeringvanCCSdirectnádedemonstratiefasemogelijk:•hetonderzoeksprogrammaCATOwaarinonderzoekplaatsvindtnaaralleelementenvanCCS;•eenCO2-afvangen-opslagprojectopzeevanGDFSuez;•eenaantalkleinschaligeprojectenvoorCO2-afvang,en•tweekleinschaligeprojectenvoordeopslagvanCO2opland.Detotstandkomingvankleinschaligeopslagprojecteniscruciaalvoorhetkunnenrealiserenvandegrootschaligeprojectenvanaf2015.Opkortetermijniservaringmeteenkleinschaligopslagprojectoplandnodig.DevoorbereidingenvoorgrootschaligeimplementatievanCCSinNeder-landnemeninmiddelsconcretevormenaan.Erzijnveruitgewerkteplannenvoorafvangenopslagvoorzowelopzeealsopland.Opslagopzee:RotterdamClimateInitiativeHetRotterdamClimateInitiative(RCI)treftvoorbereidingenomgrootscha-ligeopslagopzeemogelijktemaken.EenE.ON/Electrabel-projectomditTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1034 grootschaligtedemonstreren,isnugeselecteerddoordeEuropeseCommissievoordeverkrijgingvan€180mlnuitdeEU-middelengereser-veerdvoorhetEuropeesEconomischHerstelplan(EEPR).Wijzienditprojectalseennoodzakelijkestapinderichtingvanopslagopzeeenzullenditprojectdanookvanuitdenationaleoverheidfinancieelonder-steunen.Wijzullenuhierovernogditjaarnaderinformeren.DankzijhetsuccesvollekleinschaligeopslagprojectvanGazdeFranceinhetK12-B-veldisdezestapmogelijkgeworden.Opslagopland:Noord-NederlandDeinspanningenvaneenbreedconsortiumvanpartijeninNoord-Nederland1zijngerichtophetverwezenlijkenvangrootschaligeopslaginlegegasveldenopland.Geziendebeperktebeschikbaarheidvannabijeveldenopzeeenderelatiefkorteafstandentussenbronnenenputtenisopslagoplandvoordezeregioeenlogischeénnoodzakelijkekeuze.Langetransportafstandenverhogenimmershetenergieverliesendekostenvangrootschaligeopslagsignificant.Detweebelangrijkstepartijen(NuonenRWE)hebbenalveelgeïnvesteerdinCCSenhebbenzichbereidverklaardverdergaandsubstantieelinCCSteinvesteren.OokdeGasunieenNAMverlenenhunactievemedewerkingomditmogelijktemaken.EentweedegrootschaligdemonstratieprojectzienwijbijvoorkeurinNoord-Nederland,omdatwezodeontwikkelingvanCCSookindezeregiometveelgroteCO2-emittentenmogelijkmaken.HieronderwordtnaderingegaanophetbelangvankleinschaligeopslagoplandomdevolgendefasevaneengrootschaligdemonstratieprojectinNoord-Nederlandmogelijktemaken.DevoorbereidingvankleinschaligeopslagprojectenoplandMetnamederesultatenvandekleinschaligeprojectentonenhetbedrijfs-levenendeoverheiddatCCSinNederlandindepraktijkrealiseerbaarisendaarmeedattemakeninvesteringenindegrootschaligeprojectenverantwoordzijn.OphetmomentdateenzogehetenFinalInvestmentDecisiongenomenwordt,moetervoldoendekennisenpraktischeerva-ringzijnomdehaalbaarheidvaneenprojectintekunnenschattenenomhetrisicoteminimaliserendaterbijdeomvangrijkeinvesteringendiedaarnamoetenvolgeneenkinkindekabelkomt.Dezeleercurvegeldtzoalsgezegdvoorallegroteprojecten.Hetzouzowelvanuithetbedrijfs-levenalsvanuitdeoverheidbestuurlijkenfinancieelonverantwoordzijndezenoodzakelijkeopschalingtenegeren.Detechnischeaspectenzijndaarbijondergeschikt,wantdiezijngrotendeelsalbekend.ErbestaatreedsdecennialangervaringmetgrootschaligeenveiligeCO2-injectieen-transport.Zoiserbijvoorbeeldmeerdan30jaarervaringmetCO2-trans-porten-opslagoplandinhetkadervan«EnhancedOilRecovery»,metnameindeVSwaarduizendenkilometerspijplijnliggenenhonderdeninjectieputtenoplandzijn.Daarvoorgeldenzeerstrikteveiligheids-normen.Erzittenuiteraardweltechnischeleeraspectenaaneenconcreetopslag-project:hetdaadwerkelijkinjecterenvanCO2indeondergrondlevertsowiesopraktijkervaringop.Eenkleinschaligprojectlevertvooralleerer-varingopvoordebedrijfseconomischeaspecten,methetdoorlopenvanhetgeheleproject,degedetailleerdevoorbereidingvanvergunningproce-dures,hetprocesvanruimtelijkeinpassing,enhetcreërenvanmaat-schappelijkacceptatie.Metdezepraktijkervaringwordthetinzichtinkostenopbouwenmogelijkhedenvoorefficiencyverbeteringenaanmerke-lijkvergroot.Dezekennisuitkleinschaligtransport,opslagenmonitoringiszeerrelevantvoordebenodigdegroteinvesteringenvoordegrootscha-ligeprojecten.ZokanwordenaangetoonddathetookindeNederlandsecontextmogelijkisdaadwerkelijkCO2opteslaan.OokinDuitsland2en1IndeStichtingCCSNoord-Nederlandi.o.hebbenzitting:EBN,EnergyValley,Gasunie,GroningenSeaports,NAM,NOM,NuonenRWE.2InKetzin(nabijBerlijn)wordtsindsjuni2008CO2geïnjecteerdineenondergrondsezand-steenlaag.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1035 Frankrijk1zijnomdieredeninmiddelskleineCO2-opslagprojectenoplandgestart.Omdeselectievankleinschaligeopslagprojectenzoefficiëntmogelijkteorganiseren,isin2007gekozenvooreentenderprocedure.Methetoogopmaximaliseringvanhetleereffectvandeteselecterenprojectenzijnindetenderproceduredevolgenderandvoorwaardengesteld:•eenbergingslocatiemoetonderNederlandsebodemzijn.Ditdientbijvoorkeuronderlandtegeschiedenaangezieneropzeealpositieveervaringisopgedaanmeteenopslagproject;•deinjectiemoetin2009starten(inmiddelsuitgesteldnaar2010)zodatdepraktijkervaringentijdigbekendzijnomnogtekunnenbetrekkenbijdevoorbereidingvandegrotereprojecten;•deopgeslagenhoeveelheidCO2moetminimaal2Mtonin10jaarzijn.Geziendezeeisenwashetvoorafduidelijkdathetmoestgaanomdeopslagvanuitbestaande(pure,geconcentreerde)CO2-bronnen.BinnendevereistetijdspanneishetnamelijkonmogelijkomopeenanderwijzeaanvoldoendeCO2tekomen,wantdaarvoorzou(bijvoorbeeldbijeenelektri-citeitscentrale)eenspecialeafvanginstallatiemoetenwordengebouwd.BestaandeCO2-bronnenvanvoldoendeomvangzijninNederlandalleenbeschikbaarinPernis,Sittard-GeleenenTerneuzen.Detenderisgepubliceerdinmei2007enuiteindelijkzijntweeprojectendievoldedenaandetendereiseninnovember2008gehonoreerd,ondervoorwaardedatMERenvergunningenproceduressuccesvolmoetenzijnafgerondvoordatdeprojectenuitgevoerdkunnenworden.Detweegese-lecteerdeprojectenvullenelkaarinprincipegoedaan:hetBarendrecht-projectisvooralrelevantvoordetoekomstigeopslag(relatiefkortetermijn)inNoord-Nederlandinlegegasveldenopland.HetChemelot-projectheeftvooralbelangvoordeverdereontwikkelingvanopslaginaquifers(zowelvoorNederlandmaarookvoorrestvandewereldzeerrelevant).HetprojectinChemelotbevindtzichnogindebeginfase.Opditmomentwordtinonderlingoverlegmetallebetrokkenpartijen(DSM,provincieLimburg,gemeentenSittard-Geleen,BeekenStein)hetprocesvanvergunningenencommunicatieopeenrijgezet.4.AanvullendeonderzoekenkleinschaligeCO2-opslagprojecteningasveldenoplandIndebeginfasevanhetkleinschaligeopslagprojectinBarendrechtheeftShell,inspelendophetprocesvandetenderhetvoortouwgenomenomaandetendervoorwaardentekunnenvoldoen.VanuitShellisvanaf2007eenstartgemaaktmetdevoorbereidingvandeMER-envergunningen-proceduresdiebegin2008uitmonddenindepublicatievaneenStartno-titieMERendeorganisatievaninformatiebijeenkomsten.IndieperiodenamShellhetvoortouwindecommunicatieendraagvlakcreatie.Daarbijlagdenadrukopdetechnisch-inhoudelijkeaspectenvanhetproject.IndieperiodeontstondenzorgenenonbegripbijdelokalepolitiekendebevolkingvanBarendrecht.Allereerstzorgenoverdeveiligheidsaspectenvanhetproject.ZijvroegenzichdaarnaastafwaaromhetprojectnujuistinBarendrechtzoumoetenwordengerealiseerdennietelders,enwatditbijvoorbeeldbetekendevoordewaardevanhunhuis.DaarnaastheersteonbegripoverhetnationalenutendenoodzaakvanCCS,dekorte-enlangetermijnstrategievoorCCSinNederlandendeveiligheidvanCO2-opslag.1TotalzalCO2opslaanineengasveldbijLacq,gelegenbijPauinZuidwest-Frankrijk.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1036 Nahetgunnenvandetenderinnovember2008ishetRijkdaaromgestartmeteenintensiefcommunicatietraject.Naastinformatieavonden,deopeningvaneeninformatiecentrumindegemeenteBarendrechtenregel-matigbestuurlijkoverlegonderleidingvandegedeputeerdevanZuid-Holland,zijnwijbeidenpersoonlijkinjuninaarBarendrechtenAlbrands-waardgegaanomtehorenwaterleeftbijlokaalbestuurenbewonersenomtoetelichtenwaaromwijCCS,inaanvullingopenergiebesparingenduurzameenergie,noodzakelijkachten.Wijhebbenhetveiligheidsaspectsteedsvooropgezetenopdatpuntvolledigehelderheidwillenverschaffen.DebewonersenbestuurdersvanBarendrechtenAlbrandswaardwildenvanhetRijkwetenofdedoorShellgeselecteerdelocatieookvanuithetbredereCCS-perspectiefdebesteoptiewas.ShellheeftinhetMERaleenuitgebreideafweginggemaaktoverdelocatiekeuzevanuitdetendervoor-waardeenbedrijfseconomischebelangen.DeCommissievoordeMERheeftgeconcludeerddatdieafweginggrondigisgeweestendathetMERoverigensvoldoendebasisbiedtvoorhetnemenvaneenbesluitoverdemilieuvergunning.Datnamnietwegdatereennationalelocatieafwegingontbrak.HetlokalebestuurvanBarendrechtheeftdaaromverzochtditaanvullendtebekijken.WijhebbendegemeenteBarendrechtindegelegenheidgesteldcontra-expertiseintehurenenalleopenstaandevragenzijnaandiversekennis-tafelsuitgebreidbesproken.Voorzoverervragenoverbleven,zoalsovergezondheidsklachtenendevraagnaardenationalelocatieafweging,isbeslotenditvolledigheidshalvenaderteonderzoeken.DaarnaastisindeafgelopenmaandenhetintegraleveiligheidsonderzoeknaarhetBaren-drecht-projectafgerond.Deresultatenvandezeonderzoekenwerdenuonlangstoegezondenenzijnvangrootbelanggeweestvooronzebesluit-vormingoverhetproject.Hierondergaanwijinopdeconclusiesuitdezerapportenenhoewijdeze,inaanvullingenbovenopdeeerdereonderzoeken,gewogenhebbenomtotonsbesluittekomen.HetveiligheidsaspectWijhebbenaltijdaangegevendatdeveiligheidvanhetopslagprojecteencrucialevoorwaardeisvooronsbesluitofhetprojectdoorkangaan.OpbasisvandeintegraleveiligheidsbeoordelingdieonderleidingvandeDCMRMilieudienstRijnmondisopgesteldenwaaraandeverschillendebetrokkenveiligheids-entoezichtsinstanties1hebbenbijgedragen,conclu-derenwijdateenhetprojectveiligkanwordenuitgevoerd..Degeldendehardeveiligheidsnormenwordennergensoverschredeneningevalvaneeneventueelincidentisvoldoendecapaciteitbijdeveiligheidsdienstenbeschikbaaromadequaatoptredentegaranderen.HetveiligheidsoordeelenhetMERbiedenvoldoendebasisvoorhetafgevenvandebenodigdevergunningen.Deveiligheidisbeoordeeldopgrondvanbestaandewettelijkecriteria.Daarenbovenisookgekekennaarmogelijkeextrarisico’szoalscumula-tieve(samenvallende)risico’senrisico’svandomino-effecten.Indeveilig-heidsbeoordelingisgeconstateerddaterindebuisleidingtunnelbijdeuitvoeringvaneengrotereCO2-buisleidingsprakekanzijnvaneenbeperkteoverschrijdingvandeoriënterendewaardevanhetzgn.groeps-risico.Hoewelditzeerbeperktis,zullenindevergunningextraeisenwordenopgenomenomookditzeerbeperkterisicoteverkleinen.Ditkanbijvoorbeelddoorextrawanddiktevandepijpleidingvoorteschrijven.1DCMR,StaatstoezichtopdeMijnenendeVeiligheidsregioRotterdamRijnmond.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1037 Debetrokkendienstenhebbenaangegevendatextratechnischeenorga-nisatorischemaatregelenmoetenwordenvoorgeschrevenindeteverlenenvergunningen.Voortswordtgeadviseerdomintensieftemoni-toreneniniedergevalnabijdeinjectielocatieendebuisleidingtunnelspermanentemonitoringendetectievanCO2telatenplaatsvinden,opdatbijeeneventueelvrijkomenvanCO2directmaatregelenkunnenwordengetroffen.Ookdeoverigesuggestiesuithetrapporttenaanzienvandehulpverleningenzelfredzaamheidwordenovergenomenindevergunnin-geisen.DeopslaglocatiekeuzeIndediscussiesoverdekeuzevanBarendrechtalslocatievaneenklein-schaligprojectvoorCO2-opslagismeermalendevraaggesteldofervoorzo’nprojectgeenanderelocatieinNederlandbeschikbaaris.WijhebbendaaromTNOopdrachtgegevenallepotentiëlelocatiesinkaarttebrengenentebeoordelenopgeschiktheid.Daarbijis,medeopverzoekvangemeenteBarendrecht,ookgebruikgemaaktvandeAMESCO-studie1.DeAMESCO-studieiseenzogeheten«generiekmilieu-effectenrapport».HetheeftdecriteriaverkenddievanuithetoogpuntvanveiligheidenmilieueffectenrelevantzijnomnadertebekijkenalservooreenconcreetleeggasvelddegeschiktheidvoorCO2-opslagmoetwordenbepaald.SelectieaanpakDeeersteselectievanveldenisgedaanopgrondvandriecriteria:1.technischbeschikbaaruiterlijkin2012.Ideaalwaseenstartin2010geweestvooreenkleinschaligproject,maarmethetstartenvanhetprojectin2012leverthetprojecttochnogvoldoendeleereffectenvóórdegroteprojectenvanaf2015.2.capaciteitvan0,5–10MtonCO2:anderszijndeveldentekleinoftegrootvoorvoldoendeleereffect.Indetenderisalsvoorwaardeopge-nomendatdeopgeslagenhoeveelheidCO2minimaal2Mtonin10jaarmoetzijn.Omdatdiehoeveelheidonderanderekanwordenbereiktdoorhetinzettenvaneencombinatievanvelden,zijninditonderzoekveldenmeteenopslagcapaciteitvanaf0,5Mton(tot10Mton)meege-nomen.3.maximaleafstandtotdebronvan150km.Omdatelkekilometerpijp-leidingca€1mln.kostenookdeenergiekosten(verliesaanCO2efficiencyalsgevolgvancompressie-energie)perkilometertoenemen,isalsgrenseenafstandvan150kmaangehouden.Uitbedrijfsecono-mischoogpuntzoueenafstandvan50tot100kmalgrootzijn.Echter,omdezoekruimtevoorditonderzoekzogrootmogelijktehouden,istocheenafstandvan150kmalsselectiecriteriumtoegepast.Inhetonderzoekisnaaralleopslagmogelijkhedenoplandenopzeegekekenvanalleoperators,omdezoekruimtezogrootmogelijktehouden.Maarhetrealiserenvanopslagoplandwasenblijfthetuitgangs-puntbijdetender.Metdetoepassingvandegenoemdecriteriawerduiteindelijkeengros-lijstvan12gasveldengemaaktvoorverderescreening.Vandeze12veldenliggener4oplanden8opzee.Alle12veldenzijnbeoordeeldopdeAMESCO-criteriaentweeaanvul-lendecriteria,tewetendetoegankelijkheidvoorgoedemonitoring(essen-tieelvooreenkleinprojectwaarvanmenwilleren)endemogelijkheidkleineengrotereveldeninéénprojecttecombineren.Eenkleinveldheeftalsvoordeeldatersnelkanwordengeleerdvanhetinjecterenenvullenvaneendergelijkreservoir.Maardeinfrastructuurkosten(leidingenen1AMESCO=AlgemeneMilieuEffectenStudieCO2Opslag,dd1juli2007.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1038 installaties)zijndantehoogvooreenrendabelproject.Ditwasookeenvanderedenenwaaromvooreenprojectuitgegaanisvaneenminimaleopslaghoeveelheidvan2Mtonin10jaar.Degehanteerdeselectiecriterialeidenopzichzelfniettothet«afvallen»vanvelden,maarzeresulterenineenoverzichtvanderelatievegeschikt-heidvanlocatiesvoorCO2-opslag.NadereafweginglocatiekeuzeopbasisvanhetTNO-onderzoekHetTNOonderzoekgeeftaandatvooropslagoplandinhetkadervaneenkleinschaligopslagprojectdatbinnenafzienbaretermijnzalmoetenstarten,geengeschiktervelddanBarendrechttevindenis.Eenalternatiefopzeeisgeenechteoptiewant:1.EenkleinschalignieuwopslagprojectopzeevoegtweinigtoeaandegoedeervaringdiewemethetK12-BGDFSuez-projectopzeealhebbenopgedaan.Hetbiedtookgeengelegenheidalle(m.n.externe)veiligheidseisenvooreenactiviteitoplandvolledigtoetepassen.Daarnaastzijnsommigemonitoringstechnieken(bv.techniekenvoorbodemonderzoek)nietopzeetoetepassen.2.Eennieuwalternatiefveldopzeemoeteerstindetailonderzochtwordenendatextraonderzoekzoujarenvertragingopleveren,watdezinvolheidmethetoogopdegroteprojectenvan2015sterkzouverminderenendaarmeedegeheleinvoeringvanCCSoplandzouvertragen.3.Hetisonzekerof,wanneerentegenwelkekosteneenprojectopzeeterealiserenvalt.Ookishetonzekerofdevergunninghouder(s)vanhetalternatiefopzeezou(den)willenparticipereninditproject.Degehelefinanciëlehaalbaarheiddientinhetoogwordengehouden.AanpakvangezondheidsklachtenNaaraanleidingvanbezorgdheidvanuitdeRaadvanBarendrechtisRIVMgevraagdomeeninschattingtemakenvandeaardenomvangvandeteverwachtengezondheidsklachteneneenoverzichttegevenvanmaatre-gelentervoorkomingenbehandelingvan(psychosomatische)klachtendiehetgevolgzoudenkunnenzijnvandevoorgenomenCO2-opslaginBarendrecht.TevensdiendehetRIVMteadviserenhoeoverhedeneninitiatiefnemersbijdepraktischeinrichtingvanditprojecthetbestekondenhandelenmetbetrekkingtothet(voorkomenvan)gezondheids-klachten.HetRIVMgeeftinzijnadviesaandathet–opbasisvandehuidigekennis–geenmetonderzoekonderbouwdeinschattingkanmakenvandeomvangvandeteverwachten(psychosomatische)gezond-heidsklachten.Hetadviesoverdeaanpakisgebaseerdopervaringeninanderesituatieswaarinomwonendenongerustzijnoverhungezondheid.IndienbeslotenwordttotCO2-opslaginBarendrecht,adviseerthetRIVM(om–psychosomatische–klachtenzoveelmogelijktebeperken):•datdeoverheidopenentransparantcommuniceertoverdeCO2-op-slag,derisico’sdieermeeverbondenzijnendemanierwaaropdezerisico’swordenbeheerst.Belangrijkisdatdebestuurdersvangemeenteenhetrijksamengrotebetrokkenheidlatenziendoordezorgenvanomwonendenserieusnemen;•datereenloketbijdegemeentekomtwaaromwonendenterechtkunnenmethunvragenenhunzorgen;•datdeinformatiebehoeftevanbewonerswordtgepeilddoorinter-views;•datdeaardenomvangvandegezondheidsklachtenwordtgeïnventari-seerdengeregistreerdineenbelevingsonderzoekoptenminstedriemomenten:voordatdewerkzaamhedenzijnbegonnen,tijdensdewerkzaamhedenennaafloopvandewerkzaamheden.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.1039 HetadviesvanRIVMleidtonstotdeconclusiedatdeomvangvanmoge-lijke(psychosomatische)gezondheidsklachtenvooreengrootdeelafhangtvandewijzewaaropdeoverhedenhiermeeomgaan.5.EindconclusiesIndezebriefhebbenwijeenaantalstappenaangekondigdenbesluitengepresenteerdvoorzoweldekortealsookdemiddellangetermijnomCCSterealiseren.DebesluitvormingoverhetopslagprojectteBarendrechtheeftinhetbijzonderaandachtgekregen.Voorhetmakenvaneenzorg-vuldigeafwegingisextratijdgenomenvoorhetafrondenvaneeninte-graalveiligheidsoordeelenisaanvullendgekekennaardelocatiekeuzeendeaanpakvangezondheidsklachten.Deonderzoekenhebbenonsindegelegenheidgesteldbelangrijkeconclusiestetrekkenopdezegebieden.Dezeonderzoekenvormen,samenmetdeandereverzameldeinformatie,eengoedebasisvoorhetnemenvaneenweloverwogenbesluitoverditopslagproject.Delokaleopvattingenengevoelensoverhetprojectzijninonzeeindafwe-gingbetrokken.UiteigenervaringhebbenwijeengoedbeeldvandebezwarendieerinBarendrechtenAlbrandswaardleventegenhetopslag-project.Wijhechtengrotewaardeaanhetcommunicatie-enuitwisse-lingsprocesdathetafgelopenjaarmetbewonersenbestuurdersvanBarendrechtenAlbrandswaardheeftplaatsgevondenenhebbendaarookextratijdvooruitgetrokken.Wijmenendatmetaldezeextraonderzoekenenaanvullendeeisenvoldoendeistegemoetgekomenaandeverzoekenvanuitdegemeentenommeerinformatieenmeerzekerheden.BesluitOpbasisvandegenoemdeonderzoeken,alleandereinformatieenoverlegmetdeprovincieZuid-Holland,hebbenwijbeslotendathetCO2-opslagprojectinBarendrecht,onderstriktevoorwaarden,doorgangkanvinden.GeletophetbelangvanhettijdigrealiserenvanCCSalsonderdeelvaneffectiefklimaatbeleid,depositieveconclusiesvanhetveiligheidsrapportendeuitkomstenvanhetonderzoeknaardelocatie-keuze,zijnwijtotditbesluitgekomen.VoordeontwikkelingvanCO2-op-slaginNederlandisdetijdigerealisatievaneenkleinschaligopslagprojectineengasveldoplandechtnodig.VoorwaardenOmmaximalezekerheidtegaranderenzaldevergunningverleninggefa-seerdverlopen.NaopslaginhetkleineBarendrecht-veldvindteenbelangrijkeevaluatieplaatsvandebevindingenuitdeinjectiebijdezelocatie.Alleenindienzichgeenproblemenhebbenvoorgedaan,zaldevergunningverleningvoorhettweede,grotereveld(Barendrecht-Ziedewij)aandeordezijn.DebenodigdebesluitenzoalseenopslagvergunningendegoedkeuringvaneenopslagplanvoorBarendrecht-Ziedewijzullenpasverleendwordennadezeevaluatie.IndebenodigdevergunningenengoedkeuringsbesluitenvoordeopslagindelocatieBarendrechtendetransportleidingzullenallenoodzakelijkerandvoorwaardenwordengestelddienaarvorenzijngekomenbijdeintegralebeoordelingvandeveiligheid.Demonitoringseisendiebehorenbijdeopslagzullenmetmaximalezorgwordenopgesteld.Demonitoring-meetpuntenzullenvooralgerichtzijnopdeplaatsenwaarCO2zoukun-nenontsnappen.ErzalbijvoorbeeldeenmeetnetopdeinjectielocatieronddeputtenenopdelocatiegrenswordengeplaatstomdeCO2-concen-tratiesindebodemendeomgevingsluchttemeten.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.10310 Omtransparantietegaranderenzullenweindevergunningeisendatmonitorgegevensdievoorhetpubliekvanbelangzijn,vooriedereeneenvoudigtoegankelijkzijn.TotslotHetklimaatprobleemisgrootenvraagtomkrachtigbeleid.Daarbijmoetennationaleenlokaleenpersoonlijkebelangenzorgvuldigwordengewogen.Datgeldtvoormaatregelenrondbesparingen,rondduurzameenergieopwekkingenookzoalsnubijCCS.WijwillengezamenlijkechtietsveranderenendehiergepresenteerdeactieszijneenbelangrijkestapopwegnaarhetopkortetermijnbeperkenvanonzeCO2-uitstoot.DeministervanEconomischeZaken,M.J.A.vanderHoevenDeministervanVolkshuisvesting,RuimtelijkeOrdeningenMilieubeheer,J.M.CramerTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31209,nr.10311