Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 25 juni 2009, over AOW

31700XVVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanSocialeZakenenWerkgelegenheid(XV)voorhetjaar2009Nr.72VERSLAGVANEENALGEMEENOVERLEGVastgesteld29juli2009DevastecommissievoorSocialeZakenenWerkgelegenheid1heeftop25juni2009overleggevoerdmetministerDonnervanSocialeZakenenWerkgelegenheidenstaatssecretarisKlijnsmavanSocialeZakenenWerk-gelegenheidover:–debriefvandeministervanSocialeZakenenWerkgelegen-heidvan5juni2009metdeAOW-notitieoververhogingvandepensioengerechtigdeleeftijd(31700XV,nr.66).Vanditoverlegbrengtdecommissiebijgaandstenografischverslaguit.DevoorzittervandevastecommissievoorSocialeZakenenWerkgelegen-heid,JonkerDegriffiervandevastecommissievoorSocialeZakenenWerkgelegen-heid,Post1Samenstelling:Leden:VanderVlies(SGP),Jonker(CDA),voorzitter,VanGent(GroenLinks),Blok(VVD),Nicolaï(VVD),JanJacobvanDijk(CDA),Smeets(PvdA),DezentjéHamming-Bluemink(VVD),Omtzigt(CDA),VanHijum(CDA),Timmer(PvdA),Kos¸erKaya(D66),DeWit(SP),ondervoorzitter,Luijben(SP),Ulenbelt(SP),Ortega-Martijn(ChristenUnie),Blanksma-vandenHeuvel(CDA),VanderBurg(VVD),Koppejan(CDA),TonyvanDijck(PVV),Spekman(PvdA),Vermeij(PvdA),Vermeij(PvdA),Thieme(PvdD),Karabulut(SP)enVos(PvdA).Plv.leden:VanderStaaij(SGP),Gerkens(SP),Sap(GroenLinks),DeKrom(VVD),Weekers(VVD),Smilde(CDA),Depla(PvdA),Aptroot(VVD),Pieper(CDA),Willemse-vanderPloeg(CDA),Linhard(PvdA),Pechtold(D66),Spies(CDA),Irrgang(SP),Lempens(SP),Cramer(ChristenUnie),Biskop(CDA),Elias(VVD),Joldersma(CDA),Fritsma(PVV),Tang(PvdA),Heerts(PvdA),Ouwehand(PvdD),Gesthuizen(SP)enHeijnen(PvdA).TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1338810809tkkst31700XV-72ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.721 Voorzitter:VanHijumGriffier:VandeWielAanwezigzijn9ledenderKamer,teweten:Blok,VanHijum,Kos¸erKaya,Omtzigt,Ortega-Martijn,Sap,Ulenbelt,VanderVliesenVermeij,enministerDonnerenstaatssecretarisKlijnsma,dievergezeldzijnvanenkeleambtenarenvanhunministerie.Devoorzitter:IkopendezevergaderingvandevasteKamercommissievoorSocialeZakenenWerkgelegenheid.Ikbieddemensenopdepublieketribuneendeandereaanwezigenmijnexcusesaanvoorhetfeitdatwijdezevergaderingvanwegedevervroegdeuittredingvanenkelecollega’senstemmingenindeplenairezaalmeteenuurvertragingzijnbegonnen.Ditbetekentdatwijinbeginseleenuurmindertotonzebeschikkinghebben,wantdeministermoetomhalfvijfweg.Hetisnietanders.Ikzalproberenomdevergaderingvrijstrakteleiden.Ikzalspreektijdenaanhoudenvanvijfminutenenhetaantalinterruptiesineerstetermijnbeperkentottweeperpersoon.Naiedereinterruptieisweleenvervolginterruptietoegestaan.DeheerOmtzigt(CDA):Voorzitter.OverdeinvoeringvanweinigwetteniszolanggesprokenalsoverdievandeAOW.Daarmeewerdbegonnenin1889enpasin1957werddeAOWingevoerd:eendiscussievanmeerdanzestigjaar.Ergoldeen48-urigewerkweek,opzaterdagwerdergewerkt,erwarengeentilliftenendecementzakkenwogen50kilo.Hetwerkwaszwaarderdannu.IndeeerstejarenvandeAOWwerderminderdaneen0,5mld.uitgegevenvooruitkeringen.Nuisdatmeerdan25mld.enalsernietsverandert,zaldatinhetjaar2040hetdubbelezijn:bijna50mld.Eriseenaantalkleinewijzingenaangebracht.Zoverdweengelukkigdeinkomenstoets.TotgrootgenoegenvandeCDA-fractie,wantdieleiddetotvolledigestagnatievandepensioenopbouw.DeAOWvooreenalleen-staandewerdopadviesvandeSERverhoogdtot70%.Daarnaiseeneenvoudigeregelingovergebleven.IedereendievanzijnvijftiendetotzijnvijfenzestigsteinNederlandheeftgewoond,heeftrechtopeengelijkbedrag.Dehoogtedaarvanhangtalleenafvandeleefsituatie.Dieeenvoudvanderegelingleidttotgrootvertrouweninhetstelselbijhetpubliek.Eenvoudvanhetstelselisduseenwaardeopzich.WathetCDAbetreft,isdeAOWeenvolksverzekeringvooriedereendieinNederlandwoont.WietussenzijnvijftiendeenzijnvijfenzestigstesteedsinNederlandisgeweest,krijgtvolledigeAOW.DeAOWisontzettendgeslaagdinhaarallerbelangrijkstedoelstelling:sindshaarinvoeringisdearmoedeonderouderenenormteruggedrongenenisdearmoedehierzeerforslagerdaninandereEU-landen.Datiseenprestatievanformaat.HetCDAheeftgrotezorgenoverhetbetaalbaarhoudenvandeAOW,wantalsdebevolkinggemiddeldsteedsouderwordtterwijldeberoeps-bevolkingafneemt,kanvooraleenvoorzieningalsdeAOWonderdrukkomentestaan.NuwordendekostenvooréénAOW’ernogopgebrachtdoorvijfwerkendemensen,maardekomendedertigjaardaaltdoordevergrijzinghetaantalwerkendenmet30%en,alswijnietsdoen,zullendeAOW-lastendanverdubbeldzijn.Danwordtdeverhoudingéénopdrieoféénoptwee.Naastdevoorzienevergrijzing,diezeerpositiefis,isookdelevensver-wachtingforsgestegen.Bijdegeboorteisdelevensverwachtingmetachtjaartoegenomenenopdeleeftijdvan65jaarmetvierjaar.Daardoorkanhetoverheidstekortdekomendejarenforsoplopen.Datheeftgevolgenvoordehoudbaarheidvandepubliekevoorzieningen.HetCDAonderschrijftdeurgentieendenoodzaakvanhetkabinetomnuintegrijpen.Hetvergrijzingsspaarpotjeistotaalverdampt:5%krimp,7%tekort.DeeconomischecrisisendesnelstijgendelevensverwachtingTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.722 hebbenervoorgezorgddathetkabinetnuhetbesluitgenomenheeftomdeAOW-leeftijdteverhogentot67jaar.HetCDAbegrijptdiekeusvanhetkabinet,zekermethetoogopdehoudbaarheid,departicipatieendetoekomstbestendigheidvanhetpensioenstelsel.Dekabinetsnotitielaatziendathetkabinetzorgvuldigmetdezeingrij-pendehervormingomgaat.Deverhogingvindtgeleidelijkplaats,anderesocialewettenwordenaangepastenzonodigverlengdenerkomteenaparteregelingvoorzwareberoepen.DatisooknoodzakelijkvoorhetinstandhoudenvaneenvolksverzekeringzoalsdeAOW.Dieisalmeerdanvijftigjaareenankervoordesocialezekerheidenmoetdatookblijven.WijwachtennuophetadviesvandeSociaal-EconomischeRaad.Daarnazaldehervormingdefinitiefvormgegevenworden.Ditadvieskanzeerwaardevolleaanvullingenopdenotitievanhetkabinetbevatten.WelzalhetCDAhetalternatiefmeteenpakketvan4mld.datdeSERvoorverho-gingvandeAOW-leeftijdzalaandragenscherpbeoordelenopvierrand-voorwaarden:hetdienteenpakkettezijndatdepositievandepensioen-fondsenversterkt,datdeparticipatieoplangetermijnverhoogt,datdehoudbaarheidgarandeertendatverderelastenverzwaringvoorburgersvoorkomt.DeheerBlok(VVD):Voorzitter.IkdankdeheerOmtzigtzeervoordegeschiedenisvandeAOW,maarikwasmeergeïnteresseerdinzijnlaatstepuntendaargaatmijnvraagover.DeheerOmzigtzegtietsheelbelang-rijks.HijzegtnamelijkdathetCDAvandekantvandeSERgeenvoor-stellenaccepteertdielastenverzwaringimpliceren.NuheeftdeFNVwaaraanhetkabinetdebehandelingvanditwetsvoorstelevenheeftover-gedragen,haarvoorstelalbekendgemaakt.Ikzaldaaruiteenkleinebloemlezinggeven:verderfiscaliseringvandeAOW,hetafbouwenvandezorgtoeslag,eeninkomensafhankelijkekinderbijslag,eeninkomensafhan-kelijkeeigenbijdrageindezorgenhogerebelastingvoorbedrijven.HetvoorstelvandeFNVbehelstdusuitsluitendbelastingverhoging.KanikdewoordenvandeheerOmtzigtletterlijknemen:geenvandezevoorstellenisacceptabelvoorhetCDA?DeheerOmtzigt(CDA):Wijzijnvolstrekthelder.Ditzijnonzevierijkpunten.Eéndaarvanisgeenlastenverzwaring.Ikdenkdaarbijaanhetnettopakket.DeheerUlenbelt(SP):Voorzitter.TijdenshetdebatoverhetsociaalakkoordwerddezelfdevraagaandeheerVanGeelgesteldenhijzeiopnadrukkelijkevragenvannogalwatmensen:geenvoorwaardenvooraf.Datheefthetkabinettoenookgezegd.DaarkomthetCDAdusnualopterug.VerklaarthetnualdeoorlogaandeheleNederlandsevakbeweginginclusiefhetCNV?DeheerOmtzigt(CDA):Ditisonstoetsingskadervoordeoplossingdiewordtaangeboden.Ikmagdecollega’sermisschienopwijzendatdeSERuit45ledenbestaatennietuit9.DeheerUlenbelt(SP):Dusuverklaartnietalleendeoorlogaandevakbe-weging,maarookaandewerkgeversendekroonleden?DeheerOmtzigt(CDA):DeSERheeftalleruimteommeteengoedadviestekomen,maarwijbeoordelenhetenditzijnvooronsdebelang-rijkeijkpuntenbijdehervorming.WijwillenNederlandtoekomstbestendigmaken.MevrouwVermeij(PvdA):IkherinnereraandatdeSEReenonafhankelijkinstituutisdatzichnietlaatbindenaanrandvoorwaarden,maaralsKamerlidweetudatook.Datispuntéén.Danpunttwee.Uhebtinge-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.723 stemdmeteenaanvullendbeleidsakkoordwaarmeedeopdrachtaandeSERisomschrevenzonderrandvoorwaarden.Hoeverklaartudat?DeheerOmtzigt(CDA):Wijbeoordelenhetopdezeviervoorwaarden.MevrouwVermeij(PvdA):Maaruwfractievoorzitterniet.DeheerOmtzigt(CDA):DeCDA-fractiebeoordeeltdeoplossingaandehandvandezevierrandvoorwaarden.MevrouwSap(GroenLinks):Voorzitter.DeCDA-fractiebeoordeeltdeoplossingvandeSERonderandereaandehandvandevraagofdiegunstigisvoordearbeidsparticipatie.DeheerOmtzigtzeiaanhetbeginvanzijnbetoogdatdeCDA-fractiewilvasthoudenaaneenAOWalsvolks-verzekering.DatbetekentdatdeCDA-fractiewilvasthoudenaanhetideevandegratisverzekeringvoordeAOWvandeniet-werkendepartner.Toenhetomhetpuntvandebelastingenging,isdeCDA-fractienalangwikkenenwegenakkoordgegaanmetafschaffingvanwegehetgroteeffectopdearbeidsparticipatie,metnamevoorlageropgeleidevrouwen.WaarommaaktdeCDA-fractieopvoorhandeenkeusdiestrijdigismethaareigenrandvoorwaarden?DeheerOmtzigt(CDA):WijziendeAOWalseenvolksverzekering.Depassageindebriefvanhetkabinetisvolstrekthelder.Ikheberrespectvoordatuuwplannenheeftgepubliceerd,maarzijzijndekomendeveertigjaarnietuitvoerbaar,omdatnietisbijgehoudenwiehoeveelheeftverdiend.Mensendiebijvoorbeeldziekzijngeweestkrijgenpasophun67steAOWenmensendieeersteentijdvoorkinderenzorgenkrijgenlaterAOW.Watonsbetreft,isdeAOWeenvolksverzekeringendatbetekentookietsvoorondernemersdiebijvoorbeeldeenjaarverlieslijden.Zijzoudennietdenormaleuitkeringkrijgen.Aanhetbeginvanmijnbetooghebikgezegddatwijvaneeneenvoudigsysteemhouden.Totdieeenvoudbehoorthetkaraktervandevolksverzekering.MevrouwSap(GroenLinks):Voorzitter.DitbetekentdatdeheerOmtzigtnietzozwaartiltaanzijneigenrandvoorwaarden.DatleidttotdevraagwatdeextrarandvoorwaardenaandehandwaarvanhetCDAgaattoetseneigenlijkzijn.Hijnoemternuvier,maarzegtmeteen:eenvandierandvoorwaardenisnietzobelangrijk,wantvooronsgeldennogandereprioriteiten.Maaknueenshelderaandehandwaarvanuechtdeafwe-gingmaakt,mijnheerOmtzigt?DeheerOmtzigt(CDA):Voorzitter.MevrouwSapheeftmijvolstrektverkeerdbegrepen.Eenrandvoorwaardeisdatdeoplossingparticipatie-bevorderendis,maardatbetekentweernietdatelkeparticipatiebevor-derendemaatregelautomatischdebestemaatregelis.WijziendeAOWalseenvolksverzekering.DatbetekentdatdieverzekeringgeldtvooriedereendieinNederlandwoont.Wijsluitengeencategorieënuit,ietswatmevrouwSapweldoet.Zijsluitbijvoorbeeldmensenuitdieziekzijnofdiealsniet-werkendepartnergeeninkomenhebben.Alshaarplannendoorgaan,krijgtiedereendieminderdan70%vanhetwettelijkminimum-loonverdientnietwaarhijvolgensonsrechtopheeft.Verderzetikgrotevraagtekensbijdeuitvoerbaarheidvanhetgeenzijvoorstelt.DeBelasting-dienstenhetUWVhebbennamelijkgeenregisterwaaruitblijkthoeveeliedereenverdient.Watdatbetreft,zijnhaarplannenooknogredelijkonuitvoerbaar.Hoewelikdatnietalshoofdrandvoorwaardehebgenoemd,houdikwelvaneenuitvoerbareregeling.Latenwijhelderzijn:deAOWisalssocialeverzekeringextreemgoeduitvoerbaar.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.724 MevrouwSap(GroenLinks):Voorzitter.DeheerOmtzigtheeftkritiekendaagtmijuit.Ikzaldaarnunietopingaan,maarlaatikwelzeggen:ditisnietwaarenikzalhierstraksinmijneigenbijdrageopterugkomen.DeheerOmtzigt(CDA):Voorzitter.Ikwilnogeenviertalpuntenaandeordestellen.Heteerstebetreftdezwareberoepen.Hetisgoeddatdewerkgeversendewerknemersaanzetzijnensamenvoorstellenzullenformuleren.Wanneerkunnenwijdietegemoetzien?Hoeziethetverderetrajecteruit?Opwelkemanierzullenwijdezwareberoependefiniëren,deberoepenwaarvoordemaatregelnietzalgelden?DeheerBlok(VVD):Voorzitter.DeheerOmtzigtvielzojuistGroenLinksaanopdeuitvoerbaarheid.Deregelingmoetsimpelzijn.Welnu,mijnheerOmtzigt,geeftueenseensimpeleregelingwaarmeedezwareberoepenwordenuitgezonderdvandemaatregel?DeheerOmtzigt(CDA):Ditisniethetsimpelstegedeeltevanhetvoor-stel.DeheerBlok(VVD):Daaroverzijnwijheteens,maarmijnvraagwas:noemtueenseensimpeleregelingdiehetmogelijkmaaktomzwareberoepenuittezonderen?Uhadnamelijkveelkritiekoppartijendiehunnekhebbenuitgestoken.UbentlidvandegrootstepartijvanNederlandenhoudtnueenheelbetoogoverhetbelangvaneensimpeleregeling.Watiseensimpeleregelingvoordezwareberoepen?Gauwgang.DeheerOmtzigt(CDA):Dieregelingiszeerlastigoptestellen,maarwelzeernoodzakelijk.DaarinishetgroteverschilgelegenmetwatmevrouwSapvoorstelt.Hetisbuitengewoonnoodzakelijkdatdieuitzonderingerkomt,maarhetdefiniërenvaneenzwaarberoepislastig.Datgevenwijonmiddellijktoe.Daaromzeggenwijtegendeminister:neemdetijdomgezamenlijk,metwerkgeversenwerknemers,tebepalenhoedezerege-linggedefinieerdmoetworden.Hetvoorstelvanhetkabinetisheelposi-tief,maardevraagishoejeervoorgaatzorgendatmensennietveertigjaareenzwaarberoepuitoefenen.Hoegaanwijzorgenvoorcarrièresdiehetmogelijkmakendatmensenkunnendoorstromen?Datiseencom-plexe,maarnoodzakelijkeopgave.DeheerUlenbelt(SP):Alsdepartijenernietuitkomen,geenlijstkunnenopstellenvanzwareberoepenengeendefinitievaneenzwaarberoepkunnengevenenalsblijktdatergeeneenvoudigeenookgeeningewik-kelderegelingkankomen,danzegtu:voorhetCDAblijftdepensioen-leeftijdvan65ook65?DeheerOmtzigt(CDA):IkbennietzozwartkijkerigalsdeSP.Ikgaervanuitdatmenwelmeteenvoorstelkomt.Ikverwachtdatmendaarevendetijdvoornodigheeftendaaromwilikgraagdatmendaarzospoedigmogelijkaangaatwerken.DeheerUlenbelt(SP):UzegtdatualtijdslimmerbentdandeSPennugeefikudekansomdattebewijzenennudoetudatniet.DeheerOmtzigt(CDA):Ulegtmijeenuitspraakindemonddieiknooithebgedaan.Ikgaergewoonvanuitdatdewerkgeversendewerknemerssamenmeteengoederegelingkomen.Ikgeeftoe:datzalnietdemeesteenvoudigeregelingzijn.Daarinhebtugelijk,maarhetgaateromdatereengoederegelingkomteneengoedeuitvoeringvanhetvoorstelvoormensendieveertigjaarensomslangereenzeerzwaarberoephebbengehad.VoorhenzoueenuitzonderingmoetengeldenbijverhogingvandeAOW-leeftijd.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.725 MevrouwSap(GroenLinks):HetisheelgoeddatdeheerOmtzigtzegtdatdeuitzonderingnoodzakelijkis,maarikvindhetwelkwalijkwathijnuzegt.HijzitnamelijklangerindezeKamerdanikenweetheelgoeddatalleeerderepogingenindeafgelopenjareninNederland,maarookindeomringendelandenstukzijngelopen.Hijweetdatwathijwilonmogelijkis.WatisdeuitspraakvandeheerOmtzigtoverdiezwareberoepenwaard?Spreekthijvoordebühne?Wilhijdemensentevredenstellenenstrakstochdeaftochtblazen,omdatditnietkan?Hijweetnualdatditnietkan.Hijmoetzichfairopstellenennadenkenovermaatregelendiewelkunnen.DeheerOmtzigt(CDA):Indeonsomringendelanden,België,FrankrijkenItalië,geldengedifferentieerdepensioenleeftijden.Dehoogtevandepensioenleeftijdisdaarafhankelijkvanhetberoep.Ikzegnietdatikdaar-naarwilstreven,maarerzijnindielandendusweldegelijkoplossingenbedachtendiewerkenook.Datditdusnietkan,werpikverrevanmij.Ikgeefweltoedatditeenlastigpuntisendaaromwilikdatmendetijdneemtvoordedefiniëring.Inderdaad,bijVUT,prepensioenenlevensloophebbenwijervanafgezien,maareriseenalgemeneuitzonderinggekomeneneenroyaleovergangstermijntot2015.Wijhebbengezegd:geletopdezeroyaleovergangstermijnzienwijafvaneenregelingvoordezwareberoepen.MevrouwSap(GroenLinks):Voorzitter.Hetisiniedergevalprijzens-waardigdatdeheerOmtzigtaanzijnstandpuntvasthoudt.Devervolg-vraagiswel:watmagditvanhetCDAkosten?Alshijnamelijkserieuswerkwilmakenvaneenblijvendeuitzonderingvoorzwareberoependieblijvendis,gaatdatgeldkostenendanzalhetvoorstelnooitdie0,7%,die4mld.opleveren.DeheerOmtzigt(CDA):Ikhebhieraanopvoorhandgeenprijskaartjegehangen.Voorzitter.Hetkabinetmagvanmijhetpuntvandeleeftijdsafhankelijk-heidwelenigszinsbeteruitwerken.Graagactieopditpunt.EriseenfundamenteelonderscheidtussendekeusvooreenstapsgewijzeAOW-verhogingmeteenmaandperjaarendekeusvooreenovergangs-periodemetuitzonderingen.HetCDAwilgeenmistindesamenlevingoverdeingangsdatum.Wijkrijgenveelbrievenvanmensendiedenkendatop1maart2010depensioenleeftijdopeensmettweejaaromhoog-gaat.Datisnietdebedoeling.Kabinet,maakduidelijkdatditnietdebedoelingis.HetCDAisvooreengeleidelijkeovergangnaareenpensi-oengerechtigdeleeftijdvan67jaar.Geenbigbang.Desocialezekerheidzalopallefrontenaangepastmoetenworden.WathetCDAbetreft,kandeverhogingsowiesonieteerderdan1januari2015ingaan.DaneindigtdeovergangsregelingVUT,prepensioenenlevensloopenwordtdepartner-toeslagvandeAOWafgeschaft.WathetCDAnietbegrijpt,isdatindenotitiestaatdateenmaandperjaarverhoginguitvoeringstechnischmoeilijkis.Alsdatinderdaadzois,willenwijgraagwetenwaaromhetwetsvoorstelFlexibiliseringAOWweluitvoerbaaris.Watonsbetreft,iseenverhogingmeteentermijnxperjaarvolstrektuitvoerbaar.Voorzitter.Depassageoverdeaanpassingvandesocialezekerheidisbuitengewoononvolledig.Metdieaanpassingiseengrootenforsprojectgemoeid.IndenotitieisvergetenomdeIOW,deIOAW,deIOAZtenoemen.Denkverdereensaandepositievanmensendiealszelfstandigeeenprivatearbeidsongeschiktheidsverzekeringhebbenenarbeidsonge-schiktzijngeworden.Zijhebbentemakenmetdeexpiratiedatumopdeleeftijdvan65jaar.Watverwachtdeministervandezegroep?Waarmoetenzijvanrondkomentussenhun65steenhun67ste?Ditpuntmagmennietonderschatten.Erkunnenzeerschrijnendegevallenontstaan.IsTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.726 deregeringbereidomvoor1novembermeteeninventarisatievandeproblementekomen?MevrouwVermeij(PvdA):Voorzitter.Graagbeginikmijnbetoogmetietstezeggenovermijnmoederenmijnschoonmoeder.Zijzijnbeidenzesen-zestig.Deeenisnoglinkserdandeander,zegiktegenmijnbuurman.Ikhebeenleukeschoonmoeder.Zijisgeestigenintelligent.Vorigjaarmoestzestoppenmetwerken,zeertegenhaarzin.Nusolliciteertzijnaarbestuursfuncties,maarondankshaarvelecapaciteitenwordtzenergensuitgenodigd.Haarbrievenwordenwelgoedbeantwoord.Ikhebookeenleukemoeder,komenduiteenzeerarm,katholiekgezin.Zijwasophaarveertiendeklaarmetdemuloengingaandeslag.Meteenkortetussenpose,waarinmijnzusjeenikwerdengeboren,heeftzijgewerkt.Zijheeftzichzelfgeschooldenisgeëindigdalsmbo-leraresinAmsterdam-West.Ikkanuverzekeren:zijwasklaarophaarzestigste.Methetvoorgaandewilikeigenlijkzeggen:iederlevenisanders,iedermensisanders.Eéndingiszeker:vanafje65steiserdeAOW,eenvolks-verzekering,eenverworvenheiduit1957.DeAOWwasdeopvolgervandenoodwetvanDreesuit1947enistotstandgekomenondereenrooms-roodkabinet,maarikzaldegeschiedenisnietherhalen.Daaroverheeftnetmijncollegauitgebreidverteld.Dewereldisindeafgelopen52jaarbehoorlijkveranderd.Delevensloopvanons,mannenenvrouwen,ook.Ikstametmijnhelehartenzielvooreenstevig,eerlijk,solidairsociaalstelsel,daterstraksnietalleenvoordezeministerzalzijnalshijmetpensioengaat,maarookvoormijngene-ratieenvoormijndrieopgroeiendekinderen.HetkabinetheeftmethetaanvullendbeleidsakkoordhetvoornemenopgenomenomdeAOW-leef-tijdteverhogenvan65naar67jaar.Demaatregeliseenonderdeelvanhetpakketomdeoverheidsfinanciënopdelangeretermijngoedtehouden.DeSERheefttot1oktoberdegelegenheidgekregenommeteenalternatieftekomenvoordeverhogingvandeAOW-leeftijd.DatdeSERmeteenoplossingkomt,isvoordePvdAergbelangrijk.Menzalditbegrijpen.Ikverbloemditniet.Ikherhaalwaterstaat:bijdedefinitievebesluitvormingdoorhetkabinetzalditSER-advieseenzwaarwegenderolspelen.Inderdaad:eenzwaarwegenderol!Dezenotitievanhetkabinetschetstdeachtergrondenendedenkrichtingenvoordemanierwaaropdeverhogingvandepensioenleeftijdmogelijkerwijsingevuldkanworden.Duidelijkisdatditvoornemendoordecrisisnugedwongenopdeagendastaat.Devergrijzing,hetfeitdatdemensenouderwordenendatweonsstelselvangoedecollectievevoorzieningenovereindwillenhouden,noopttotdadenenhetmakenvankeuzen.Denotitielegtdenadrukopdeveleverschillendemogelijkhedenvoorhetgeleidelijklaterstoppenmetwerken.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.Hetgaatergboeiendworden.DeheerOmtzigtheeftnetnamelijkeenheelanderverhaalgehoudendanmevrouwVermeijnudoet.Volgensmijkunnenwijdekomendetijdnietmetvakantie.Daarlijkthetalthansop.MevrouwVermeij(PvdA):Ikganognietopvakantie.MevrouwKos¸erKaya(D66):Ikhadmijnvraagnognietgeformuleerd.HetblijktdatdeheerOmtzigtheelduidelijkrandvoorwaardenaangeeftenheelduidelijkzegt:opnaarde67.UitdewoordenvanmevrouwVermeijmaakikopdatdathelemaalnietaandeordeis.IkvoorziedaterstrakseenadvieskomtdatwellichthelemaalnietinlijnismethetvoornemenvanministerDonnerenhetCDA.Gaatudegemaakteafspraakdansteunen?MevrouwVermeij(PvdA):Ikbegrijpuwvraagniet.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.727 MevrouwKos¸erKaya(D66):JulliehebbendedealgeslotendatdeAOW-leeftijdnaar67gaat.Ikneemaandatudatvoorstelgaatsteunen.MevrouwVermeij(PvdA):Hetkabinetheefthetvoornemenomdepensioengerechtigdeleeftijdteverhogen.Datstaatinhetaanvullendbeleidsakkoordenisonderdeelvandehoudbaarheidsagenda.ErstaatookinhetaanvullendbeleidsakkoorddatdeSERtot1oktoberdetijdheeftommeteenalternatieftekomenendatdatalternatiefzeerzwaarzalwegenbijdeuiteindelijkebesluitvorming.DeheerVanderVlies(SGP):Datisdeenekantvanhetverhaal.Deanderekantisdathetalternatiefweliswaarzwaarzalwegen,maarmetinachtnemingvandebudgettaireconsequentievoordemiddellangeendelangetermijn.Opdatpuntishetgelijkoversteken.Ikneemaandatuzichdierandvoorwaardeblijftherinnerenenzultbetrekkenbijdebeoor-delingvanhetalternatief.MevrouwVermeij(PvdA):DeverhogingvandeAOW-leeftijdmaaktonderdeeluitvanhethoudbaarheidspakketenzaldusinderdaad,zoalswijhierallenstellen,die4mld.moetenopleveren.IndiegeestisdeSERdevraagommeteenalternatieftekomenvoorgelegd.Punt.Denotitielegtdenadrukopdeveleverschillendemogelijkhedenvoorhetgeleidelijkinvoerenvanhetlaterstoppenmetwerken.Hetkabinetbena-druktterechtdateenlangeovergangstermijnonvermijdelijkis.ZoalsuitdeHandelingenvanhetcrisisdebatblijkt,isdenotitiebedoeldomonrustwegtenemen.Uitdeberichteninmijnmailboxblijktdatveelmensendieaandevooravondvanhunpensioenstaan,vrezenperommegaandelangertemoetenwerken.Hebikhetgoedgelezendatinallemodellenvanderegeringdeouderewerknemerszijnuitgezonderdvandemoge-lijkeinvoeringvandeplannenendathetvooralzalgaanomdegenendienu55jaarofjongerzijn?Dezenotitienodigtuitomhetpolitiekedebattevoeren,maarvooralomhetindesamenlevingtevoeren.Datzullenwijdoen.Nudoenwijhetindithuis,inonzepolitiekepartijen,maarwijdoenhetookmetdemenseninhetland.Inhetnajaarzullenwijzienofergoedealternatievenvoordeverhogingtertafelkomen.Danvallenvooronsdeechtebesluiten.Mijnfractieheeftweleenpaarvragenoverdenotitie.Oppagina4concludeerthetkabinetietsinteressants.Ookdecommissie-BakkerismetdeverhogingvandeAOW-leeftijdgekomen,maartoenwasvooraldeconclusie:dearbeidsmarktvooroudereniszobelabberddatwijdaarmeeraanmoetendoen.Nuiserdecrisis.Danistochdeenigeredenvoordeverhoginghetzoveelmogelijkopordebrengenvandeoverheids-financiën.HeeftdeFNVdangeengelijkdathiersprakeisvaneenbezuini-ging?WaaromdantocheenheelhoofdstukwijdenaandeverhogingvandeAOW-leeftijdenhetdoenvoorkomendatdieverhogingdeoplossingisvooralleproblemen?Valtondereenmogelijkeoplossingvoorhethoud-baarheidspakketbijvoorbeeldbeperkingvandehypotheekrenteaftrekvoorhuizenbovenhetmiljoen?Wekunnenookserieuswerkmakenvanhetdoorwerkentot65jaar,maaralshetdaaromgaat,komtderegeringmetweinignieuwsenmetzeermagereaanbevelingen.Hoezorgenwijervoordatmensen,hoog-enlaaggeschoold,eenbeetjegezondblijveninhunwerkenproductiefwordeningezet?Deregeringiszelfzeerpositiefindenotitieoverdebereidheidvanmensenomlangerdoortewerken.Ikzoudiebereidheideerderverklarenaandehandvanhetfeitdateenaantalmaatregelenisgenomen.Ishetnietzodatmensendoormoetenwerken?Waaruitzoudebereidheidomlangerdoortewerkenmoetenblijken?Magikconcluderendaternoggeenenkelinternationaalonderzoekisuitgevoerdnaardeopbrengstenintermenvanhoudbaarheidvandeverhogingvandepensioenleeftijd?TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.728 Tenslottewilikietszeggenoverhetpuntvandezwareberoepen.Daar-overstondeenmysterieuzezininhetaanvullendbeleidsakkoord:rekeninghoudendmet.Volgensmijstaater:weesgerust,wijgaanervoorzorgendatuallenkuntdoorwerkentotdeleeftijdvan67jaar.Datkantochnietaltijdhetgevalzijn.Wijlezennamelijkdatmetnamelaaggeschooldewerknemersveellastkrijgenvanhungezondheid.Deregeringconclu-deertzelfdatdearbeidsmarktvoorouderenmankementenvertoont.Hoegaatzijdatprobleemoplossen?Ditiseenserieuzekwestie.Zijbetreftmensen.Watbetekentdandezin:«Eendergelijkeregelingbiedtboven-dieneengoedaanknopingspuntomopnieuwhetverschijnselzwarearbeidteoverwegen.»?Denotitieeindigtmetmooiewoordenovermensendiedoorwillenblijvenwerken,maardanmetminderarbeidsdruk.Latenwijonsinonsdenkennietvreselijkbeperken.Mijnfractievindtdiehoudbareoverheids-financiënzeerbelangrijk.Wijkunneneenkleinestapzetten.ZelfsdeoudsteFNV-ledenzijnvoorenigeflexibiliseringvandeAOW-leeftijd.Wijzijntenslotteeenlandvankleinestappen.DatbrengtmijterugbijdeSERenzijnmogelijkealternatieven.Daargaatderegeringnietover,maarkandeministeronsvertellenofmendrukbezigismethetformulerenvanalternatieven?Heefthijalietsgehoord?DeheerUlenbelt(SP):Voorzitter.Toenikhetverhaalvandeministerlas,schotenmijdriewoordentebinnen:drogreden,dolkstootendemagogie.Ikbeginmetietstezeggenoverdemagogie.ZoalsdeheerOmtzigtonsvanmiddagweervertelt,isvanmeetafaanhetspookbeeldopgeroepenvansteedsmindermensendievoorsteedsmeerouderenmoetenzorgen.Opzichzelfisdatwaar,maarintermenvangeldheeftniemandheteroverdatwijindetoekomstvoorveelminderjongerenhebbentezorgen.Inhetjargonhebbenwijgroeneengrijzedruk.Ikvinddatoverigenswelboevenjargon,wantniemandinNederlandsnapthet,maarikbennage-gaanhoedietotaledrukeruitziet:demiddengeneratiezorgtvoordejongegeneratieenvoordeoudegeneratie.Dietotaledrukwasin1960,kortnadeinvoeringvandeAOW,88,2,dedrukvangrijsengroenopge-teld.In2030isdetotaledruk81,8.Dusaldiemensendiezeggendathetstraksteveelkostomvoordeouderentezorgen,verzuimentevertellendatdekostenvoorkinderopvang,scholenenzovoortsveellagerworden,omdatdegroeponderdetwintigkleinerwordt.Menpresenteertduseeneenzijdigbeeldendaaromissprakevandemagogie.Dandedrogreden,datdeAOWonbetaalbaarzouzijn.Wijhebbenvorigjaarbijdebehandelingvandebegrotingdeministergevraagd:isdeAOWonbetaalbaar?Hijantwoorddedatdetoekomstigestijgingvandepensi-oenenendebelastingdiedaarovergehevenwordtopzichzelfvoldoendezijnomdeAOWtebetalen,zijhetdaternogeenverschilletjeisvan0,1%.Bijdetoekomstigestijginggaathetomeenperiodevan40jaar.Dusookdeonbetaalbaarheidiseendrogreden.Dandedolksteek.Desocialepartnersendekroonledenisbeloofddathunadvieszwaarzalwegen.Deministerdendertechtermetallerleivoor-stellenalseendolledoor.Hijkandaarmeenietandersdandebedoelinghebbenomdepartijenonderdruktezetten.Hijgeeftzegeeneerlijkekans.Datiseendolkstoot.Danwilikietszeggenoverdezwareberoepen.JemagvanmijinUtopiageloven,maargelovenineenwereldzonderzwareberoepen_Ikwoudatdatwaarwas,maarikgelooferhelemaalniksvan.HethelebeleidomdeAOW-leeftijdoptehogenisgebaseerdophetideedaterindetoekomstinNederlandgeenzwareberoepenmeerzullenzijn.Ofmoetendiealleendoorjongerenwordengedaan?Misschienwildeministerdat.Totslot:waarommoeternubeslistworden?Waaromleggenwijditnietaandekiezersvoor?DecoalitiepartijenendeVVDhaddeninhunverkie-zingsprogrammastaandaternietaandeAOW-leeftijdgerommeldzouworden,zoprobeerikhetsamentevatten.WaaromleggenwijdevraagTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.729 nietaandekiezersvoor?DankunnenzijoordelenenzeggenwatermetdeAOW-leeftijdmoetgebeuren,inderdaad:metdatpronkstukvanDrees.MevrouwOrtega-Martijn(ChristenUnie):Voorzitter.DenotitiedievooronsligtisdereactieophetverzoekvandeKameraanhetkabinetomtekomenmeteentoelichtingopeneenverkenningvandemogelijkeinvul-lingvandeverhogingvandepensioenleeftijd.DeSERheeftdemogelijk-heidomvoor1oktobermeteenalternatieftekomenvoordebeslissingvanhetkabinetomdeAOW-leeftijdteverhogenvan65naar67jaar.DitadvieszalookvoordefractievandeChristenUnieeenzwaarwegenderolspelenbijdedefinitievebesluitvorming.Inditkaderwensikookhetdebatvanvandaagtevoeren.DeSERisaanzetenkrijgtalleruimteomonge-hinderdmeteenalternatieftekomen.Denotitiegeeftinzichtenmaaktduidelijkwaaromdeverhogingvandepensioenleeftijdgoedisvoordehoudbaarheidvandeoverheidsfinanciën,debetaalbaarheidvanonzeverzorgingsstaatendeuitbreidingvandearbeidsparticipatie.Daarnaastschetstdenotitiedemogelijkhedenvoorverhogingvandepensioen-leeftijd.Ookwordtduidelijkdatbijinvoeringvandeverhogingrekeningmoetwordengehoudenmeteenietslangereovergangstermijn.Ikhebtochnogeenaantalvragen.Allereerstwilikdeslechtepositievandeouderenopdearbeidsmarktaandeordestellen.Nualkomtdezegroepmoeilijkaanhetwerkenmethethuidigeeconomischeklimaatisdaternietgemakkelijkeropgeworden.WijmoetenvoorkomendatverhogingvandeAOW-leeftijdvoorouderenfeitelijkeenverlengingvandeuitkeringmettweejaarbetekent,bovenalomdatdatvooroudereneendemotiverendvooruitzichtis,maarookomdatdatdevermeendehoudbaarheiduitholt.Onderkenthetkabinetditenwatgaathetdoenomdepositievanouderenopdearbeidsmarktteverbeteren?MetdestudieRethinkingRetirementvanhetCPBwordtgestelddatoudereneenkleinerekanshebbenomwerktevindendanmensenvanandereleeftijdsgroepen.Hetkabinetwilbezienwelkeaanvullendemaatre-gelennodigzijnomonderanderedebeeldvormingoverouderewerkne-mersteverbeteren.HetisbelangrijkdatdeKamerhiervankennisneemtvoordebehandelingvanhetSER-advies.Kandeministerdittoezeggen?DeChristenUnieroepthetkabinetopomstrengeroptetredentegenleeftijdsdiscriminatie.Weeraandachtgenererenvoorhettegengaanvanleeftijdsdiscriminatieiswatonsbetrefteengepasseerdstation.Graagkrijgikhieropeenreactie.Deverhogingvandepensioenleeftijdheeftgevolgenvoorallebetrok-kenen.Juistmeteenverkenningishethandigomdezegevolgeninaanmerkingtenemen.Indenotitiemisikechterdefinanciëlegevolgenvandezemaatregelvoordeverschillendeinkomensgroepen,dewerkge-versendepensioenfondsen.Isdeministerbereidomdezegegevensalsnogindenotitieoptenemen?Aandeenekantervaarikeengemisbijlezingvandenotitie,aandeanderekantconstateerikdatdeministervoorbarigis.Deministerisvoordeaanpassingvandepensioengerechtigdeleeftijdinzoweldetweedealsdederdepijler,maardeambitiediemetdezenotitiewordtgetoond,heeftmijenigszinsverbaasd.DeverstrekteinformatieheeftindeKamervoorveelonrustgezorgd.Isdeministerhetmetmijeensdatandereactorenzoalsdesocialepartners,maarookdepensioenfondsenendeverzeke-ringsmaatschappijendeeerstverantwoordelijkenzijnomzichhieroveruittespreken?Hetzoudeministergesierdhebbenalshijalleenhadaange-gevendatdeinvloedvandeverhogingvandepensioenleeftijdvoordetweedeendederdepijlermoetwordenonderzocht.Doorkruistdeminis-termetdezestandpuntennietdebredediscussieindeStichtingvandeArbeidoverdehoudbaarheidvanhetpensioenstelselindetweedepijler?Hetpuntvandezwareberoepenregelingvindiktemageruitgewerkt.Deoplossing,waarvoordenodigevoorwaardengelden,wordteenzaakvoorTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7210 desocialepartners.Ishetdebedoelingdatzijmeteenlimitatievelijstvanzwareberoepenkomen?Kandezelijstnoggaandewegbijgewerktworden?HoewerkenderegelingeninFrankrijkenBelgië?Welkelessenkunnenwijlerenvandeervaringendaar?IkvraagdeministeromverdernaaralternatieventezoekenenomdezeuittewerkenvoorafgaandeaandebehandelingvanhetSER-adviesindeKamer.Isdeministerhiertoebereid?DeheerVanderVlies(SGP):HoezithetnupreciesmetuwcheckpointsvoorhettepresenterenalternatiefvandeSociaal-EconomischeRaad?IkhebdeheerOmtzigtvierpiketpalenhorenenzienslaan.Enkelewarengigantischduidelijk.MevrouwVermeijzeiferm:die4mld.zalerlinksomofrechtsommoetenkomen,maarwatisuwrandvoorwaardeprecies?MevrouwOrtega-Martijn(ChristenUnie):Ikstelgeenrandvoorwaarden.IkhebjuistgezegddatdeSERalleruimteheeft,maardatwijhoudbareoverheidsfinanciënmoetenhebben.Devoorstellenmoeteniniedergeval4mld.opleverenendaarnaastgaathetomdebetaalbaarheidvanonzeverzorgingsstaatendeuitbreidingvandearbeidsparticipatie.DeheerVanderVlies(SGP):Voorzitter.IkhadgehooptdatmevrouwOrtegaietszouzeggenoverhetstandpuntvandeCDA-fractiedatdemaatregelopkortetermijngeenlastenverzwarendeeffectenmaghebben.Jekunthetmacrobeeldinordehebben,maaropmicroniveauverwoes-tingenaanrichten.MevrouwOrtega-Martijn(ChristenUnie):Ikhebgezegdwatikhierovertezeggenhad.DeSERheeftalleruimte.DeSERheefttehorengekregenwathetkabinetwil.Deraadheeftvervolgensalleruimteommeteenalterna-tieftekomen.Alsdateris,gaanwijnahoewijtotdefinitievebesluitvor-mingkunnenkomen.DeChristenUniezaldatadviesiniedergevalzwaarwegen.MevrouwSap(GroenLinks):Voorzitter.ToenikenigetijdgeledendeAOW-notitielas,dachtikmeteen:ditgaateenheleheteherfstworden.DieAOW-notitieisvoordegoedelezertochnietminderdaneenoorlogs-verklaringaandesocialepartners.Metdezenotitiezegthetkabinetname-lijk:linksomofrechtsom,desuperieureoplossingligtiniederbijdeAOWennergensanders.Verderzegthetkabinet:hoejehetookwendtofkeert,hetenigdenkbarealternatiefiseigenlijkonsvoorstel,wantwijschetsenwelanderevariantenenalternatieven,maarzijpassenallenietbijdebeslissingvanhetkabinet.Datstaaterendatisechteenbruuskeringvanzonieteenoorlogsverklaringaandesocialepartners.GroenLinksvindtdatheelergjammerenookechtonbegrijpelijk.Erzijnnamelijkalterna-tieven,nietalleenvanGroenLinks,maarookvanmijnbuurman.Daaroverzalhijongetwijfeldstrakszelfietszeggen.Metdieanderealternatievenwordttegemoetgekomenaandewensenendebezwarenvanzowelhetkabinetalsdesocialepartners.Enlaatikduidelijkzijn:uiteraardvindikdathetAOW-alternatiefvanGroenLinkssuperieuris.Omdaterzoveelmisverstandenbestaanoverdatvoorstel,zalikkortschetsenwathetinhoudt.Wijstellenvooromaftestappenvanhetbeginseldatmen50jaaringezetenemoetzijnomophet65stelevensjaarAOWtekrijgen.DeheerOmzigtsprakmooiewoordenoverhetideevandevolksverzekering,maardievolksverzekeringgeldtvooreensteedsgroterdeelvandeouderenniet,namelijknietvoordemigrantendieniet50jaarinNederlandhebbengewoond.Dezehardgroeiendegroepheefttemakenmeteenforsgat.Debepalingdatmen50jaaringezetenemoetzijngeweestwillenwijveranderenin:40jaarjeinkomeninNederlandverdiendhebbenmeteendrempelvan70%vanhetminimumloon.Jekrijgtdannadie40jaarjeAOWmitsje63bent,dusalsjevroegbegon-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7211 nenbentmagjeereerderuitenjemagdoortotje70ste.Duswijcreërentegelijkveelflexibiliteitinhetsysteem.Kernvanhetvoorstelisdathetnietmeteeningaat,wantdanzouhetCDAeenpunthebbenmetverwij-zingnaardeuitvoerbaarheid.Wijwillenzo’nsysteeminvoerenvoordegeneratiediebijinvoeringachttienjaarisenhetvervolgensgeleidelijklatendoorwerken.Danhebjegeenuitvoeringsproblemen.Waaromzijnwijzelfzogecharmeerdvanonsvoorstel?Omdathetrecht-vaardigis,wantlageropgeleidenbeginneneerdermetwerken,maarookgeldtdatlageropgeleideninNederlandaanzienlijkkorterlevendanhogeropgeleidenenookaanzienlijkkorteringoedegezondheid.Dataspectwordtindediscussienogveelteweiniginaanmerkinggenomen.Lageropgeleidenlevennietalleenvierjaarkorter,maarzijlevenzelfsveertienjaarkorteringoedegezondheid.Zijbeginnenalvanafhun55stelevens-jaargezondheidsproblementekrijgen.DuseigenlijkisdehuidigeAOWnietsociaal,wantlageropgeleidenbetalenlangerpremieenkunnenveelminderlangvandeAOWgenieten.Laatstaandatdevariantvanhetkabinet,deAOWnahet67stelevensjaarvooriedereen,sociaalis.Nee,datverergertallesenlegtdelastenvoordehoudbaarheiduitsluitendbijdelageendemiddeninkomens.DaarombegrijptGroenLinksheelgoeddatdesocialepartnersmetdevakbewegingvooropdatabsoluutnietwillen.Voorzitter.Eenanderbelangrijkvoordeelvanonsvoorstelisdathetechtgoedisvoordearbeidsparticipatie.HetCentraalPlanbureau,eenonver-dachtebron,heeftonsvoorsteldoorgerekendenhetzegtdatonsvoorsteleentweekeerzogrootwerkgelegenheidseffectheeftalsdatvanhetkabinet.Hetmooieervanisdathetjuistdiegroepstimuleertomtewerkendiehetmoeilijksttebereikenismethetarbeidsmarktbeleidvanhetkabinet,namelijkdelaagopgeleidevrouwen.Metonsvoorstelzullenoptermijn200000extralaagopgeleidevrouwenaandeslagzijn.Datisessentieel,omdathetprobleemvandearmoedeinNederlandzichvooreengrootdeelbijdezegroepconcentreert,bijdievrouwenenhunkinderen.Dannoemikhetlaatsteaspectwaaromonsvoorstelgoedisvoorhetland:hetisgoedvoordehoudbaarheid.Wijscorenongeveerhetzelfdealshetkabinet,maaralshetkabinetecht,zoalsdeheerOmtzigtwil,nogietsmoetmetdiezwareberoepen,danscorenwijzelfsbeterdanhetkabinet.Kortom,onsvoorstelisrechtvaardig,goedvoordearbeidsparticipatieengoedvoordehoudbaarheid:eensetvanuitgangspuntenwaarmeeditkabinetindezezwarecrisistijddesocialepartnerszoverzoumoetenkrijgendatzijoverstaggaan.Voorzitter.Leiderschapincrisistijdbestaatnietalleenuitdoorpakken.GroenLinksisookergvoordoorpakken,maardoorpakkenisookdeboelbijelkaarhouden.Mijnvraagaanbeidebewindspersonenisdanookhoezijmethunplannenstraksdeboelbijelkaarzullenhouden.Hoegaanzijvoorkomendatindeherfstenormepolarisatieontstaat,datheelDenHaagvolstaatmetdemonstrantenendatdecrisisdaardoornogeensextraversterktwordt?DeheerOmtzigt(CDA):GroenLinkswilhaarvoorstellatengeldenvooriedereendienuachttienis.Datbetekentdathetna55jaar,voordegenediedanmetpensioengaat,effectheeft.Watgebeurtergedurendedekomende55jaarmetdeAOW-leeftijd?MevrouwSap(GroenLinks):Ikwilweleengoedantwoordopdevraaggeven,maaruitdevraagzelfblijktdatdeheerOmtzigtdestukkennietkent.Inderdaad,hetpositieveeffectopdeAOW-lasteniserover55jaar,maardevoordelendoenzichalveeleerdergevoelen,omdatonsvoorsteldearbeidsparticipatievanlaagopgeleidevrouwenvanafhetmomentvaninvoeringflinkstimuleert.Diearbeidsparticipatielevertextrageldop.DaaromverwachthetCentraalPlanbureaudatonsvoorsteleenhoudbaar-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7212 heidseffectheeftvan0,6%vanhetbrutobinnenlandsproductrond2030endatdateffectopdelangetermijn,alshetvoorstelzijnvolledoorwer-kingkrijgt,1,1%bedraagt;dusnualmeteeneffectenvanwegedearbeids-participatieenoptermijnextragroteeffecten,vanwegedeeffectenvoordeAOW-lasten.DeheerOmtzigt(CDA):IkhebdedoorrekeningvanhetCentraalPlanbu-reauechtgelezenhoor.Deeffectenzijndeeerstejarennihil,omdatdiezichalleenvoordoenvoordegroep18-en19-jarigen.Hetzouusierenalsudatereerlijkbijvermeldde.Uwvoorstelvergteeninlooptermijnvan55jaar.Metuwvoorsteliserduseenovergangstermijnvan55jaar,terwijlhetdeeerstejarennietsoplevert.MevrouwSap(GroenLinks):Datbestrijdiktenzeerste.Hetishelemaalcorrectdatereenovergangstermijnvan55jaaris.Iedereendienaarditdebatluistert,kanzelfdeCPB-notitielezenopwww.cpb.nl.DaarinstaatheelhelderdathetGroenLinks-voorstelquahoudbaarheideenmooiescoreheeft,namelijkvan0,6%endatheefttemakenmethetfeitdatjealvanafhetbegindearbeidsparticipatieflinkbevordert.Datisietswatwijinditlandwillen:dearbeidsparticipatiebevorderen.Voorzitter.Ikhebnogtweevragen.Welksoortalternatievenishetkabinetwelbereidomteaccepteren?IshetaanbodomdeSERadviestelatenuitbrengeneenwassenneusofstelthetietsvoor?Metdezenotitiezegthetkabineteigenlijkdatallealternatievennietbijzijnbeslissingpassen.WatmoetdeSERdannog?Hoegrootisderuimtenog?Hetkabinetzegtdatzijnplannenwelsociaalzijn,omdatookhetaanvul-lendpensioenna67jaarzalgeldenendaaromheteffectvooralleinkomensgroepenongeveergelijkis.Datisgroteonzin.Ikdaaghetkabinetdanookuitomopditpuntmeteenaanvullendeanalysetekomen,zodatwijallenkunnenzienwathetwerkelijkeeffectis.Tegenhetkabinetzegik:kominseptembermeteenaanvullendeanalysewaarinwijkunnenlezenwatdeeffectenzijnvanverhogingvandeAOW-leeftijdnaar67jaarvoordeverschillendeinkomensgroepeninNederlandenwatdeeffectenzijnophetpensioeninkomenvanlagereenhogereinkomens-groepenoverdegehelepensioenperiode,zodatdatinhetdebatbijdeafwegingkanwordenbetrokken.Houddaarbijookrekeningmetdeverschilleningezondheid.Alsdiegegevenstertafelliggen,kunnenwijpratenoverdevraagofwijdezewijzigingdiezozwaaraantiktbijdelageenmiddeninkomensechtvooronzerekeningwillennemenofdatwijkiezenvooreenalternatiefdatquahoudbaarheidnetzoveeloplevert,datbeterisvoordearbeidsparticipatieendatooknogeensrechtvaardigis.DeheerBlok(VVD):Voorzitter.TegenmijnverwachtinginisditdebatzeerzinvolendatkomtdoordehelderestellingnamevanmetnamehetCDA.Complimenten!Wijzullenhierdoornogveelplezierbeleven.Ditdebatisvangrootbelang.WijzijnheternamelijkallenovereensdatdeAOWeenontzettendbelangrijkonderwerpis.Bijnaiederepartijworsteltermee.Datheeftmijnpartijookgedaan,maarinjanuarihebbenwijonzenekuitge-stokenengezegd:wijkomenmeteenconcreetvoorstelomdeAOW-leef-tijdteverhogen.Datvoorstelhoudtindatin24stappendeAOW-leeftijd67jaarwordt,tenzijmenveertigjaarheeftgewerkt.DanblijftdeAOW-leeftijd65jaar.Opdiemanierbiedenwijeenfatsoenlijkeenwerk-barreoplossingvoorhetprobleemvandezwareberoepen.ZojuistzeiikdatbijnaiederepartijworsteltmethetonderwerpAOW,wanttweepartijenindeKamerontkennengewoonhetprobleemvandeAOW.DeSPheeftdatnetinalleopenheidgedaan.Haarinbrenggetuigtvanplatpopulisme,eentermdiedeheerUlenbeltzelfookgebruikte.Hijontkentgewoondatwetemakenhebbenmeteengrootprobleem.DePVVontkentdatookenneemtnieteensdeelaanhetdebathierover.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7213 Devoorzitter:IkziedatdeheerUlenbeltwilreageren,maarhijheefthetwoordniet.DeheerUlenbelt(SP):Ikwordbetichtvanpopulisme.DeheerBlok(VVD):Ikzeghetinalleopenheid.DeSPheefteennotitieopgesteldenweliswaaronderscheidtzijzichdaarmeevandePVVensteltzichdusbeteropdandiepartij,maarindenotitievandeSPDe«vergrij-zingbetaalbaar»staatdathetprobleemnietbestaat.Ofdatzois,heeftdeheerUlenbeltnooitlatendoorrekenen.Ikdaaghemuitomdatweltedoen.Gelukkignemendemeestepartijenditprobleemwelserieusendaaromwordtditdebatgevoerd.Laatikhetkabinetvoorzichtigprijzen,wanthetlijkteralleenmaaropdatheteenstapzalzetten.HetwasnatuurlijkeenzeerdommebeslissingomdeoplossinginhandenvandeSEReneigen-lijkinhandenvanmevrouwJongeriusteleggen.Zijheeftzichvolkomeningegraven.Wijwetenverderdattegendetijddathetadvieswordtuitge-brachtdegemeenteraadsverkiezingennaderenendatdandePvdAdeheteademvandeSPendePVVindenekvoelt.Hetwordtinderdaadeenheteherfst.Daarvoorheefthetkabinetzelfgezorgd.DeCDA-fractiewaszojuistduidelijkennuhebiknogbehoefteaanduide-lijkheidvandebewindslieden.WijwetenwelkesmakenhetSER-adviesongeveerzalkennen.Wijwetenaanwelkeknoppenjekuntdraaien.Datzijndeknoppenwaarhetkabinetaltijdaandraait:beslissingenuitstellenendebelastingenverhogen.Datzijnnuookdesmaken.DeCDA-fractieheeftheelnadrukkelijkgezegddathetverhogenvandebelastingennietaandeordeis.Nogmaals,complimentendaarvoor.Ikbendusbenieuwdofdebewindsliedeneenevenduidelijkeuitspraakzullendoenenzullenzeggen:lastenverhogingnietaandeorde.DanisdeFNVookklaar,wanthaargehelepamfletbestaatuitbelastingverhoging.Danblijftnogweldeuitsteloptieover.Hetvolgendekabinetisallinksenrechtsingezeeptmetklussen.Daaromkrijgikopditpuntgraageenhelderantwoordvandebewindslieden:vindenzijdatditkabinetdewetopdeverhogingvandeAOW-leeftijdvoor2011doordeKamermoetzientekrijgen?Hetiswelietsnieuws,voor2011ietsdoen,maartoch,bijditeneonderwerpzoudatmisschienkunnen.Watdezenotitiebetreft:ikkanernietzoveelmee.Erwordenoptiesmeebesproken,maardeVVDheeftalhelderekeuzengemaakt.Eenonderwerpontbreektgeheelindenotitieenookindeinbrengvandegenendiegesprokenhebben,namelijkhetAOW-spaarfonds.Vorigeweekishetaandeordegekomen.Wehaddenweereenjaarverslaggekregenenwatbleek:erzatwederomnietsinhetfonds.Nouja,inhetjaarverslagzateennietje,maargeldzaternietin.Ikzeial:latenwijophoudenmetdieflau-wekul.Ditisgewoonbureaucratischeonzin.Iedereenaandezetafelweetookdathetonzinis.Watmijmetnametegendeborststuit,isdatikopPostbus51leesdatereenAOW-spaarfondsiswaarinin2020135mld.zit.Zoietskunjealsoverheideigenlijknietnaarbuitenbrengen.Datmoetenwijooknietwillen.Deministerwasdestijdseenbeetjeverrast.Hijheefterinmiddelsovernakunnendenken.Graagkrijgiknueenhelderereactie.Mijnmotiedieikopditpunthebingediend,hangtnogsteedsbovendemarkt.Alswijnuduidelijkheidkrijgen,ruimtdatlekkerop.Nogmaals,diePostbus51-spotisechtvolksverlakkerij,ommaarbijdetermenvandeheerUlenbeltteblijven.Hiermoetenwijnietaanmeewerken.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.Laatikietsluchtigerbeginnen:buitenschijntdezon.Mensenmakenalplannenvoordevakantie.Jemoetnamelijkwetenwaarjenaartoegaat.Sommigenwilleneenstrand-vakantie.Danmoetjezekerbikini’senbadspullenmeenemen.Ookolie,kennelijkdeministerniet,tezienaanzijnmimiek,maarmisschienwilhijgaantrekken.Danmoetjestevigeschoenenhebbeneneentent.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7214 Misschienwilhijeencityvakantie.Danhoortdaarweereenplattegrondbij.DebelangrijkstevraagnuisechterofdeAOW-leeftijdwelnaar67jaarzalwordenverhoogd.Ikhebnamelijkgoednaardecoalitiegenotengeluis-terd.DeheerOmtzigtisheelduidelijkgeweest:linksomofrechtsom,hetvoorstelmoet4mld.opleverenenermaggeensprakezijnvanlastenver-zwaring.IkhoordieduidelijkestellingnamenietbijdePvdAnochbijdeChristenUnie.Ikvreesdatmetdeverkiezingenvoordeboegditprobleemweeroverdeschuttingwordtgegooid.Datisnietnieuwvoorditkabinet.DeregeringkomtnumeteenuitgebreidepistelovereenhoopaspectenwaaraanwijmoetendenkenbijverhogingvandeAOW-leeftijd.Zoalsikzei,ishetechterdevraagofwijdiewelgaanverhogen.Datbetwijfelik,geletopdeopstellingvandecoalitiegenoten.Alswijnietheldervoorogenhebbenwatermoetgebeuren,wetenwijooknietwatergedaanmoetworden.PasalsjeeenhelderantwoordhebtopdevraagofdeAOW-leeftijdwordtverhoogd,wordtduidelijkwatwegaandoenenwelkedetailsdaarbijzullengelden.Hetondertussenspelenvanspelletjeszorgtalleenmaarvoorverliezers.Voorzitter.Ikwildatwijbinnen24jaardeAOW-leeftijdverhogennaar67jaar.D66heeftdatnooitonderstoelenofbanken.IkwilookdathetbenauwdedebatinNederlandopklaart.Ikmisambitie,eenplan,ookbijhetdebatoverdeAOW.Ditdebatwordtindepolitiek,maarookbrederdefensiefgevoerd.Alsikdekrantlees,lijkthetweldatnietsergerisdanover24jaartotje67stetemoetenwerken.Ikwildatwijmeteenwijdereblikoverditvraagstukpraten.BijeenlangzameverhogingvandeAOW-leeftijdmoetenwijnietalleenstilstaanbijhetlangerwerken.IkwildatwijambitietonenendevolgendegeneratiemethetbesteonderwijsvanEuropadebestekansenbieden.Ikwilvooruitgangindemedischewetenschapendezorgenikwildatzoveelmogelijkmensenhiervankunnenprofiteren.IkwildatwijonzetoekomstigeoudereneengoedeAOWkunnengeven.Datzijndeafwegingen.Daarmoethetomgaan.Aaneenplandaarvoormoetenwijwerken,eenplanvooreenlanddatkansenbiedtvoorjongerenenouderenendaarompleitikvoorverhogingvandeAOW-leeftijdineentermijnvan24jaar.Ikvolgdediscussieindekrantenmetbelangstelling,maarblijfbijmijnpleidooi.IkbennietgeïnteresseerdinhetantwoordopdevraagofwijnetwelofnetnietuitkunnenkomenmetonzeAOWalswijknibbelenoponzepubliekevoorzieningen.Datdoenwijergvaak.Alswijdiepinonshartkijken,willenwijtochdatonsonderwijs,onzezorgenonzeAOWtotdeEuropesetopbehoort.Daaromwilikdatwijdezestapnuzetten.MinisterDonner,laatunietgekmakenenunietafleiden.Denkaandatgenewaarhetomgaat.Latenwenietalleenlettenopdepaarmaandendiedeeenlangermoetwerkendandeander.Alsiktweejaarlangermoetwerken,zalikdatmetplezierdoen.Alsmenheldereambitiesformuleert,moetenwijookhetwerkleverendatdaarbijhoort.Wijhoevenniettesomberenentemopperen.Meteenvisietussendeorenwordthetlichteromonsheen.Metdenotitievanhetkabinetwordenallerhandepuntenaandeordegestelddievanbelangzijn,maarerontbreekteenvisie:eenvisieopdearbeidsmarktvoorouderen.VerhogingvandeAOW-leeftijdmaaktouderennietflexibelerennietproductiever,maardiezouerwelvoorzorgendatbedrijvenouderenlangerindienstwillenhouden.IsdeministerhetmetonseensdathetverhogenvandeAOW-leeftijdmeermoetzijndanalleenhetdichtenvaneenfinancieelgat,meerdanalleeneenbudgettairemaatregel?MijnfractiewildeAOW-leeftijdverhogen,maartegelijkouderenkansenbiedenopdearbeidsmarktdoorookhetontslagrechttemoderniseren,watnunogeentaboeis.MijnfractiewildeWW-uitkeringverhogen,maardeduurervanverkorten.WijvragenderegeringomdeAOW-leeftijdnietgeïsoleerdtebezien.Iszijbereidomgenoemdemaatregelenendemaatregelendiedecommissie-BakkeropsomttebetrekkenbijhetbeleidalsdeAOW-leeftijdwordtverhoogd?Ookmoetenwijhetlerengedurendehethelelevenstimuleren.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7215 Momenteelzorgtdelageuittreedleeftijdervoordatwerkgeversenwerk-nemersnietinvestereninscholing,omdatdeterugverdientijdnietlanggenoegis.Tegelijkertijdzorgtdelageinvesteringinscholingervoordatouderendoordelageproductiviteitinverhoudingtotdenormnietlangerdoorwerken.Dezevicieuzecirkelmoetdoorbrokenworden:deeltijd-opleidingenaantrekkelijkermakendoorstudiefinancieringnietlangeraandeleeftijdtekoppelen,doortewerkenmeteennieuwarbeidscontractwaarmeewerkenonderwijsmetelkaarwordenverbonden.Bijiederearbeidsovereenkomstzoumenafsprakenmoetenmakenoverdeloop-baanendeloopbaanbegeleidingendieafsprakenzoudenvanafdagéénmoetengelden.Opdiemanierkomjeverder.Hijiservandaagniet,maarikvraagtoch:opwelkemanierisdeministervanOnderwijsbetrokkenbijdearbeidsparticipatievanouderen?Voorzitter.Onzestaatsschuldbedraagtongeveer60%vanonsbbp.Datisongeveer65mld.Alswijnugeenstappenzetten,vreesikdatwijernietkomen.Datbetekentdatwijnustructurelemaatregelenmoetennemen.DeheerVanderVlies(SGP):Voorzitter.Datonzeverzorgingsstaatondergrotedrukstaat,wetenwijallang.Datermaatregelennodigzijnomookindetoekomstonzeverzorgingsstaatbetaalbaartehouden,ook.Dezwareeconomischecrisisdiewijbeleven,heeftditprocesnogeensgeïntensi-veerd.Mijnfractieheefteraltijdvoorgepleitomeerstmetmanenmachttewerkenaanverhogingvandearbeidsparticipatie,zodatertotdeleeftijdvan65jaarwordtgewerktenertegelijkdemogelijkheidisomeeniederdiedatwilenkanlangerdoortelatenwerken.Doordecrisisisechternogalwatveranderd.Dewerkloosheidneemtinraptempotoe,waardoordedoelendiewijeerstmetdehogeambitiehaddenomdearbeidspartici-patietebevorderennietmeerhaalbaarblijken,althansnietopkortetermijn,zekernietvoorouderendietochaleenmoeilijkepositieopdearbeidsmarkthebben.Datallesoverziende,ismijnfractietemeervanmeningdateenverhogingvandeAOW-leeftijdnietgemakkelijktevoor-komenzalzijnendusoverwogenmoetworden.DeSERheeftdekansgekregenommeteenbudgettairenbeleidsmatigpassendalternatieftekomen.Wijhebbendaareendebatovergehadendaarbijonzekritiekgeuit.DesituatieisnudatwijhetadviesvandeSERhebbenaftewachten.HetiswelgoeddatdebewindsliedenvanSocialeZakenenWerkgelegenheidintussennietmetdearmenoverelkaarzijnblijvenzitten.Ikmaakmijncomplimentenvoordehelderebeleidsverkenningdiewijhebbenontvangen.Zoalsdeministerzelfaangeeft,zaldegrijzedruk,deverhoudingtussende65-plussersendepotentiëleberoepsbevolking,oplopentot50%.Alsdaarnaastooknogdezorgvoordekindereninaanmerkingwordtgenomen-daarvoorblijvenwijpleiten–staattegenoverelkepotentiëlewerkendeiemanddieniettotdeberoepsbevolkingbehoort.Definanciëleconsequentiesdaarvanzijnnietmals.DeuitgavenvoordeAOWlopenin2040opmetruim4%bbpperjaar,evenalsdezorguitgaven.AlswijvervolgenshethoudbaarheidseffectvandeverhogingvandeAOWnaar67jaarinaanmerkingnemen,valtopdattegenoverdezestijgingvandegrijzedrukslechts0,7%houdbaarheidswinstwordtgeboekt.Hetresultaatisdaterdannogaltijdeenflinkgatis.Devraagisdus:watgaatmendaaraandoen?Erzijnverdergaandemaatregelennodig.Elkefractieheeftzijnverkiezingsprogrammaenookdatvanmijnpartijkentopditpuntenkelevoorstellen,aldannietpolitiekbespreekbaar.Iknoemterillustratiedeaftoppingvandehypotheekrenteaftrek.AlswijdeAOW-leeftijd,natuurlijkgeleidelijke,verhogenvan65naar67jaarblijfternogsteedseengatvanbeduidendeomvangvanruim3%bbp,alsdeparametersuitdestukkenalthanstevertrouwenzijn,maardaargaikvanuit.Datgatvanruim3%isnatuurlijknietmisselijk.Detoepassingvantweevariantenhebikoverwogen.BijdeenezoudegrondslagvoordeAOWveranderdwordendooreenkoppelingtemakenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7216 metdelengtevanhetarbeidsverleden.Datisbestmoeilijkuittevoeren.Ikverwachtdatditvoorlopigeenprobleemzalzijndanwelzalworden.Daarkomtnogbijdatdezeveranderinggroteconsequentiesheeftvoormensendiebewusttijdelijkgeenbaanhadden.Denkaanstudie,mantel-zorg,dezorgvoordeopvoedingvankinderenenzovoorts.Wijhebbenerallenwaardeaangehechtdatervoordergelijkezakentijdwas.Devraagishoedezeaspectenverdisconteerdzoudenmoetenworden.Bijdetweedevariantwordthetprobleemwelvooreendeelopgelost.Daarbijgaathetdanomdeflexibiliseringvandepensioenleeftijd.Dezevariantstaatbeschrevenopdepagina’s17en18.AlsmensenervoorkiezenomeerdereengedeeltevandeAOWoptenemen,wordtdehoogtevandeAOWlager.AlsmendeAOWlaterlaatingaan,wordtdiehoger.Ikvraagdeministerofdezeoptiestilletjesaannietzijnvoorkeurheeft.Hoedenktdeministerinditverbandoverdewijzigingvandenetingevoerdepremiekortingendoorwerkbonus?Terechtwordtaandachtbesteedaanhetonderwerpvandezwareberoepen.Datishardnodig.Hetkannietzozijndatmendaarvoorgeenoogheeft,maarerdoemendiversevragenop.Zalmenzorgenvoorindi-vidueelmaatwerk,waarbijdearbeidsomstandighedeninaanmerkingwordengenomeneneenbewijslastgeldtofzalsprakezijnvaneenmeergeneriekemaatregelvoormensenmetzwareberoepen?Hetlaatstezoueenvoudigerzijn,maardiemaatregelisnatuurlijkgrofmazigerendaar-doorookduurder.Echter,daterietsmoetgebeuren,daarhoudtmijnfractieaanvast.IkvaldeheerOmtzigtbijalshijsprekendoverdezwareberoepenzegt:ditwordtnogeenzwareklus.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.Inmijninbrengzeiikdatdestaatsschuld65mld.bedraagt.Ikbedoelde365mld.Doordatikwerdopgejut,versprakikmij.MinisterDonner:Voorzitter.Ikdankdeledenvoorhunopmerkingen.ZoalsaangegevenmetdebriefvanhetkabinetisdoordeKameromdezenotitiegevraagdinhetdebatoverhetaanvullendbeleidskader.BewustisgezegddatdezenotitienieteenvoorstelvandezijdevanhetkabinetvoordeinvullingvandeplannenvoordeAOWzouinhouden,maarvooraleenverkenningzouzijnvandeverschillendeaspectendiedaarbijspelen.Voorhetprobleemvandezwareberoepenzouaangegevenwordenaanwelkeoplossingkanwordengedacht.Eenaantalledenwilnuhetliefstdeministerendestaatssecretarisindehoekdrukkenenhetdoenvoorkomendatdithétvoorstelis,datietsandersnietmogelijkis,maardatkanmennietuitdeformuleringvandenotitieafleiden.Ditwasooknietdebedoe-ling.Tegelijkgeeftdenotitieaanwatdeachtergrondenenoverwegingenvanhetkabinetzijnommethetaanvullendbeleidskadertezeggendat,geletopdecrisis,overdeAOWeerderdanwijbijvoorbeeldvorigjaaromdezetijdnogdachteneenbeslissinggenomenzoumoetenworden.Desituatieisduidelijk.HetbeleidskaderiseenduidigomtrentdeverhogingvandeAOW-leeftijd.DebeslissingomdeSERindegelegenheidtestellenomzonodigeenadviesuittebrengen,staatnietinhetaanvullendbeleidskader.Datstaatdusnietinhetdocumentdatdoorhetkabinetendefractiesisbesproken.Diebeslissingisgenomenmethetsociaalakkoord.Hiermeeishetstandpuntvanhetkabinetaangegevenenisduidelijkwatdeverschillendestukkeninhouden.Zoalsisaangegeven,isdenotitienietbedoeldomdeSERvoordevoetentelopen.Datisheelduidelijkgesteld.TegelijkertijdnoteerikdathetgaatomdevraagofereenanderemogelijkheidisdanverhogingvandeAOW-leeftijd.OverdievraagbuigtdeSERzich.DezenotitiehoudtzichbezigmetdevraagopwelkewijzejetewerkzoukunnengaanalsjebesluittotverhogingvandeAOW-leeftijd.Deeenkandeanderdusnietvoordevoetenlopenenhetenekanhetanderenietbijten.Ditzijntweeverschillendediscussies.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7217 WatdeSERbetreft,wijsiknogopdeformuleringdieindebriefnaaraanleidingvanhetsociaalakkoordstaatendieookweergebruiktisindenotitiezelf.EnerzijdswordtaangegevenwatdeoverwegingenvanhetkabinetzijnenanderzijdsdatwijdeSERindegelegenheidstellenomeenalternatiefaantereiken.MeteenbriefvanmijaandeSERisbevestigddatalsdeSERbehoefteheeftomadviesuittebrengen,daartoetotoktoberdegelegenheidbestaat.HoehetprocesopditmomentbijdeSERver-loopt,weetiknietprecies.IkweetdatdeSERaangegevenheeftdatbijdeeventuelediscussieookkroonledenbetrokkenzijn.Hetzoumijechternietpassenomintegaanopdevraagoverdevoortgangvanhetprocesofomdaarovermededelingentedoen.DeheerOmtzigtsteldeeenaantalpreciezevragenoverdezwareberoepen,deovergangstermijn,deuitvoerbaarheidendeaanpassingvandesocialezekerheid.Destaatssecretariszalietszeggenoverdekwestievandezwareberoepenendeovergangstermijn.DeheerOmtzigtsprakoverhetonderscheidtussendekeusvooreenstapsgewijzeAOW-verho-gingmeteenmaandperjaarendekeusvooreenovergangsperiodemetuitzonderingen.HijwildewetenwaaromeenstapsgewijzeverhogingmeteenmaandperjaarmindergoeduitvoerbaarzouzijndanflexibiliseringvandeAOW.DathangtsamenmethetfeitdatdeflexibiliseringvandeAOWuitsluitendeenkwestieisvoordeSocialeVerzekeringsbank,terwijldeverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdvanwegedekoppelingmethetWitteveenkadergevolgenheeftvoordeaftrekbaarheidvoordebelastingen.Hetfeitdatvooriederjaardetermijnenzoudenopschuiven,maaktdathetbelastingsysteemmindergoeduitvoerbaarzouzijn.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.Deministerzegtdatdenotitieniethetdefinitieveplanis.WijmoetenhetadviesvandeSERafwachten.Echter,dewoordvoerdersvandedriecoalitiefractieshebbenaangegeveninwelkerichtingzijdenken.MoetvolgensdeministerhetplanvandeSERhoedanook4mld.opleveren?MinisterDonner:IkhebnetaangegevendatiknieteensweetwathetritmevandevergaderingenbijdeSERis,laatstaandatikweethoehetplanvandeSEReruitziet.Datinteresseertmijookminder.TegendeSERisgezegddathijindegelegenheidisomietstedoen.Voor1oktoberhoorikdanwelwathijervanvindt.Danzaliklezenwaarmeedieraadkomt.Pastegendietijdgaikhetadviesbeoordelen.Datzalweerleidentothetinnemenvaneenkabinetsstandpuntenaldanniettoteenvoorstelvanhetkabinetmetbetrekkingtotverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijd.IndetoelichtingzalaangegevenwordenopwelkemanierheteventueleadviesvandeSERverwerktis.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.DieinteressevanministerDonnerofhetontbrekenvaninteresseisonsbekend.MinisterDonner:Udoethetvoorkomenalsofiknietgeïnteresseerdzouzijn...Devoorzitter:MevrouwKos¸erKayaheefthetwoord.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.Mijnvraagwasofereenhardeafspraakisgemaaktdiehoedanook,welkplanhetookwordt,4mld.oplevert.Eenvandecoalitiegenotenzegtdathijaandatvoornemenvast-houdt,maardetweeanderendoendateigenlijkniet.Uhoudtdusvastaandegemaakteafspraak,welkplanerookkomt.MinisterDonner:Wijhoudenvastaanonsuitgangspunt.Ikneemaandatallepartijendatdoendiehetaanvullendebeleidskaderhebbengesloten.DeaanpakvandegevolgenvandefinanciëlecrisisbrengtmetzichdatwijTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7218 ophetpuntvandehoudbaarheidvoordelangeretermijnbezuinigingenzullenmoetenrealiseren.EendeelvandebezuinigingenzalgerealiseerdmoetenwordenmetverhogingvandeAOW-leeftijdeneendeelmetaanpassingvanhetzorgstelselendezorgtoeslag.Erzalvervolgenseendeelgerealiseerdmoetenwordenmetverhogingvandebelastingen.Dushetbeelddatverhogingvandebelastingennietaandeordezouzijn,isonjuist.Dieverhogingligtalinhetpakketbesloten.Eénstukjevanhetpakketkomtdusuitdeverhogingvandelastenenhetkabinetachtdataanvaardbaar.Eenanderstukjekomtuitdeaanpassingvanhetzorg-stelselennogweereenanderdeeluitverhogingvandeAOW-leeftijd.Datisdekeusdiegemaaktis.VoorhetoverigeishetnietzinvolomvooruittelopenoftespeculerenopdatgenewaarmeedeSERzalkomen.Nogmaals,hetisprimairaanhetkabinetomtebepalenhoehetomgaatmethetSER-adviesenvervolgenskandeKamerhetvoorstelvanhetkabinetbeoordelen.DeheerBlok(VVD):HetisgoeddatdeministeraangeeftdatelkvoorstelvandeSERdezelfdebijdragemoetleverenaandeopheffingvanhethoudbaarheidstekort.HetCDAheeftechternogeenandererandvoor-waardegesteld,namelijkgeenbelastingverhogingbovenopdebelasting-verhogingdiehetkabinettochaldoorvoert.Dushetvoorstelmoet4mld.opbrengenengeenbelastingverhogingimpliceren.Watwordthetdan?MinisterDonner:MijnheerBlok,ikhoopdatuwkenniszichnietbeperkttotdetweeaspectendieunoemt.UhebtkunnenvernemenwathetstandpuntvandeheerOmtzigtis,sprekendnamenshetCDA.Ikhebnetaangegevenwatdelijnvanhetkabinetis.Datishetenigewatgeldtenmeerwetenwijniet,ooknietalsumijwoordenindemondlegt.DeheerBlok(VVD):Maarikweetwelmeer,enuook.Wijwetennamelijkwelkemaatregelenwijkunnennemenomeengatvan4mld.teover-bruggen.Dushebtueenlijstjevoorogen.Technischkunjedebelastingenverhogen.Dieoptiekendeuvoordatuaanditoverlegbegon.Dewinstvanditoverlegisweldatdieoptievantafelis.Danismijnvraagweldegelijkrelevant.Devoorwaardevanhetkabinetisdatdemaatregel4mld.moetopleveren.HetCDAzegtterechtdatdebelastingennietmogenwordenverhoogd.Danisvoorhetkabinetnualdevraagaandeorde,zelfszonderdatdeSERietsheeftgezegd,hoehetgatgevuldzalworden.MinisterDonner:MijnheerBlok,ukunteindeloosproblemenmakendoorallerleistandpunteninelkaarovertelatenvloeien.UhebthetstandpuntvanhetCDAgehoordenwatdelijnvanhetkabinetis.Voorhetoverigekuntuookindenotitielezendathetkabinethelemaalnietzegt:ditisdeenigeoplossing.Hetkabinetgeeftaan:ditisnaaronzemeningonderdegegevenomstandighedendemeestredelijkeoplossing.Uiteraardkunjeervoorkiezenomdelastenteverzwarenenomdeuitvoeringsquoteoptehogen.Jekuntookdeaansprakenindesocialezekerheidzwaarinsnoerenenopdiemanierhetprobleemoplossen.Hetkabinetontkentnietdaterdergelijkeoplossingenzijn,maarhetgeeftaandatonderdegegevenomstandighedenhetverhogenvandepensioengerechtigdeleeftijdvermoedelijkdemeestaanvaardbareoplossingisvanhetvraagstukwaar-voorwijstaan.Hetgaatechternietprimairomhetbudgettaireprobleemdatweliswaardoordecrisisisverscherpt,maarhetgaatomhetalge-meneprobleem,hetprobleemvandedemografischeontwikkeling.Daar-overmoetdediscussiegaanalswijhetoverdeAOWhebben.Deham-vraagisdushoewijoptermijndeverzorgingsstaatdiewijkennen,deverzorgingsstaatmetzijnsocialezekerheid,publiekevoorzieningenenzo-voorts,handhaven.Datisdefundamentelevraag.Alleenisdoordecrisisdebesluitvorminghieroverindetijdnaarvorengehaald,omdatonzepositieinversneldepasverslechtert.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7219 DeheerVanderVlies(SGP):Voorzitter.Ikprobeerzogoedmogelijknaardeministerteluisteren.Hijspreektoverhoudbaarheidoptermijn,overordeopzakenstellen,maardanzegik:daarmeedanwelindezekabinets-periodebeginnen.Dathoorikhemnogsteedsnietzeggen,maarikmagtochaannemendatditzijnintentieis.Metanderewoorden:deuitsteloptieisnietinbeeld.Alswijdieconclusiemogentrekkenendaarbijinaanmer-kingnemenwelkepiketpaaltjesdeheerOmtzigtheeftgeslagen,wetenwijmeer.Danraaktonzeblikmeergerichtopdatgenewaarhetpolitiekechtomgaat.MinisterDonner:MijnheerVanderVlies,hetaanvullendbeleidskadergeeftaanwatvolgenshetkabinetopkortetermijnnodigis.IkhebooknaardeheerOmtzigtgeluisterd.Hijzegtdatdemaatregelnietvoor2015inwerkingmoettreden,omdatderegelingenvoorprepensioendannoggelden.Wijmoetendatbetrekkenbijhetinaanmerkingnemenvanallevariantendieaandeordekunnenzijn.Hetkabinetheeftmethetaanvul-lendbeleidskaderaangegevenwatditkabinetvoorogenstaatendatishetverhogenvandeAOW-leeftijd.Datlaatonverletdatwijhebbengezegdtot1oktobertezullenwachten,zodatdeSERmeteenalternatiefkankomen.MevrouwVermeij(PvdA):ErontstaatnuhetbeelddatdezogenaamdepiketpalendiezojuistdoordeCDA-woordvoerderzijnverwoord,depiket-palenvaneeniederzijn.Ikhadmijvoorgenomenommijinditdebatuiter-materustigtehouden.Ikdenkaanzenenyoga.IkwildanookvoldoenaandeoproepomdezenotitiezodanigtebehandelendathetprocesindeSERnietwordtverstoord.IkhebgoednaardeministergeluisterdenikhoorhemwerkelijkietsanderszeggendanmijncollegavandeCDA-fractiedeed.MinisterDonner:Datklopt.MevrouwVermeij(PvdA):DatbetekentdatdeheerBloknietdeconclusiekantrekkendiehijwiltrekken.MinisterDonner:IkhebgezegddatdeheerBlokdoormijietsindemondteleggennietkanzeggendathijmeerweetdanikaangaf.MevrouwVermeij(PvdA):Daarbenikheelblijmee.MevrouwKos¸erKaya(D66):Hetwordtsteedswonderlijker.Volgensmijzeggendecoalitiepartijenalledrieietsanders.Alsikhetgoedheb,kun-nenwijdithelevoorsteldeprullenbakingooien.Hoejehetookwendtofkeert,voor2011iserniets,ooknietalsdeSERmetallerleivoorstellenkomt.AlsikgoedhebgeluisterddanzittenhetCDAendeministerniethelemaalopdezelfdelijn,dePvdAenhetCDAooknietendeChristen-UnieverschiltoponderdelenookalvanmeningmetdePvdA.Ikbegrijphiernietsvan.Hetiseenwonderlijkschouwspel.Hierschietniemandietsmeeop.MinisterDonner:MevrouwKos¸erKayalaatikudaneenkleinlesjestaats-rechtgeven,misschienkuntudanallesbeterbegrijpen.Wijhebbeninditlandeenregeringeneenkabinet.HetkabinetheeftinantwoordopvragenvandeKamernieteenvoorstelingediend,maareenverkenningvandeverschillendeaspectenopgesteld.Hetzaldaaromduidelijkzijn:erisgeenvoorstel.Hetkabinetheeftwelmethetaanvullendbeleidskaderaange-gevendatereenvoorstelkomt.Voorhetoverigehebtudestandpuntenvandeverschillendepartijenkunnenvernemen.IkhebechteraangegevendathetkabinetinhetlichtvanhetadviesvandeSEReenoordeelzalvellenenvervolgensmetvoorstellenzalkomen.HetisdanaandeKamerTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7220 omdievoorstellentebeoordelen.AldushebbenwijditgeregeldindeGrondwet.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.Zalikdanookeenlesjestaats-rechtgeven?Voorzoverikweet,regeerthetkabinetencontroleertdeKamerhetbeleidvanhetkabinet.Bijditonderwerpregeertechterdevakbondenniethetkabinet.Overhetbeleidvanhetkabinetbehorentevorengeenafsprakentewordengemaakt,maarnubestaateroverdegemaakteafsprakenooknogeensonduidelijkheid.Bovendienishetdualismealhelemaalzoek.MinisterDonner:MevrouwKos¸erKaya,alsudatbeeldhebt,betreurikhetdatuallesnietbeterbegrijpt.MevrouwSap(GroenLinks):Hetwordtsteedsinteressanter,voorzitter.Ikwilwatmeerhelderheid.Alsikdeministergoedhebbegrepen,zegthij:deenigevoorwaardediehetkabinetstelt,isdathetadviesvandeSER4mld.oplevert.MisschienhooptdeministerdatdeSERinoktobernietmeteenadvieskomt,maaralsdaterwelkomt,zaldeministereenoordeelvellen.Degrotevraag,devraagwaarophetkabinetnoggeenantwoordheeftgegeven,isdan:aandehandwaarvanzalheteenoordeelvellen,hoeziethetlijstjemetrandvoorwaardeneruit,hetlijstjeaandehandwaarvandeministerzalafvinkenofhetvoorstelvandeSERaldannietacceptabelisalsalternatief?Hetwordttochtijddatdeministeropditpunthelderheidbiedt.DanweetdeSERookwaarmeehijrekeningmoethouden.MinisterDonner:Eerstzegtu:hetkabinetoordeeltalleenmaarmetinachtnemingvanhetfeitdathetvoorstel4mld.moetopbrengenenvervolgensvraagtuwelkecriteriaergelden.Wathebtunietbegrepen?MevrouwSap(GroenLinks):MoetenwijuzobegrijpendatelkalternatiefdatindeSERbreedgedragenwordten4mld.oplevertvooruacceptabelis?Alsubereidbentomdattoetezeggen,ismijallesvolledighelder.Alshetadviesdus4mld.oplevertenindeSERbreedgedragenwordt,gaatuhetovernemen.Alsudatzegt,bentuhelder,maaralsudatnietzegt,bentueigenlijktegenoverdeSERendeKamerverplichtomduidelijktemakenopgrondwaarvanhetvoorsteldoorhetkabinetwordtbeoordeeldenwanneerhetvoorualdannietacceptabelis.MinisterDonner:DeSERheeftdeuitnodiginggekregenomadviesuittebrengen.DeKamerheeftnaaraanleidingvanhetsociaalakkoordeenbriefgekregenwaarinstaatwathetkabinetmethetaanvullendbeleids-kaderheeftbeslist.Dathoudtindatwijdepensioengerechtigdeleeftijdwillenverhogenendatdateenonderdeelisvandereparatievandehoud-baarheid.Indezelfdebriefstondookwatdemotievenwaren.TegelijkheefthetkabinetaangegevendathetdeSERindegelegenheidsteltomvoor1oktobermeteenadviestekomenendatdatadvieszwaarzalwegenbijdedefinitieveafwegingdoorhetkabinet.DaarzaldeKamerhetmeemoetendoen.Meerzalhetnietkrijgen.DeSERachtditvoldoendeominiedergevaltebezienofhijvandegebodengelegenheidgebruik-maakt.Ofdieraaddatdoet,isnogonduidelijk,maardeledenvandeSERzijnbezig.Hetprocesisinganggezet.Voorhenisallesvoldoendeduide-lijkenlatenwijdaargelukkigmeezijn.Voorzitter.DeheerOmtzigtvroegmijomeeninventarisatietemakenvanallepuntenwaaropdesocialezekerheidgewijzigdzoumoetenwordenbijverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijd.Hijwildedieinventarisatievoor1november.Nogmaals,alshetwetsvoorstelvoorverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijdwordtingediend,zaldieinventarisatieTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7221 gegevenwordenenalsergeenwetvoorstelwordtingediend,zaldieinventarisatienietnodigzijn.DeheerOmtzigt(CDA):Natuurlijkzoudenwijkunnenwachtenopdeindieningvanhetwetsvoorstel,maartochkrijgenwijgraageerdereengoedeinventarisatie.Wijverwachtennamelijkdatvoorbepaaldeknel-puntenlangeroverlegnodigis.Daaromkrijgenwijdeinventarisatiegraagvoordeindieningvanhetwetsvoorstel.Wijgaanervanuitdatdatwets-voorstelerkomtendaaromkuntudieinventarisatiealverschaffen.Onsverzoekisomvoor1novembereenuitputtendelijstoptestellenvandiezakendiegeregeldmoetenworden.IknoemdedeIOW,deIOAW,deIOAZ.Ikdenkverderaandeprivatearbeidsongeschiktheidspensioenen.Ikverwachtdatvoordatlaatstegeenwettelijkeregelingwordtgetroffen,terwijlerweleengatontstaat.Zo’nregelingkunjenietaltijdmeteenwetsvoorstelmaken.Daarommijnverzoek:komalvastmetdatlijstje.MinisterDonner:MijnheerOmtzigt,ikbenmijvolstrektbewustvandeconsequentiesdieunoemt.Wijhebbenookaangegevendatopaldezepuntenwijzigingennodigzullenzijn,maarukuntnietvanhetkabinetverlangendathet,zolanghetnoggeenbeslissingheeftgenomenoverdeverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijd,eeninventarisatiepubli-ceertvandatgenewatnodigzouzijnalsdatbesluitwelgenomenwordt.AlshetkabinetbesluittotverhogingvandeAOW-gerechtigdeleeftijd,komthetinhetkadervanhetvoorsteldaterdanligtonmiddellijkmetdeinventarisatie.Alswijandershandelen,gaanwijeenschimmigediscussievoeren.Dieschimmigediscussiedreigtookhierteontstaan.Eendeelvandeledenwilnamelijkzoconcreetmogelijkevoorstellenvanhetkabinetomvervolgenstekunnenzeggendatzijtegendievoorstellenzijn.Eenanderdeelvandeledenwiljuistnietdathetkabinetaleenbeslissingneemt.Ditisdesituatieenikhoopdatdiena1oktobersnelvoorbijis.Danzullenwijaandehandvanwatdanbekendisdevoorstellendoen.DeheerOmtzigt(CDA):Ikdankdeministervoorditantwoord,maarhijnoemdezojuistnietperongelukdedatumvan1november.Ikwildeinventarisatievoor1oktober.Hetisbelangrijkdaterdanduidelijkheidisenwijwetenwelkeweghijzalvolgen.Hijkandanzijninventarisatieklaarhebben.Misschienwildeministerdaarmeetot15novemberwachten,maaronsgaatheteromdathijduidelijkinbeeldbrengtwelkeaanpas-singenvandesocialezekerheidnodigzijn.Terechtzegthijdatsprakezalzijnvaneenzeercomplexproces.Dewijzigingenkunjenietsnelwettelijkregelen.DeverhogingvandeAOW-leeftijdiswetstechnischbuitenge-woonsimpel.Daarmeeiseenwetsvoorstelvanslechtsanderhalvepaginagemoeid.Diekanhijeigenlijkzomaaropschrijven.Echter,deaanvullendesocialezekerheidzalvooreengrootknelpuntzorgenalswijtoteenzorg-vuldigeuitvoeringwillenkomen.ErisdeCDA-fractiebuitengewoonveelgelegenaanhetverkrijgenvanduidelijkheid.Kandeministerdiebieden?MinisterDonner:Uwpuntisvolstrektduidelijk.Ookalshetoverzichtnietinhetwetsvoorstelzalzijnverwerkt,krijgtuhettoch,zodatbekendiswatergedaanmoetworden.Ikdenkaaneenaanvullendwetsvoorstel.Echter,ukuntnietseparaateendatumwillenwaarophetkabinetkomtmeteenlijstjevandeknelpuntenvaneenbesluitdathetnognietheeftgenomen.Datishetprobleem.Hetkabinetheeftheelduidelijkaangegevenwelkebeslissinghetinbeginselneemt,ongeachtdatgenewatdeSEReventueelkanaanbieden.Na1oktoberzalzosnelmogelijkderichtingduidelijkzijn.Umoethetkabinetweldegelegenheidlatenomnategaanwatnodigis,medeinhetlichtvanwatergedaanmoetwordenvoordezwareberoe-peneninverbandmetdetekiezeninvoeringsdatum.Erzalvrijsnelduidelijkheidzijn,maarwijkunnenunietbinneneenmaandeenlijstgevenvandatgenewatnodigis.Watnodigis,zalblijkenbijdeindieningTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7222 vanhetwetsvoorstelzelf.Anderszaleeninvoeringswetnodigzijnvoorhetaanbrengenvanaanpassingen.Daarmeezaldanzosnelmogelijkduidelijkheidwordengeboden.DeheerVanderVlies(SGP):Voorzitter.Ikprobeerdeministertevolgenendatlukteeneindje,maarbijdebeslissingdiehetkabinetopgrondvanhetingekomenSER-adviesneemt,zullenlinksomofrechtsomaldieknel-puntenweleenrolspelen.Dusvoordatdeministerdeknoopdoorhaktenzegtwelkekanthijopgaat,heefthijvoorzichzelfdeknelpuntenalver-kend.Datkannietanders,wantzewordeninaanmerkinggenomenbijdebesluitvorming.MinisterDonner:Datbeniknietmetueens.Opditpuntdeelikhetstand-puntvandeheerOmtzigt.Voordatgenewatwijinbeginseldoen,iseenaantalvariantengeschetst.Diezijnvrijeenvoudig.Aanonsvoornemenziteenaantalconsequentiesvast.Ikdenkdanaandeinvoering.Daarbijgeldtdevraag:watzijndeeffectenophetWitteveenkader?Deuitvoerbaarheidzaleenrolspelenbijhetkiezenvandeinvoeringsdatum.Wellichtzaldeinvoeringsdatumvoorandereaspectenookrelevantzijn.Voorhetoverigegeldt:hoebrengenwijdeverschillendeaanpassingeninlijnmetdehoofdbeslissing.Hetgaatdusaltijdomdeverhoudingtussendesecun-daireaanpassingendehoofdaanpassing.Desecundaireaanpassingenmoetennietdehoofdaanpassinggaanregeren.Voorzitter.MevrouwVermeijsprakoverhaarmoederenhaarschoon-moeder.Ikbetreurhetdathaarschoonmoederisontslagen.Mijnwarmepleidooiisdatbedoelderegelsindecao’swordenvervangendoormeerflexibeleformuleringen.OpdeopmerkingendiemevrouwVermeijoverdeSERmaakte,benikingegaan.ZijsprakookoverdeonrustinverbandmeteenmogelijkspoedigeinvoeringvandeverhogingvandeAOW-leef-tijd.Opdeopmerkingendaaroverzaldestaatssecretarisingaan.Ikmeenduidelijktehebbengemaaktdatevenminalsconclusiesvanbepaaldepartijenmijindemondgelegdkunnenworden,ookinterpreta-tiesvandeFNVmijnietindemondgelegdkunnenwordendathethiergaatomeenbezuiniging.Metdenotitiehebikookheelduidelijkaange-gevendatwijtemakenhebbenmeteenbrederprobleem,namelijkdatvandedemografischeontwikkelingenhetfeitdatwijdeverzorgingsstaatindebenenwensentehouden.Daarnaasthebbenwijeenspecifiekprobleem,namelijkdatvandecrisis.Dieheeftervoorgezorgddateenaantalontwikkelingenineenpressurecookerzijngekomen.Datmaaktdatwijnueenbeslissingmoetennemen.Diecombinatievanzakenblijftgelden.Geletopdeontwikkelingvandeomvangvandeberoepsbevol-kingblijftdegroterevraagopwelkewijzewijindekomendejarendepubliekevoorzieningen,desocialezekerheidendezorgvoorouderenopeenzogoedmogelijkwijzekunnenblijvenrealiseren.Erisgevraagdwaaropdeconclusieberustdatouderenbereidzijnomlangerdoortewerken.Diebereidheidleidikafuiteenonderzoeknaardeopvattingenopditpunt.Deafschaffingvanprepensioenregelingenenandereregelingenzaldirecteffecthebbengehadopdebereidheidomlangerdoortewerken,maarlosdaarvanzienwijjaaropjaardebereid-heidomlangerdoortewerkentoenemen.Hetaantalmensendatnahun65stedoorwerktiszelfsindeafgelopenjarenverdubbeld.Ookdatwijsteropdatmenintoenemendematebereidisomlangerdoortewerken.Datlaatonverletdatookanderefactoreneenrolspelen,maarditzijndefeiten.Erisverdergevraagdomzosnelmogelijkflexibiliseringintevoeren.Ditwasmijuithethartgegrepen.EenvoorstelvoorflexibiliseringligtbijdeKamer,maarbehandelingervanwordtomonduidelijkeenonterechteredenopgehoudeninafwachtingvanhetbesluitop1oktober.Ditwets-voorstelkanonmiddellijkbehandeldworden.HetheeftdirecteffectenbiedtonmiddellijkdemensendiedatwillendegelegenheidomergebruikTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7223 vantemaken.Derhalvekaniknietmeerdanhetpleidooisteunendatwijzosnelmogelijkditwetsvoorstelbehandelen.DankomiktoeaaneenreactieopdeopmerkingenvandeheerUlenbelt.Iklaatzijnkwalificatiesvoorwatzijzijn,maarhijzegtinwezendatdeoptelsomvangrijzeengroenedrukin2030lagerzalzijndandiein1960was.Erisechterverschilindekostenvoorouderenendievoorjongeren,zekeralsmensenlangerleven.Diekostenzijnzelfszeerverschillend.Verderwijsikeropdatdegenoemdepercentagesdeberoepsbevolkingbetreffen.Deberoepsbevolkingisindetussentijdtoegenomen,maarvanafvolgendjaarzaldiekrimpen.Zijzaltegen2030weertotaalanderszijn.Datmaaktdatdeverhoudingenveranderen.BijdeaanvaardingvandeAOWin1956warenerpergepensioneerdezespremiebetalers.Toenwasdeberoepsbevolkingaanzienlijkkleinerdandienuis.DatgeeftaandathetrelatieveprobleeminNederlandgroterisgeworden.Ondanksdegrotereberoepsbevolkingzijnernunogmaarvierpremiebetalerspergepensioneerde.Datzalbijeenkrimpendeberoepsbevolkingteruglopentottweepremiebetalerspergepensioneerde.DatishetfundamenteleprobleemendatkandeheerUlenbeltnietwegpoetsen.Natuurlijkkanhij,evenalsanderen,verwijzennaardeinkomstenuitdebelastingen.Gepen-sioneerdenzullennamelijkookbelastinggaanbetalen.OpdatpuntzouzijnredeneringjuistzijnalsdestijgingvandeAOW-kostendeenigeextrakostenzoudenzijnalsgevolgvandevergrijzing.Bijhettotaalvandeextrakostenzullendatnietdegrootstezijn.Dezorgkostenzullenaanzienlijkgroterzijnendiezijnbijditsoortvergelijkingentotaalnietinaanmerkinggenomen.Dátishetprobleem.AlsdeheerUlenbeltmeentdatdeextrakostengedektzoudenmoetenwordenmetbezuinigingenophetzorg-stelsel,wijsikeropdatdiebezuinigingenaanzienlijkbijtenderzoudenzijndanwelkeverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijddanook.Derhalvezijnervoorhetlangerdoorwerkenverschillenderedenen.Natuurlijkzijneralternatieven.Menkandebelastingsdruksteedsverderopvoeren,menkandeaansprakenopzorgsteedsverderterugschroeven,maarwijmenendatwijdebevolkingeenredelijkevraagvoorleggen,omdatmenlangerleeft,latergaatwerkenenookindetussenliggendejarenaanzienlijkkorterwerkt.Ophetpuntvandezwareberoepenzaldestaatssecretarisingaan.Devoorzitter:Ikziedaterledenwilleninterrumperen,maargeletopdetijdenhetfeitdatdeledeneentweedetermijnwillen,wilikdeministerzijnbetooglatenafrondeneninterruptiesnietmeertoestaan.Anderszijnwijnietoptijdklaar.Ikvraagdeministerkorttezijn,zodatwijdestaatsse-cretarisnogkunnenlatenantwoordeneneentweedetermijnkunnenhouden.Deministermoetnamelijkomhalfvijfwegenwijhebbennueenmaalvoordezevergaderingeenuurminderdetijdomdezeingewik-keldeproblematiektebespreken.MevrouwSap(GroenLinks):Voorzitter.Ikheblieverdatdeministernugoedopalleopmerkingenreageertenwijdegelegenheidhebbenomteinterrumperendandatwijeentweedetermijnhouden.Ikweetnietofdatvoordecollega’sookgeldt.Devoorzitter:Ikzieinstemmendknikken.Danblijvendeinterruptie-mogelijkhedendieikhebaangekondigdgeldenenzienwijafvaneentweedetermijn.DeheerUlenbelt(SP):Voorzitter.Wildeministerlatenuitrekenenhoedecombinatievandegroeneendegrijzedrukzichzalontwikkelen?MinisterDonner:Wijhebbendeverschillendevariantensteedsdoorlatenrekenen.Wijnemenookdeverschillendeargumentendieinkranten-artikelenwordengenoemdinaanmerking.WijgaannawatdewaardevanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7224 dieargumentenis.Nogmaals,degroeneendegrijzedrukzijnverwerktindehoudbaarheidsberekeningenvanhetCPB.Dievormenvooronshetuitgangspunt.Inwezengajemetdatsoortberekeningenzijwegenop.Ikhebuitgelegddatmetuwvoorstellingvanzaken,waaruitzoublijkendatdedrukafneemt,geenrekeningwordtgehoudenmetdeveranderingvandeparameters.TegenmevrouwOrtegazegikdatdenotitieduidelijkmaaktdatwijonstenvollebewustzijnvandearbeidsmarktpositievanouderen.Ikwijseropdatditkabineteenaantalmaatregelenopdatterreinheeftgenomenenmeerdoetdanhierisaangegeven.Zekeronderdehuidigeomstandig-hedenlijkthetmijverstandigomeerstnategaanwatheteffectvandiemaatregelenis.MevrouwOrtegavroegvoortsomintegaanopdestudieRethinkingRetirementvanhetCPB.ZijvroeghetkabinetdeKamervoorafgaandeaanhetSER-adviestelatenwetenwelkemaatregelenhetwilnemenomdebeeldvormingoverouderenteveranderen.MetdezevraaggaatmevrouwOrtegaechteralvaneenbepaaldebeslissingvanhetkabinetopbasisvanhetSER-adviesuit.Zijkanechternietvanonsverwachtendatwijvoordietijdmetvoorstellenkomen,aangezienwijeersteenbesluitmoetennemen.Ikzeguzondermeertoedatdearbeidsmarktpositievanouderenookindezekabinetsperiodedeaandachtzalhebben,maareerstisdehoofdbeslissingaandeorde.Datzelfdegeldtvoordevraagwatdefinanciëlegevolgenvandemaat-regelzijn.Dievraagverondersteltdaterreedsvoorstellenvanhetkabinettertafelliggen,maardezenotitieisslechtseenverkenningvandeverschillendemogelijkheden.MevrouwOrtega-Martijn(ChristenUnie):IkhebhieromgevraagdmethetoogopdebehandelingvanhetadviesvandeSERdoordeKamerennietomvooruittelopenophetvoorstelvanhetkabinet.MinisterDonner:MaarikneemaandathetSER-adviesbehandeldzalwordeninhetlichtvanhetkabinetsstandpuntdatdaaroverwordtinge-nomen.Daaromgeldtwatikzojuistzei:ermoeteersteenbeslissingeneenvoorstelzijn.IkneemdusaandathetSER-adviespasdoordeKamerbehandeldwordtalsduidelijkiswathetvoorstelvanhetkabinetis.Dankunnendefinanciëlegevolgenvoordeverschillendebevolkingsgroepeninaanmerkingwordengenomen.AlshetgaatomdewijzigingvanhetWitteveenkaderishetaanvullendbeleidskaderheelduidelijk.Deeffectendaarvanzijnbetrokkenbijdeberekeningenvandegevolgenvoordehoudbaarheid.Metdebeslissingdiehetkabinetheeftgenomen,isdusrekeninggehoudenmethetfeitdathetWitteveenkaderzalwordenaange-pastaandeverhogingvandepensioengerechtigdeleeftijd.Ikmeendatdatookwenselijkis.Anderszoudenwijuiteenlopendepensioenleeftijdenkrijgenendatisnietbevorderlijkvoordeeenduidigheid.DeheerOmtzigt(CDA):KandeministeraangegevenopwelkewijzehijhetWitteveenkaderdenktaantepassen?MinisterDonner:HetWitteveenkaderiseigenlijkeenrekenregelvoordeaftrekdieinhetbelastingstelselwordtgebodenvoorpensioenvoorzie-ningen.Indiezinissprakevanwijzigingvanbelastingwetgeving.DeheerOmtzigt(CDA):Gaanwijdanvan40jaaruiteindelijknaar42jaarenwordtdatdandestandaard,terwijldezelfdeeindpercentagesblijvengelden?MinisterDonner:Methetstukiseenaantalstappenaangegevenenisgezegdwatdeimplicatieszijn.DatbetekentinderdaaddatdejaarlijksTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7225 aftrekbarepercentagesovereenlangetermijnberekendwordenenmentochnaareenvolledigpensioentoegroeit.IkmeenmevrouwSapduidelijkgemaakttehebbendatdenotitievanhetkabinetallerminstalseenoorlogsverklaringgezienkanworden.ZijmeentdathetvoorstelvanGroenLinkshetbesteis.Wijzijnechterinafwachtingvaneenbetervoorstel.Nogmaals,watnutertafelligt,iseenverkenning.DatzegikdusookinreactieophetvoorstelvanGroenLinks.Ikhebaange-gevenwelkekanttekeningendaarvoorgelden.Diekanttekeningenzijnnietbedoeldomteoordelen.TerechtweesmevrouwSapophetaspectvandearbeidsparticipatietoenzijoverhaarvoorstelsprak.Ookindenotitiehebbenwijaangegevendathetbedoeldeeffecthetgevolgisvanhetfeitdatiedereendienietparticipeertbuitendepensioenregelingwordtgeplaatst.Datheeftongetwijfeldgevolgen.MevrouwSap(GroenLinks):Kennelijkbevatdenotitieopditpunteenaantalongelukkiggeformuleerdezinnen.Deministerheeftdeonduidelijk-heidweggenomenendatisookvoordesocialepartnersbelangrijk.Ikhebnogeenvraaggesteldoverdefinanciëlegevolgen.Iksnapheelgoeddatdeministerhieropterugkomtbijdeuitwerkingvanhetvoorstel.Hijzeiechter:wijkúnnendatdanbetrekkenbijdeuitwerkingvandebesluitvor-ming.Ikzouechtergraagziendatdeministertoezegtdatdatzálwordenbetrokkenbijdeuitwerkingvanhetvoorstel,daterdusbijdeuitwerkingvanwelkalternatiefdanookspecialeaandachtzalzijnvoordeeffectenvoordelagereendehogereinkomensgroepen.MinisterDonner:Datzaldaninaanmerkingwordengenomen,ookomduidelijktemakendatdieeffectenongeveeraanelkaargelijkzijn.Hetgaatnamelijkomeengeleidelijkeverhogingvandepensioengerechtigdeleef-tijd.Erisookgevraagdwatdeeffectenindetweedeenderdepijlerzijn.DieeffectenzullenafhankelijkzijnvandegekozensystematiekmetbetrekkingtothetWitteveenkader.DaarovergingeenvraagvandeheerOmtzigt.MevrouwSap(GroenLinks):Deministervoegdeaanzijnantwoordtoedatzalblijkendatdeeffectenaanelkaargelijkzijn.Daarbijgaathijervanuitdatdemaatregelvoordeverschillendegroepenhetzelfdezaluitwer-ken,maarikvroegwatdeeffectenvanhetvoorstelzullenzijnvoordelagereendehogereinkomensgroepen.Daarbijdenkikaanhetinkomenoverdegehelepensioenperiode.GegevensdaaroverlijkenmijnodigvooreengoedebesluitvormingindeKamer.Hetisheelbelangrijkdatwijkunnenbeoordelenofdeeffectensolidairuitpakken.Nuisnogniettezeggenofdeeffectenvooriedereenhetzelfdezullenzijn.MinisterDonner:Ikneemdaarnotavan.DanwiliknogreagerenopdeopmerkingenvandeheerBlok.IkmeenhemduidelijktehebbengemaaktdatdebeslissingenvanhetkabinetallerminstdoordeSERwordengenomen.Hetkabinetheeftduidelijk,ookinhetkadervanhetrealiserenvaneensociaalakkoord,aangegevendathetdeeventuelevoorstellenvandeSERafwacht.Ikbeningegaanopdevraagoverdesmaken.DeheerBlokzeinietopdeoptiesvandenotitietekunneningaan.HijsteldeookeenvraagoverhetprobleemvanhetAOW-spaarfonds.IkhebkennisgenomenvandetekstvanPostbus51overditspaarfonds.Dieisnietopallepuntenevenduide-lijk.Ikzalhetprocesingangzettendatervoorzorgtdatdedietekstwordtverbeterd.DeheerBlok(VVD):Danwordtdetekst:EriseenAOW-spaarfonds,maarerzitnietsinendatmagunietweten.Destrekkingvanmijnopmerkingwas:latenwijophoudenmetdieflauwekul.Daaropkrijgikgraageenreactie.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7226 MinisterDonner:Ikhebeerderaangegevendatwijditpuntinhetkadervandebegrotingaandeordezullenstellen.Danzaldebesluitvormingdaaroverplaatsvinden.VooralsnoggeldtdatgenewatdeKamervorigjaarheeftaanvaardbijdevaststellingvandebegrotingswetten.Wiebenikdanomalsministerinmijneentjetegendewetintegaan?InreactieopdeopmerkingenvanmevrouwKos¸erKayazegikdatzijindezenotitienatuurlijkeenvisievanhetkabinetmist.Denotitieisnamelijkeenverkenningvandevisiesvananderen.Indeeerstedriehoofdstukkenwordtduidelijkaangegevenbinnenwelkkaderhetkabinetdeverschil-lendevisiesverkent.Menkanechternietblazenenmeelindemondhouden.Dezenotitieisbedoeldomteblazenennietomhetmeelindemondtehouden.MevrouwKos¸erKayaheeftgelijkdathetdichtenvanhethoudbaar-heidsgatbelangrijkerisdandebehandelingvanhetspecifiekepuntvandeverhogingvandepensioenleeftijd.DaaroversprakookdeheerVanderVlies.Ditiszondermeerhetgeval.Ditisookniethetenigevoorstelvanhetkabinet.Bijhetsluitenvanhetcoalitieakkoordzijnmeervoorstellentotstandgekomen.Wijhebbenechtergeconstateerddatdoordehuidigecrisisenallerleiontwikkelingenhetgatgroterwordtendaaromnemenwijaanvullendemaatregelen.DeheerVanderVliesvroegwelkeoptievoorflexibiliseringmijnvoorkeurheeft.Opdatpuntbeperkikmijvooralsnogtothetvoorsteldataandeordeis.Flexibiliseringmetbetrekkingtotdepeildatumisonderdeelvandebesluitvorming.Ikkannietontkennendatbedoeldemogelijkheidaantrekkelijkeris,maarzijkentooknadelen.Voorzitter.Hiermeehebikallevragenbeantwoord.StaatssecretarisKlijnsma:Voorzitter.Watishetfijndatditkabinetmetéénmondspreekt.Daardoorkunnendeministerendestaatssecretariselkaarnaadloosaanvullen.Ikmoetuzeggendatikdeafgelopenmaandenveelhebgeleerd.Zoalsbekend,beniknognietzolangstaatssecretaris.DebehandelingvandeAOWbehoorttotmijnportefeuille.Edoch,dearbeids-marktinbredeziniseenonderwerpdattotdeportefeuillevandeministerbehoort.WijzijnindezengezamenlijkopgetrokkenopdatwijdeKamereenverkenningkondenpresenteren.Hierbijhebikzelfveelbaatgehad,wantikbennuingewijdeningelezeninhetfenomeenAOWeninalleswatdaarmeetemakenheeft.DusdankaandeKamervoorhetfeitdatzijomdezeverkenningheeftgevraagd.Daardoorbenikhelemaalbij.Voorzitter.Allegekheidopeenstokje,ikmeendatdegeachteafgevaar-digdenterechthebbenbeklemtoonddathetgeenwaarhetvandaagomgaat,geensinecureis.ErisgenoeggezegdoverhetfeitdatwijhetSER-adviesafwachtenenzullennagaanwelkebehartigenswaardigeopmerkingendaarinstaan.AlsdeAOW-leeftijdverhoogdzouworden,moetenwijdeKamerenookdesamenlevinginzichtbieden.IkmeendatdemeestwezenlijkevraagiswatdezeverhogingzoukunnenbetekenenvoordemenseninNederland.IkvinddatdeledenvandeKamerdatgoedhebbenonderstreept.Ditisnamelijkhetgeeniedereenbijuitstekbezig-houdt.Daarbijspeeltookdekwestievandezwareberoepenendievandeovergangstermijn.Voorzitter.Ikhadmijeropvoorbereidomintegaanopdekwestievandezwareberoepen.Ikwildeietszeggenoverdemanierwaaropwijtewerkzoudenkunnengaan,maarikkijknuooknaardeklok.Metonzeverken-ninghebbenwijnatuurlijkdesituatiegeschetst.DeledenvandeKamerhebbenhieroverallerleibehartigenswaardigeopmerkingengemaakt.DeheerUlenbeltzeiterechtdateensamenlevingzonderzwareberoepennietmogelijkis.Eensamenlevingzonderzwareberoepeniseenutopie.Tege-lijkertijdkunjenatuurlijksamenmetdesocialepartnersinzichtbiedenenzeggenhoejemetdezekwestieomkuntgaan,ookopdelangeretermijn.Datvindikontzettendinteressantenookheelbelangrijk.Voordemensendienueenzwaarberoephebbenende65dienentehalen,geldteigenlijkTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7227 hetzelfdealsvoordemensendiestrakseenzwaarberoephebbenende67moetenhalen.WijhebbendusgewoondedureplichtomervoortezorgendatallemensenopeenplezierigemanierdeAOW-gerechtigdeleeftijdkunnenbereikenendannietversletenzijn.Volgensmijzittenwijallemaalopdielijn.Datlijktmijevident.Voorzitter.Watdeovergangstermijnbetreftwilik,ooktenbehoevevandesamenleving,graaghetvolgendezeggen.Waterna1oktoberookgebeurt,wegaanaandeslag.Daarmeebedoelikdatdebeslissingnietevenovernightgenomenwordt.Jemoetaltijdheelzorgvuldignagaanhoedeimplementatievaneennieuwemaatregelinditlandvormgegevenmoetworden.Jekuntdusnietper1januari2010opeenstegenallemenseninNederlandzeggendatzijmoetenwerkentothun67ste.Wijhebbenooknietvoornietsmetdeverkenningheelgoedgeschetstwatdeverschillendemodaliteitenzoudenkunnenzijn.Heelgraagwilikinsamenspraakmetdesamenlevinguitstralendatdeministerenikuiterstzorgvuldigzullenhandelen.VolgensmijzaldeTweedeKamerdatookdoen.Hetisnamelijkheelergbelangrijkdatdemensennietinhetonge-wissewordengestort,datdemensendienubijna65zijn,nietzullendenken:ojee,numoetenwijnogtweejaarlangerwerken.Datisnatuur-lijkhelemaalnietaandeorde.Erzaldooronsaltijdeenstevigeover-gangstermijninachtwordengenomen.Voorzitter.Hetishalfvijf.InreactieopdevragenvandeKamerwiliknogslechtshetvolgendezeggen.Wijwachtentot1oktober.WijhebbendeKamereenverkenningdoentoekomen.Onmiddellijkna1oktoberzaldeKamervanhetkabinethorenhoehetmethetSER-advieszalomspringen.DanzalzijooknaderberichtontvangenoverdebesluitvormingoverdeAOW-leeftijd.Zosimpelishet.KortheidshalveenmetdankaandeKamerlaatikhethierbij.Devoorzitter:Ikdankdestaatssecretarisvoordebondigebeantwoor-ding.Ikdankookdeministervoordegegevenantwoorden.Ikdankdemensenopdetribunevoorhunaanwezigheideniksluitdevergadering.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XV,nr.7228