Aanvullende investeringen Defensie

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 600 XVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Defensie (X) voor het jaar 2025Nr. 22 BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VANDEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 11 november 2024Met de Defensienota 20241 hebben wij uw Kamer geïnformeerd over dedoelstellingen en plannen voor versterking van Defensie en besteding vanhet daarvoor toegekende budget uit het Hoofdlijnenakkoord 2024. In deMiljoenennota 20252 is aanvullend budget voor Defensie gereserveerd.Met deze<e brief informeren wij uw Kamer over de besteding van dezeaanvullende middelen. Hierbij ontvangt u ook een bijlage waarin debeleidskeuzes zijn uitgelegd conform artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet.InleidingDefensie wordt verder versterkt om Nederland veilig te houden, in hetlicht van de ernstig verslechterende veiligheidssituatie. De strategischerivaliteit tussen grootmachten, met een agressief Rusland en assertiefChina, neemt de laatste jaren sterk toe. Dit uit zich onder meer in militairedreiging tegen buurlanden, een wapen- en technologiewedloop en strijdom controle over grondstoffen en markten. De nietsontziende oorlog inOekraïne toont hoe ver de Russische agressie kan gaan. Waar Rusland deconfrontatie zoekt, ondermijnt China de internationale rechtsorde op eenmeer indirecte maar structurele wijze.De internationale veiligheidssituatie is in de afgelopen maanden nogverder verslechterd door de escalatie van de Russische agressieoorlog inOekraïne, sterk oplaaiende conflicten in het Midden-Oosten en toene-mende hybride oorlogsvoering. De toenemende veiligheidssamenwerkingtussen Rusland, China, Iran en Noord-Korea bedreigt de Europese enNoord-Atlantische veiligheid verder. De voortdurende oorlog in Oekraïnetoont een combinatie van conventionele en onconventionele oorlogs-voering. Dit vereist een snelle wisselwerking tussen operationele1Kamerstuk 36 592, nr. 1, 5 september 20242Kamerstuk 36 600, nrs. 1 en 2, 17 september 2024 kst-36600-X-22ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 221 ervaringen, geleerde lessen en innovatie. Tekenend daarvoor zijn eenverontrustende toename van langeafstandsaanvallen met drones enraketten in Oekraïne en regelmatige schendingen door Rusland van hetluchtruim van NAVO-landen. Ook nemen elektronische oorlogsvoering encyberaanvallen verder toe.Deze ontwikkelingen benadrukken de noodzaak van een sterke en slimmeNederlandse krijgsmacht. Een krijgsmacht die de afschrikkende werkingvan de NAVO versterkt om verdere conflicten en escalatie te voorkomenen die zo nodig het gevecht langdurig kan volhouden. Het kabinet heeftdaarom besloten structureel € 716 miljoen te investeren in de verdereversterking van defensie, bovenop de investering van € 2,4 miljard uit hetHoofdlijnenakkoord en de Defensienota 2024. Hiermee brengt het kabinetde defensie-uitgaven in lijn met de NAVO-norm van minimaal 2% van hetbruto binnenlands product (bbp). Deze Kamerbrief beschrijft de bestedingvan € 565 miljoen voor de verdere versterking van Defensie. Het anderedeel, € 151 miljoen, is bestemd voor het versterken van het grensprocesen het vergroten van de nationale veiligheid, waaronder capaciteiten vande Koninklijke Marechaussee. Dit wordt in overleg met het Ministerie vanAsiel & Migratie verder uitgewerkt.Defensie leert van de huidige ontwikkelingen op het internationalegevechtsveld. Keuzes voor verdere versterking van onze krijgsmacht zijngebaseerd op deze lessen. Daarom investeert Defensie aanvullend in1) geïntegreerde lucht- en raketverdediging (Integrated Air and MissileDefence, IAMD), 2) innovatie en digitale transformatie, en 3) in capaci-teiten om langer inzetbaar te zijn.Met deze investeringen beantwoorden we aan de vraag van de NAVO aanbondgenoten om meer te investeren en te leveren vanwege de toene-mende dreigingen. Deze investeringen dragen bij aan de ondersteuningen inzetbaarheid van de capaciteiten die de NAVO van ons vraagt,inclusief de NAVO Priority Targets. Daarnaast investeren we op dezemanier in belangrijke capaciteiten die de NAVO tekortkomt (shortfalls) endie ook bijdragen aan de bescherming van Nederland, zoals luchtverde-diging.Het geheel aan investeringen is gericht op versterking van de krijgsmachtter voorkoming van en voorbereiding op conflicten, nu en in de toekomst.Defensie werkt hard aan die opdracht en de eerste resultaten zijn zicht-baar. Op dit moment telt Defensie bijvoorbeeld 650 militairen meer dan op1 januari 2024. Daarnaast slaagt Defensie erin het toegewezen extrabudget daadwerkelijk om te zetten in investeringen die de krijgsmachtversterken. De prognose is dat Defensie in 2024 substantieel meerfinanciële verplichtingen aangaat en uitgaven doet dan in eerdere jaren.InvesteringenDe aanvullende investeringen zijn gericht op versterking van de lucht- enraketverdediging, innovatie en digitale transformatie en capaciteiten omlanger inzetbaar te zijn. Over investeringen in materieel ontvangt uwKamer te zijner tijd zoals gebruikelijk nadere informatie in lijn met hetDefensie Materieel Proces (DMP).Versterking lucht- en raketverdedigingVersterken van geïntegreerde lucht- en raketverdediging is een belangrijkeNAVO-brede prioriteit, mede door lessen die getrokken zijn uit recenteconflicten, zoals de oorlog in Oekraïne. Deze hebben duidelijk laten zienwelke enorme dreiging uitgaat van luchtaanvallen en raketten voor zowelTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 222 burgerbevolking als voor militaire eenheden, ook over langere afstand.Ook de actuele en aanhoudende luchtruimschendingen door Rusland vanhet NAVO-luchtruim onderstrepen het belang van luchtverdediging.Defensie investeert daarom structureel € 105 miljoen extra in lucht- enraketverdediging in het land-, lucht- en maritieme domein. Om degrondgebonden lucht- en raketverdediging te versterken investeertDefensie in aanvullende Patriot- en NASAMS-lanceerinstallaties metbijbehorende munitie, radarsystemen en vuurkracht. Ook is besloten omextra lanceerinstallaties, luchtdoelraketten voor de lange afstand enapparatuur voor elektronische oorlogsvoering aan te schaffen voor demultifunctionele ondersteuningsvaartuigen ter ondersteuning van deLuchtverdedigings- en Commandofregatten. Daarnaast wordt deluchtverdediging in het Caribisch gebied met draagbare luchtverdedi-gingssystemen (manpads) en counter UAS-systemen versterkt, vanwegede dreigingen daar.De lucht- en raketverdediging, waaronder deze aanvullende systemen, kanzowel in NAVO-verband als nationaal worden ingezet voor debescherming van militaire locaties, tegen drones, (ballistische) rakettenmaar ook voor de bescherming van bevolkingscentra of vitale infra-structuur. Hiermee zet Defensie stappen in lijn met de motie-Wijen-Nass/Heite om bij toekomstige uitbreiding van onze luchtverdedigingscapaciteitrekening te houden met het beschermen van bevolkingscentra.3Innovatie en digitale transformatieRecente conflicten laten een sterke digitalisering van oorlogsvoering ziendoor toepassing van onder meer targeting-systemen, autonoom opere-rende en onbemensde systemen en cyber. Onderliggend aan dezedigitalisering liggen technologieën als kunstmatige intelligentie en cloudcomputing. Om de tegenstander een stap voor te blijven, moet Defensieinvesteren in conflictvoering en digitale transformatie. Daarom investeertDefensie hier structureel ruim € 117 miljoen in.De digitale transformatie van Defensie is essentieel om nu en in detoekomst over voldoende militair vermogen te beschikken. De digitaletransformatie van Defensie draagt bij aan interoperabiliteit, een grotersituationeel bewustzijn en besluitvorming en maakt multidomeinoptreden mogelijk. In de Defensienota 2024 is aangegeven dat Defensie inde komende jaren een overkoepelende strategie voor de digitaletransformatie zal ontwikkelen, de mogelijkheden van data-analyse en-inzet en kunstmatige intelligentie wil kunnen benutten en de mogelijk-heden van cloudtechnologie gaat vergroten.De integratie van nieuwe geavanceerde technologieën in elektronischeoorlogsvoering (EOV) en commandovoering, communicatie- en informa-tiesystemen en inlichtingen (Command, Control, Communications,Computers, and Intelligence; C4I), stelt de krijgsmacht in staat omeffectiever te opereren, realtime inlichtingen te verzamelen en snellerbeslissingen te nemen op het gevechtsveld. Met de investering in decommandovoerings- en informatiesystemen (CIS) voor de middelzwareinfanteriebrigade (Medium Infantry Brigade) geeft Nederland beterinvulling aan de NAVO priority target met betrekking tot deze brigade.Moderne conflicten, zoals de oorlog in Oekraïne, laten zien hoe cruciaalelektronische oorlogsvoering en het elektromagnetisch spectrum (EMS)zijn voor het versterken van de gevechtskracht. Elektronische oorlogs-3Kamerstuk 36 600 X, nr. 18 van 21 oktober 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 223 voering stelt strijdkrachten in staat om vijandelijke communicatie ensensorsystemen te verstoren, wat cruciaal is voor het behalen vanstrategische voordelen op het gevechtsveld. Door een goed begrip enbeheer van het EMS kunnen militairen het gebruik van technologieënoptimaliseren, hun eigen systemen beschermen tegen verstoringen entegelijkertijd vijandige capaciteiten neutraliseren.De hierboven genoemde investeringen dragen bij aan de digitalebackbone van Defensie en faciliteren de digitale transformatie van deoperationele eenheden («tot in het veld»). Daarnaast bevorderen dezeinvesteringen de internationale samenwerking en interoperabiliteit,aangezien gezamenlijke operaties met bondgenoten afhankelijk zijn vanbetrouwbare communicatie, informatie-uitwisseling en geïntegreerdeelektronische systemen. Deze investeringen stellen landen in staat betergecoördineerd op te treden en sneller te reageren op dreigingen, wat dealgehele militaire effectiviteit en stabiliteit van ons bondgenootschapvergroot.Investeringen in C4I en het elektromagnetisch spectrum dragen zoweldirect als indirect bij aan het behalen van NAVO-doelstellingen. NaastIAMD zijn ook de commandovoerings- en informatiesystemen eenNAVO-brede prioriteit.Innovatie vormt een integraal onderdeel van alle investeringsmaatre-gelen, maar daarnaast groeit ook het innovatiebudget mee met debegroting. Defensie blijft ten minste 1,3% besteden aan research &technology. Aanvullend op de Defensienota 2024 wordt hier daarom€ 7,5 miljoen aan toegewezen. Hiermee vergroot Defensie haar vermogenom snel te leren van technologische en militaire ontwikkelingen eninnovaties sneller toe te passen. Het is essentieel dat Defensie zichvoortdurend aanpast en (mogelijke) tegenstanders een stap voor blijft,zeker in de huidige veiligheidscontext. Defensie zal een aanzienlijk deelvan deze middelen besteden aan technologieontwikkeling op de 5NLD-gebieden en daarmee onder andere bijdragen aan digitale innovatiein cloud computing en kunstmatige intelligentie.Langer inzetbaarOm langer inzetbaar te zijn, investeert Defensie structureel bijna€ 343 miljoen in voorraden, mensen, materieel en randvoorwaarden.Investeren in voorraden zoals munitie is cruciaal om zo nodig het gevechtvol te kunnen houden, zoals de oorlog in Oekraïne laat zien. Dezevoorraden zijn doorslaggevend voor de operationele gereedheid eneffectiviteit van strijdkrachten. De oorlog in Oekraïne heeft aangetoondhoe snel en intensief munitie wordt verbruikt in moderne gevechten, watleidt tot een toenemende vraag naar betrouwbare en voldoendevoorraden. Daarnaast is het essentieel om te kunnen inspelen oponvoorspelbare situaties, waarbij snelle herbevoorrading van cruciaalbelang is voor het behoud van eenheden. De investeringen in voorradenzoals munitie dragen niet alleen bij aan de operationele capaciteit maarvervullen ook een brede behoefte van de NAVO.In het licht van de huidige dreigingen moet Defensie nog sneller groeienom haar taken te kunnen uitvoeren en permanent gereed te zijn voorinzet. Mensen vormen daarbij het hart van de organisatie. Nederland heefteen schaalbare krijgsmacht nodig, die klaar staat om op dreigingen tereageren en zo nodig Nederland en de NAVO te verdedigen tegen eenaanval. Daarom wordt aanvullend geïnvesteerd in het Dienjaar, om ditvoor de langere termijn goed te organiseren, in te bedden in de organi-satie en op te kunnen schalen en de kwaliteit van het vakmanschap vanTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 224 dienjaarmilitairen te versterken. Ook wordt geïnvesteerd in behoud enontwikkelperspectief van personeel, en in de voorwaarden en onder-steuning voor medewerkers die in het buitenland worden geplaatst.Investeringen in de randvoorwaarden voor Defensie zijn nodig om tegroeien en taken uit te kunnen voeren, ook onder verhoogde dreiging enveranderende omstandigheden. Daarom investeert Defensie in ruimte omte trainen, oefenen en werken; in energieonafhankelijke en zelfvoorzie-nende kampementen en kazernes; in gebruik van duurzame brandstoffenter vermindering van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen; en inmaatregelen om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering.Om alle plannen uit te kunnen voeren wordt ook het Commando Materieelen IT (COMMIT) verder versterkt en wordt aanvullend geïnvesteerd in hetDefensie Lifecycle Plan. Hierdoor kan Defensie materieel- en IT-projectensneller en vollediger realiseren.SlotVersterking van Defensie is essentieel om de strategische doelstellingenuit de Defensienota 2024 te behalen, Nederland veilig te houden en inNAVO-verband tegenstanders af te schrikken en zo oorlog te voorkomen.Er is brede overeenstemming onder bondgenoten dat 2% de absoluteondergrens is. De toenemende dreigingen en de daaruit voortvloeiendecapaciteitsdoelstellingen van de NAVO vragen veel capaciteiten van iederland.De investeringen uit de Defensienota 2024 richten zich op bredeversterking van Defensie, met de nadruk op het vergroten vanafschrikking, gevechtskracht, permanente en langdurige inzetbaarheid,slimme innovaties en nauwe samenwerking met de samenleving, deindustrie en andere nationale en internationale partners. Met dit aanvul-lende pakket aan maatregelen investeert het kabinet, in lijn met deDefensienota 2024, in capaciteiten en maatregelen die het meest urgentzijn in het licht van de huidige en toekomstige dreigingen en die binnenafzienbare termijn gerealiseerd kunnen worden.De groei van Defensie, met investeringen in meer mensen, materieel eninzetbaarheid, vraagt ook iets van de samenleving. Zo heeft Defensiebehoefte aan meer ruimte, bijvoorbeeld voor de uitbreiding van luchtver-dediging. Het is van groot belang om in goed overleg te blijven met deomgeving en oog te blijven houden voor de effecten van militaireactiviteiten op de omgeving.Ondanks deze aanvullende investeringen van het kabinet, kan met hetdefensiebudget niet tegelijkertijd aan alle wettelijke taken, bondgenoot-schappelijke verplichtingen en nationale regelgeving volledig invullingworden gegeven. Daarom zijn keuzes nog steeds nodig. Niet alles kan, enniet alles kan tegelijk, maar met deze investeringen zetten we weer eensubstantiële stap in de versterking van Defensie.De Minister van Defensie,R.P. BrekelmansDe Staatssecretaris van Defensie,G.P. TuinmanTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 225 BELEIDSKEUZES UITGELEGDConform artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet geeft deze bijlage eenonderbouwing van de keuzes die zijn gemaakt over besteding vanaanvullend budget voor Defensie. In deze onderbouwing staan denagestreefde doelen en voorgenomen maatregelen kort opgesomd. Dezebouwen voort op de maatregelen aangegeven in de Defensienota4.DoelenDe internationale veiligheidssituatie is in de afgelopen maanden nogverder verslechterd door de escalatie van de Russische agressieoorlog inOekraïne, sterk oplaaiende conflicten in het Midden-Oosten en toene-mende hybride oorlogsvoering. Deze ontwikkelingen onderstrepen denoodzaak van een sterke en slimme Nederlandse krijgsmacht, die deafschrikkende werking van de NAVO versterkt om verdere escalatie tevoorkomen en die zo nodig het gevecht langdurig kan volhouden.Het overkoepelende doel van Defensie is om Nederland veilig te houden.De strategische doelstellingen voor Defensie voor de komende jaren(Defensienota 2024) zijn: (1) afschrikken en voorbereid zijn op eengrootschalig conflict in het NAVO-verdragsgebied; (2) klaar zijn voor hetgevecht van de toekomst en veranderende dreigingen en conflictvoering;(3) klaar staan voor nationale taken en ondersteuning van civieleautoriteiten.Defensie leert van de huidige ontwikkelingen op het internationalegevechtsveld. Keuzes voor verdere versterking van onze krijgsmacht zijngebaseerd op deze lessen. Daarom investeert Defensie aanvullend in1) geïntegreerde lucht- en raketverdediging (Integrated Air and MissileDefence, IAMD), 2) innovatie en digitale transformatie, en 3) in capaci-teiten om langer inzetbaar te zijn.Met deze investeringen beantwoorden we aan de vraag van de NAVO aanbondgenoten om meer te investeren en te leveren vanwege de toene-mende dreigingen. Deze investeringen dragen bij aan de ondersteuningen inzetbaarheid van de capaciteiten die de NAVO van ons vraagt,inclusief de NAVO Priority Targets. Daarnaast investeren we op dezemanier in belangrijke capaciteiten die de NAVO tekortkomt (shortfalls) endie ook bijdragen aan de bescherming van Nederland, zoals luchtverde-diging.De investeringen richten zich op de zaken die het meest urgent zijn in hetlicht van de huidige en mogelijk toekomstige dreigingen in lijn met dekoers en (strategische) doelstellingen zoals uitgezet in de Defensienota2024.Beleidsinstrumenten(maatregelen)Per subdoel wordt hier op hoofdlijnen aangegeven waar Defensie extra ininvesteert.Gevechtskracht, innovatie en digitale transformatie•Geïntegreerde lucht- en raketverdediging•Munitie- en andere voorraden voor militaire inzet4Kamerstuk 36 592, nr. 1, 5 september 2024BIJLAGE ITweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 226 •Commandovoering, communicatie- en informatiesystemen eninlichtingen (Command, Control, Communications, Computers, andIntelligence; C4I)•Elektronische oorlogsvoering en elektromagnetisch spectrum•Research & technologyMensen•Dienjaar•ArbeidsvoorwaardenMaterieel•Capaciteit Commando Materieel en IT (COMMIT)•Reparatie Defensie Lifecycle PlanRandvoorwaarden•Nationaal Programma Ruimte voor Defensie•Energie-onafhankelijke kampementen en kazernes•Klimaat en biobrandstofFinanciële gevolgen voor het RijkHet kabinet heeft besloten structureel € 716 miljoen te investeren in deverdere versterking van defensie, bovenop de investering van€ 2,4 miljard uit het Hoofdlijnenakkoord en de Defensienota 2024.Van deze aanvullende middelen wordt meer dan € 307 miljoen geïnves-teerd in gevechtskracht, innovatie en digitale transformatie, waarvan€ 105 miljoen in geïntegreerde lucht- en raketverdediging en € 85 miljoenin voorraden om langer inzetbaar te zijn. Daarnaast wordt € 75 miljoengeïnvesteerd in het behouden en aantrekken van mensen, ruim€ 127 miljoen in de materieel(keten) en € 55 miljoen in randvoorwaardenzoals ruimte om te oefenen, vastgoed en duurzaamheid.Het bedrag van € 151 miljoen is bestemd voor het versterken van hetgrensproces en het vergroten van de nationale veiligheid waaronder decapaciteiten van de Koninklijke Marechaussee. Dit wordt in overleg methet Ministerie van Asiel & Migratie verder uitgewerkt.Gevolgen voor maatschappelijke sectorenDefensie zoekt bij belangrijke uitgaven naar manieren om naast deinvestering in veiligheid voor de samenleving als geheel, ook anderemaatschappelijke meerwaarde te genereren. Met de aanvullendemiddelen investeert Defensie bijvoorbeeld in Research & Technology dieten goede komt aan de kennissector en defensie-industrie in Nederland.Daarnaast dragen diverse investeringen in Defensie bij aan bredemaatschappelijke weerbaarheid. Zo zorgt het dienjaar voor meer militairekennis, training en ervaring bij jongeren. Ook extra middelen voorverduurzaming van vastgoed en de aanvullende bijdrage aan de energie-transitie komen ten goede aan de samenleving. De groei van Defensie,met investeringen in meer mensen, materieel en inzetbaarheid, vraagt ookiets van de samenleving. Zo heeft Defensie behoefte aan meer ruimte,bijvoorbeeld voor de uitbreiding van luchtverdediging. Het is van grootbelang om in goed overleg te blijven met de omgeving en oog te blijvenhouden voor de effecten van militaire activiteiten op de omgeving.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 227 Nagestreefde doeltreffendheidHet budgettaire kader en het realisatie- en absorptievermogen vanDefensie vragen om zorgvuldige afwegingen van maatregelen. Om dedoeltreffendheid te borgen, richt Defensie zich bij het maken van keuzesop wat het hardst nodig is om strategische doelstellingen te behalen,rekening houdend met bondgenootschappelijke doelstellingen, afsprakenen geldende wet- en regelgeving, in lijn met de koers en aanvullend op demaatregelen zoals aangekondigd in de Defensienota.De investeringen in gevechtskracht dragen bij aan afschrikking envoorbereiding op een grootschalig conflict in het NAVO-verdragsgebied.Door te investeren in luchtverdediging, kan de krijgsmacht Nederland enbondgenoten beter beschermen tegen lucht- en raketaanvallen, gezien hethuidige dreigingsbeeld en ontwikkelingen in huidige conflicten. Doorvoorraden te vergroten, is de krijgsmacht langer inzetbaar. De investe-ringen in innovatie en digitale transformatie zorgen ervoor dat Defensievoorbereid is op toekomstige conflicten en zich kan aanpassen aanveranderende dreigingen en conflictvoering en goed kan blijven samen-werken met bondgenoten partners. De investeringen in mensen, materieelen randvoorwaarden dragen bij aan de noodzakelijke voorbereiding enlangere inzetbaarheid.Nagestreefde doelmatigheidDefensie streeft bij de besteding van de aanvullende middelen naarmaximale effecten door zich te richten op de zaken die het meest urgentzijn in het licht van de huidige en mogelijk toekomstige dreigingen in lijnmet de koers en (strategische) doelstellingen zoals uitgezet in deDefensienota 2024. Defensie houdt daarom bij haar investeringenrekening met de capaciteiten waar binnen de NAVO behoefte is, vanwegehet grote belang of schaarste. Om de beschikbare middelen zo efficiëntmogelijk te besteden, streeft Defensie naar gezamenlijke verwerving envraagbundeling met bondgenoten en partners.EvaluatieparagraafZoals gemeld in de Defensienota wordt voor het monitoren van de doelenen instrumenten, zo veel mogelijk gebruikgemaakt van de Stand vanDefensie (SvD).De Strategische Evaluatieagenda (SEA) beslaat alle thema’s uit deDefensienota en maakt Defensie kenbaar welke thema’s in de Defen-sienota in welk jaar worden geëvalueerd. Deze aanvullende maatregelenvallen onder de thema’s van de SEA en worden hierin meegenomen.Defensie is transparant waar het kan, en vertrouwelijk waar dat moet. Opdeze manier wordt invulling gegeven aan de balans tussen transparantieenerzijds en de bescherming van operationele belangen anderzijds.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 X, nr. 228