Versterking Tweede Wereldoorlog-sector en vernieuwing Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 600 XVIVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn enSport (XVI) voor het jaar 2025Nr. 184 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 13 mei 2025Sinds mijn aantreden als Staatssecretaris heb ik indringende ontmoe-tingen en gesprekken gehad en bijzondere herdenkingen bijgewoondbinnen het veld van herdenking en herinnering aan de Tweede Wereld-oorlog. Dit heeft mij gesterkt in mijn ambitie om iedereen in Nederland opverschillende manieren en in verschillende fases in het leven in aanrakingte laten komen met het verhaal van de Tweede Wereldoorlog enHolocaust. Ten eerste zijn we dat verplicht aan de slachtoffers en aan demensen die hun leven waagden om anderen te helpen. We mogen hennooit vergeten. Daarnaast blijft het verhaal van de Tweede Wereldoorlogen de Holocaust onverminderd relevant, omdat die gebeurtenissen onsveel blijven leren over het belang van vrijheid, democratie en de recht-staat. De gruwelijke gebeurtenissen laten zien waar uitsluiting endiscriminatie toe kunnen leiden. Ruim 80 jaar na het einde van de TweedeWereldoorlog komt het verhaal steeds verder af te staan van de leefwereldvan de jongeren van nu en toekomstige generaties. Nu de laatsteooggetuigen ons ontvallen, is het extra hard nodig dat we het verhaaldoor blijven vertellen aan toekomstige generaties. Het is een opgave dieniet alleen voor mij en het kabinet geldt, maar voor de hele samenleving.Om die ambitie te realiseren stel ik onder voorbehoud van de goedkeuringvan het parlement vanaf 2026 een structureel bedrag beschikbaar voor deversterking van de WOII-sector oplopend tot € 6.5 miljoen in 2029 en voorde vernieuwing van Nationaal Herinneringscentrum Kamp Westerbork€ 15 miljoen voor de jaren 2026 en 2027.In deze brief schets ik de aanleiding en licht ik op hoofdlijnen toe hoe ikdeze middelen wil gaan inzetten. De komende tijd werk ik dit samen methet Veldberaad, en andere partijen (waaronder provincies) verder uit. Ineen voortgangsrapportage Oorlogsgetroffenen informeer ik uw Kamer tezijner tijd over de vorderingen. kst-36600-XVI-184ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1841 AanleidingDe behoefte aan informatie over de Tweede Wereldoorlog en deHolocaust vanuit de samenleving neemt toe. Omdat het verhaal hieroverstraks niet meer uit eerste hand kan worden verteld, komt er bovendienmeer druk te staan op de sector om deze verhalen op andere wijze over tebrengen. Om deze uitdagingen het hoofd te bieden en meer samenhangen samenwerking binnen de sector te creëren zijn de afgelopen jaren alstappen gezet. Zo is mede op initiatief van VWS WO2NET opgericht.1Deze organisatie richt zich op verdergaande digitalisering van oorlogs-bronnen en op het verbeteren van de samenhang, kwaliteitsborging eninnovatie binnen het educatieve en museale domein om zo het publieks-bereik van de sector te vergroten. Tevens is door een transformatie dezeggenschap van netwerkorganisatie het Veldberaad WOII vergroot.2 Ditneemt niet weg dat de sector met de huidige capaciteit tegen de grenzenvan haar mogelijkheden aanloopt.Daarom heeft het Veldberaad WOII op mijn verzoek een gezamenlijk plangeschreven gericht op de toekomstbestendigheid van de sector. Mede opbasis van dit plan leg ik de inzet voor het versterken van de infrastructuurvan de sector, in ieder geval voor de komende vijf jaar, vast. Mijn aspiratiehierbij is dat er rust en continuïteit in het veld komt en via deze infra-structuur (en in samenwerking met gemeenten en provincies) iedereen inNederland binnen 45 minuten reistijd in aanraking kan komen met hetverhaal van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust op een lokale,laagdrempelige en leerzame manier.Versterking infrastructuur WOII-sectorDe versterking van de WOII-sector kent drie hoofdcomponenten:1.Versterken van organisaties die onderdeel zijn van de landelijkeinfrastructuur;2.Uitbreiden van deze infrastructuur met de musea 40–45 verenigd in deStichting Musea en Herinneringscentra ’40–’45 (SMH) en een aantallandelijke initiatieven;3.Ruimte voor creativiteit en vernieuwing.Ad 1. Versterken van de organisaties die onderdeel zijn van de landelijkeinfrastructuur3Voor deze versterking zet ik de volgende acties in gang:•De drie nationale herdenkingen (Holocaust Herdenking, Dodenherden-king en 15 augustus) en de nationale viering van de bevrijding zijnmomenten van gezamenlijke bezinning en onderlinge verbondenheid.Voor de organisatie van 4 mei en 5 mei en het uitvoeren van haarandere kerntaken zal ik het Nationaal Comité 4 en 5 mei extraondersteunen. Dit geldt ook voor het Nederlands Auschwitz Comité.Daarnaast stel ik extra middelen beschikbaar voor de viering van5 mei. Tijdens deze nationale feestdag wordt stilgestaan bij dewaarden van vrede, vrijheid en democratie. Collectieve waarden die1Kamerstukken I en II 2022/2023, 36 266, A, nr. 1.2In het Veldberaad WOII hebben zitting: NIOD, instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocide-studies, WO2NET, Nationaal Comité 4–5 mei, de stichting Musea en herinneringscentra 40–45(SMH), Kenniscentrum Arq, en de Oorlogsgravenstichting.3Bij de landelijke infrastructuur horen ook de organisaties die zich richten op het verhaal vanNederlands-Indië/ Indonesië. In dat kader financier ik onder andere structureel het IndischHerinneringscentrum en de Sophiahof. Voor mijn beleid in het kader van de collectieveerkenning verwijs is naar de brief aan uw Kamer van 9 december 2024 (Kamerstukken II2024/2025, 20 454, nr. 209). Ook in het beleid van collectieve erkenning is de afgelopen jarenextra geïnvesteerd via een eenmalige impuls van € 20 miljoen en een structurele ophoging.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1842 alle Nederlanders met elkaar verbindt. 5 mei is een feestdag metinhoud waar het belang van vrijheid wordt doorgeven aan de volgendegeneraties. Een nationaal moment waarbij vanuit het historisch ankervan de Tweede Wereldoorlog de verbinding kan worden gelegd methedendaagse maatschappelijke ontwikkelingen. In dit kader ben ikvoornemens de bevrijdingsfestivals structureel te ondersteunen, zodatde vrijheid in alle provincies in Nederland kan worden gevierd. Over deverdere invulling van 5 mei blijf ik in overleg met andere departemen-ten en de sector, ook neem ik dit mee in de afspraken die ik met deprovincies en gemeenten wil maken.•Een impactvolle manier om kennis op te doen over de TweedeWereldoorlog en de Holocaust is om een bezoek te brengen aan eenauthentieke plek waar deze geschiedenis zich heeft voltrokken. Ditomdat op deze plekken het indringende verhaal kan worden aange-raakt en gevoeld.4 De Herinneringscentra en het Nationaal Holocaust-museum hebben de opdracht deze historische plekken in stand tehouden. Ook uw Kamer heeft verschillende malen op het belang vandeze plekken gewezen. Om in de toekomst mensen te blijven aanspre-ken is het niet alleen belangrijk dat de plekken in stand wordengehouden, maar is kwalitatief goede kennisoverdracht onontbeerlijk.Daarvoor ga ik het volgende doen:CIn het kader van het Nationaal Plan Holocausteducatie5 wordenvanaf dit jaar structureel extra middelen uitgetrokken om deeducatieve functie van de herinneringscentra, de Anne Frankstich-ting en het Nationaal Holocaustmuseum te versterken.CIn aanvulling hierop ontvangen de herinneringscentra (NationaalHerinneringscentrum Kamp Westerbork, Nationaal MonumentKamp Vught, Nationaal Monument Kamp Amersfoort, NationaalMonument Oranjehotel en Indisch Herinneringscentrum) vanaf2026 extra middelen voor de uitbreiding van hun kennisfunctie enhet collectiebeheer. Hiermee wordt voldaan aan de moties Bikker(Kamerstuk II 2024/2025, 36 600 XVI, nr. 96 en Kamerstuk II2024/2025, 36 651, nr. 14) betreffende de toekomstbestendigheidvan de herinneringscentra. Ook komt er meer geld voor LandelijkSteunpunt Gastsprekers. Het overbrengen van persoonlijkeverhalen maakt de geschiedenis namelijk echt voelbaar.•Verder versterk ik twee organisaties die de sector in staat stellen hunproducten te verrijken. Het gaat om het reeds genoemde WO2NET enhet NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies datzich richt op wetenschappelijk onderzoek.Ad 2. Uitbreiding van de huidige landelijke infrastructuur•Onlangs is Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch6 heropend. Ditherinneringscentrum vervult een waardevolle bijdrage aan het verhaalover de Holocaust en hoort bij onze landelijke infrastructuur. Daaromga ik een structurele financiële bijdrage aan dit herinneringscentrumleveren.•Anders dan de herinneringscentra worden de acht musea 40–45,aangesloten bij de SMH, niet via een rijksbijdrage ondersteund. HetMinisterie van VWS brengt daar verandering in. Deze musea vertellenallemaal een deel van het verhaal van de Tweede Wereldoorlog (zoals4Van Berkel, M.L.F. (2018). Wat weten Nederlandse jongeren over de Tweede Wereldoorlog? Eenonderzoek naar kennis, kennisbronnen en attitudes van Nederlandse scholieren in hetvoortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs.5Kamerstukken II 2023/2024, 36 272, nr. 17.6Het Apeldoornsche Bosch was een Joods psychiatrisch ziekenhuis. In de nacht van 21 op22 januari 1943 werden de meer dan 1100 patiënten en personeelsleden samen met hun familieop een rechtstreeks transport naar Auschwitz gesteld en vervolgens vermoord.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1843 onderduik, verzet, strijd en bevrijding). Het gaat om musea die meerdan 20.000 bezoekers per jaar trekken, aangesloten zijn bij deMuseumvereniging en op een kwalitatief goede manier tentoonstellin-gen organiseren, scholen ontvangen en (digitaal) educatiemateriaalaanbieden. Door hun regionale spreiding vormen zij een belangrijkespil in het realiseren van de (regionale) opgave om het verhaal van deTweede Wereldoorlog te vertellen en hebben daarbij een belangrijkeeducatieve functie. Samen met de nationale herinneringscentra en hetNationaal Holocaustmuseum dragen deze musea bij aan de realisatievan mijn ambitie om binnen 45 minuten reistijd in aanraking te komenmet het verhaal van de Tweede Wereldoorlog. Daarom heb ik beslotenvanaf 2026 ook deze musea een noemenswaardige financiële bijdragete verlenen.•Voorts is er een aantal landelijke initiatieven die aansluiten bij hetbeleid Oorlogsgetroffenen en Herinnering Tweede Wereldoorlog en deafgelopen jaren bewezen hebben van meerwaarde te zijn om hetverhaal van de Tweede Wereldoorlog op innovatieve wijze aan eenbreed publiek, waaronder jongeren te vertellen. Daarmee zijn deorganisaties achter deze initiatieven tot de landelijke infrastructuurgaan behoren. Het gaat om Theater Na de Dam, In Mijn Buurt, OpenJoodse Huizen-Huizen van Verzet en Liberation Route Europe. Vanaf2026 zal ik ook een financiële bijdrage leveren aan deze organisaties.Ad 3. Ruimte voor creativiteit en onderzoek•Tot slot stel ik meer middelen beschikbaar voor de eerder aangekon-digde subsidieregeling «Versterking Tweede Wereldoorlog Herinne-ringssector» die dit jaar in werking zal treden.7 Met deze regelingwordt beoogd de WOII-sector te stimuleren en te faciliteren om bij tedragen aan de scholing en vorming. Prioriteit ligt de komende jaren bijHolocausteducatie en onderbelichte verhalen zoals het Joods verzet,Sinti en Roma en de Arbeitseinsatz. Op deze regeling maken ookorganisaties aanspraak die niet binnen de landelijke infrastructuurvallen, maar die wel een belangrijke regionale of lokale rol vervullen inhet verhaal van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust over tebrengen.Vernieuwing Nationaal Herinneringscentrum Kamp WesterborkNationaal Herinneringscentrum Kamp Westerbork is een van de Herinne-ringscentra die onderdeel vormen van de infrastructuur WOII-sector.Dit Herinneringscentrum heeft een eenmalig verzoek ingediend voor devernieuwing van het centrum en het voormalig kampterrein. Ook uwKamer heeft hier aandacht voor gevraagd. Onlangs heb ik het kampbezocht en ook de Minister-President heeft op 9 april jl. een bezoekgebracht. Voormalig Kamp Westerbork is een van de meest tastbareplekken in Nederland waar de verschrikkingen van de Holocaust zichhebben afgespeeld. Daarom voelen we ons als kabinet verantwoordelijkom het Herinneringscentrum ook voor komende generaties toegankelijk tehouden.Om deze reden stel ik voor de jaren 2026 en 2027, onder voorbehoud vangoedkeuring van het parlement, in totaal € 15 miljoen euro beschikbaarzodat de vernieuwing gefaseerd van start kan gaan. Ik verwacht daarmeedat ook andere financiers, die al hebben aangegeven te zullen instappenals het Rijk dat doet, over de brug zullen komen. Maar het verhaal vanWesterbork is van ons allen. Daarom wil ik in de komende tijd samen met7Kamerstuk II 2023/2024, 36 272, nr. 17 en Kamerstuk II 2023/2024, 20 454, nr. 201Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1844 de andere departementen en andere mogelijke financiers nagaan hoe wegezamenlijk ook de verdere vernieuwing mede kunnen realiseren.Overige inzetHet plan van het Veldberaad benadrukt ook de inzet van provincies engemeenten. Daarom ga ik met hen in gesprek om na te gaan hoe wijvanuit de verschillende overheidslagen de extra investeringen verderkunnen versterken. De herdenkingen en vieringen de afgelopen periode inhet kader van 80 jaar vrijheid laten zien hoezeer het onderwerp leeft oplokaal en regionaal niveau. Juist dichtbij, in de buurt, op plekken waargebeurtenissen hebben plaatsgevonden, kunnen mensen het verhaal vande Tweede Wereldoorlog en de Holocaust vertellen, waardoor het tastbaaren invoelbaar wordt.Tegelijkertijd kijk ik ook naar de toekomst en wil ik kunnen inspelen oplangere termijn ontwikkelingen op het gebied van herdenken en herin-neren. Daarom laat ik toekomstscenario’s uitwerken over de mogelijkveranderende houding van de samenleving ten opzichte van de TweedeWereldoorlog en de Holocaust in de komende decennia. Aan de handhiervan wordt, in samenspraak met de sector, andere departementen enmedeoverheden, bepaald welke inzet in de toekomst nodig is.Met de extra investeringen en onze gezamenlijke inzet geven we eenkrachtige impuls aan het verhaal over de Tweede Wereldoorlog en deHolocaust blijven vertellen: opdat wij nooit vergeten.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,V.P.G. KarremansTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1845