Verslag reis minister voor Ontwikkelingssamenwerking naar Jemen 28-29 oktober 2008

31700VVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanBuitenlandseZaken(V)voorhetjaar2009Nr.64BRIEFVANDEMINISTERVOORONTWIKKELINGSSAMENWER-KINGAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,20november2008Op28en29oktoberbrachtikeenbezoekaanJemenopuitnodigingvanvice-premierenministervanPlanningenInternationaleSamenwerkingAl-ArhabiennaaraanleidingvandedertigjarigesamenwerkingsrelatiemetJemen.HetbezoekvondplaatsvlaknadatJemenwasgetroffendoorzeerernstigeoverstromingen,diegeleidhaddentotveledodelijkeslacht-offersenomvangrijkeschadeaandeinfrastructuur.NaastmijncounterpartministerAl-Arhabisprakikondermeermetpresi-dentSaleh,premierMujawer,diversevakministers,parlementsleden,mensenrechtenverdedigers,vertegenwoordigersvanhetmaatschappelijkmiddenveldendeJemenitischepers.TevensbrachtikeenveldbezoekaanDhamar.Belangrijksteonderwerpenvangesprekwaren:deresultatenentoekomstvandeOS-relatie,voortgangMDGs,elementenvanfragiliteitdiehetontwikkelingsproceskunnenondermijnen,debestuurlijkehervormingsagenda,mensenrechten,economischeontwikkelingenderecenteoverstromingen.GesprekkenmetPresidentSaleh,PremierMujawerenparlementsledenBijpresidentSaleh,premierMujawereneengroepparlementariërsbrachtikdeNederlandsesteunbetuigingenoveraandeslachtoffersvanderecenteoverstromingeninhetzuidoostenvanJemen.PresidentSalehsteldedat50tot60%vandeinfrastructuurindegetroffengebiedenwasvernietigdendatJemenvoordereddingsoperatiesbehoeftehadaanmobieleziekenhuizen.IkzegdetoeteonderzoekenopwelkewijzeNLeenhumanitairebijdragezoukunnenleveren,opbasisvandegezamenlijkeneedsassessmentvanmultilateraleinstellingeninsamenwerkingmetdeJemenitischeregering.President,premierenparlementariërssprakenhundankuitvoordesteundieNederlanddeafgelopen30jaarhadgegeven.PresidentSalehsprakdeTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1249830809tkkst31700V-64ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2008TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.641 hoopuitdatdezesteunvoortgezetengeïntensiveerdzouworden.Ikbena-druktedaarbijhetbelangvandebestuurlijkehervormingen,metnametenaanzienvanhetmeertransparantmakenvandeoverheidsfinanciën,teneindemeerviaoverheidssystementekunnenwerken.PremierMujawerweesopdevoortgangdiereedsisgeboektbijdebestrijdingvancorruptie,hetverbeterenvanopenbareaanbestedingsproceduresenhetrationaliserenvanhetambtenarenapparaat.Ikonderstreeptehoebelang-rijk(meisjes)onderwijsenhogereoverheidsinvesteringeningezondheidzijnvoordeontwikkelingvanhetland.VanuithetparlementwerdbelangstellinggetoondvoorvoortgezetteNederlandsesteunophetgebiedvandemocratiseringenvoorinteractiemethetNederlandseparlement.Doorvertegenwoordigersvandeoppo-sitiewerdbenadruktdathetvangrootbelangisdatdeoverheidtranspa-ranterwordtinzakedeoverheidsfinanciën.BeleidsdialoogmetMinisterAl-ArhabienvakministersTijdensdebeleidsdialoogoverdeontwikkelingsrelatiemetdeministervanPlanningenInternationaleSamenwerkingAl-Arhabiendediversevakministersstondenmijngesprekspartnersenikstilbijwatde30-jarigesamenwerkingheeftopgeleverdendewegvooruit.VanJemenitischezijdewarenministersaanwezigvanOnderwijs,HogerOnderwijs,Gezond-heid,WaterenMilieu,LokaalBestuur,Financiën,OpenbaarBesuur,Mensenrechten,Landbouw&Irrigatie,InformatieenSocialeZakenenWerkgelegenheid.DediversegesprekspartnerstoondenzichopenendirectoverdeproblemenvanJemen.DeNederlandsesteunaanJemenwordtdoordeJemenitischepartnerszeergewaardeerd.Delaatste30jaarisveeltengoedeveranderd.MetnameinNoord-Jemen,waardertigjaargeledennogdemeestbasalevoorzieningenontbraken,zijngrotesprongenvooruitgemaakt.DoorNederlandgesteundeinnovatievebenaderingenophetgebiedvandrinkwaterenwatermanagementhebbeneenvertalinggekregeninhetnationalebeleid.EenrecenteIOBstudie,dieubinnenkortzultontvangen,heeftgeconstateerddat85%vangerealiseerdedrinkwater-voorzieningennogadequaatfunctioneerteneenpositieveinvloedheeftgehadophetwelzijnvandelokalebevolking.Depositievandevrouwisindezeperiodeverbeterd.Zogaanermeermeisjesnaarschoolenisdereproductievegezondheidszorgaanzienlijkverbeterd.Metdemeerrecenteovergangnaarsteunvoornationaleprogramma’sindesectorenonderwijs,gezondheidenwaterheeftNederlandeenbelangrijkebijdragegeleverdaandeuitbreidingvansocialedienstverleningenversterkingvannationaleinstituties.Nietteminhaddenderesultatenbeterkunnenzijnbijeenhogerekwaliteitvanhetopenbaarbestuur.Debeperktebestuurlijkecapaciteitopalleniveaus,medealsgevolgvandepaszeerrecentetrendnaaruniverseelonderwijs,iseengrootknelpunt.MinisterAl-ArhabisprakzijndankuitvoordejarenlangeNederlandsesteun.Hetopbouwenvaneenmoderneoverheidendebijbehorendestructureneninstitutieswaseenwegvanlangeadem,maarerwerdduidelijkvooruitganggeboektenhetcommitmentvanJemenwassterk,aldusAl-Arhabi.Metnamehetdecentralisatieproceswasnubelangrijk,voorhetverbeterenvandedienstverleningenhetgevenvaninspraakdoordebevolking.Op28oktoberwerddoorhetkabineteennieuwedecentralisatiestrategiegoedgekeurddieruimerebevoegdhedenaanhetdistrictsniveautoekent.MetbetrekkingtotdeMDGszagJemenzichvolgensministerAl-Arhabivoorgroteproblemengesteld.MetnameTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.642 onderwijsvoormeisjesenmoeder-enkindersterftevormengroteuitda-gingen.Al-Arhabibenadrukteookhetbelangvaneconomischediversifi-catie,verbeteringvanhetinvesteringsklimaat,integratiemetdeGCC-landenenverhogingvandeODA.Ikonderstreeptehetbelangvancoördinatiebinnendeoverheidvandediversehervormingsagenda’sensprakmijnzorguitoverfactorendiedestabiliteitbedreigen,endenoodzaakinditlichtprioriteitentestellen.Zozijnfiscalehervormingenencivilservicereformcrucialevoorwaardenvoorverderevoortgangindesectoren.Daarbijzoudenfiscaledecentrali-satieendecentralisatieindesectorengoedafgestemdmoetenworden.Ookeenadequaatsysteemvoorresultaatmetingiseenvereiste.Civilsocietyorganisatieszoudenhierbijookmoetenwordenbetrokken.MensenrechtenencorruptiebestrijdingzullenvoorNederlanddeelblijvenuitmakenvandebeleidsdialoog.Mijngesprekspartnersenikwarenheteensoverhetbelangvanvoortge-zettesteunaandedriesectoren,aangevuldmeteenmeerbetekenisvolle(politieke)dialoog.Politiekekwestiesspelenookindesectoren:zodienenlandbouw–inclusiefdeqatproductie–enwaterbeheerveelmeerdannuinonderlingesamenhangtewordenbenaderd,enzijnsterkeinstellingennoodzakelijkvoormonitoringvanhetwaterbeheer.Ikbenadruktevoortshetbelangvandefocusopvrouwenenmeisjesinhetonderwijsendegezondheidszorg,zowelvanuiteenmensenrechtenperspectief,alsvanuitdebredeontwikkelingsrelevantie.TevensnoemdeikhetbelangvaneconomischediversificatieenverweesikinditverbandnaarhetNeder-landsebedrijfsleveninstrumentarium.NaafloopvandebeleidsdialoogondertekendenmijnJemenitischecoun-terpartsenikeenMoUoverdeuitbreidingvandeNederlandsesteunvoorhetnationaleprogrammainzake«MaternalandNeonatalHealth».OntmoetingmettraditioneledonorenIkspraktevensmetdevertegenwoordigersvandebelangrijkstetraditio-neledonoren:EuropeseCommissie,VerenigdKoninkrijk,Frankrijk,Duits-land,VerenigdeNatiesendeWereldbank.DedonorenwareneensgezindinhunanalysevandeproblematischesituatiewaarinJemenverkeert.TevensbenadruktendegesprekspartnersdatdecoördinatiemetdeGulfCooperationCouncil(GCC)overdeontwikkelingvanJemenverbeterdkonworden.OokliepderealisatievandeGCC-hulpaanJemenachterbijdetoezeggingen.IksprakmetdedonorenafopdeaanstaandeconferentieinDohaop29novemberoverdefollowupvandeMonterreyConsensusbijdeGCC-landentezullenpleitenvooreenmeergezamenlijkestrategie.TegenovermijnEuropesegesprekspartnersbenadrukteikdathetnodigisdepolitiekedialoogtussendeEUenJementeintensiveren.EensgezindEU-optredenisbelangrijk,zoweltenaanzienvandonorcoördinatie,alstenaanzienvanpolitiekenmensenrechten.HetistevenscruciaalvoordeontwikkelingvanJemendatdeEUindeeconomischeontwikkelingvanJemeninvesteerteneconomischesamenwerkingbevordert.Mensenrechtenverdedigers–MaatschappelijkmiddenveldEenbelangrijkdeelvanmijnbezoekvormdendegesprekkenmetmensen-rechtenverdedigers,vertegenwoordigersvanhetmaatschappelijkmiddenveldendeJemenitischepers(waaronderNadiaAl-Saqqaf,hoofd-redacteurvandeYemenTimes).TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.643 Metnamedemensenrechtenverdedigersmaaktenzichsterkvooreenblijvendeinzetophetverbeterenvandepositievandevrouw.IkzegdedaarvoorblijvendeNederlandsesteuntoe.InmijngesprekkenmetdeJemenitischeautoriteitenbenikzeerduidelijkgeweestoverdeprioriteitdiemensenrechtenhebbeninhetNederlandsebeleid.IkheberdanookgeenmisverstandoverlatenbestaandathetNederlandseontwikkelings-programmaeropgerichtzalblijveneeneindetemakenaanvrouwen-besnijdenisenkindhuwelijken,endattoegangvanmeisjestotonderwijseenvandespeerpuntenzalblijvenvormen.Verderbenadrukteikindezegesprekkenhetbelangvaneensterkparle-mentenprofessionelemaatschappelijkeorganisatiesvoorduurzamesociaal-economischeontwikkelingenpolitiekestabiliteit.OokopditterreinzegdeikblijvendeNederlandsesteuntoe.VluchtelingenIkspraktevensoverdeproblematischesituatievandeSomalischevluch-telingeninJemen.DetolerantehoudingvandeJemenitischeautoriteitentenaanzienvanSomalischevluchtelingeniszeerprijzenswaardig.Ikhebdaarombeslotentoteenadditionelebijdragevaneuro1miljoenaanUNHCRJemenvoordeopvangvandezevluchtelingen.Ikhebtevensaandachtgevraagdvooranderevluchtelingen,waaronderEthiopischeenEritresevluchtelingen,dienuvaakteruggestuurdwordenofindeillegaliteitverdwijnenenikhebdeJemenitischeautoriteitenopgeroepenhenvolgensdebepalingenvandeinternationalevluchte-lingenconventiestebehandelen.VeldbezoekaandeprovincieDhamarTijdensmijnveldbezoekaandeprovincieDhamar–hetdorpJarfIsbeelendeprovinciehoofdstad–stondhetinzichtelijkmakenvanderesultatenvandedertigjarigebilateraleOS-relatiecentraal.MededankzijdeNeder-landseinspanningenbeschikkenkleinedorpeninderegiooverredelijktotgoedfunctionerendewaterbronnen,waterleidingenentevensover«wateruserassociations»(WUA),dieverantwoordelijkzijnvoorhetgebruikenonderhoudvandevoorzieningen.InJarfIsbeelzietdeWUAmetsuccestoeopnalevingvanderegelsinzakegrondwatergebruikvoorirrigatie-doeleinden.DeWUAziettoegangvandearmentotwatereveneensalsdeverantwoordelijkheidvandedorpsgemeenschapzelf.Bijmijnbezoekaaneendorpsschoolengezondheidscentrum,enaanhetmetNederlandsesteunopgezetteReproductiveHealthCentreindestadDhamar,sprakikmetonderwijzeressen,verpleegstersenvroedvrouwen.Uitdezegesprek-kenkwamondermeernaarvorendatereennauwerelatieistussenmeisjesonderwijsenvolksgezondheid;datderolvanvroedvrouwensteedsmeerwordtgeaccepteerdengewaardeerd;datreligieuzeleiderseenactieverolspelenbijbewustwordingoverhetbelangvanmeisjes-onderwijs,reproductievegezondheidenfamilyplanning;endathetprogrammagerichtoprekruterenvanvrouwelijkeleerkrachteninafge-legengebiedentoteentastbaretoenamevanhetaantalmeisjesinonder-wijsheeftgeleid.TevenssprakikmetgouverneurAl-AmrivandeprovincieDhamaroverondermeerdenoodzaakdebestuurlijkecapaciteitteversterken.WatbetrefttoekomstigesteunaandeprovincielichtteiktoedatNederlandthanssteunverleentaandenationalehervormingsagendaindedriesectoren,waarvandeinzetexpliciettengoedevanDhamardiendetekomen.IktekendeaandatdeNederlandseambassadeindialoogmetderegionaleoverhedenzalblijveninhoeverreditdaadwerkelijkhetgevalis.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.644 RichtingvoordetoekomstDepositieveresultatenvan30jaarontwikkelingssamenwerkinginJemenstaanonderdrukvanfactorenvanpolitieke,bestuurlijke,economische,demografischeenecologischeaard.Deolie-inkomsten,diedebelang-rijkstefinancieringsbronvormenvoordeoverheid,zullendekomendejarenafnemen,terwijlernauwelijkssprakeisvaneconomischediversifi-catie.Daarbovenopkomendeinternationalefinanciëleenvoedselprijs-crisis,toenemendewaterschaarste,eenexplosievebevolkingsgroei,hogewerkloosheid,tribaleloyaliteiten,uitsluitingvanvrouwenuithetopenbareleven,deopkomstvanterroristischegroeperingenendevluchtelingen-stroomuitAfrika.DezesituatievormteengrootrisicovoordestabiliteitvanJemen.DeratiovoorhetcontinuerenvandeOS-relatie(armoedevermindering,democratiseringenmensenrechten,tegengaanvanvoedingsbodemsvoorextremisme,bevorderenregionalestabiliteit)iszodoendesterkerdanooit.Inhetbilateraleprogrammazullende«klassieke»sectorenwater,onderwijsengezondheidvooralsnogcentraalblijvenstaan,aange-ziendezebelangrijkeproblemenadresserendieeenrolspelenbijdefragiliteitvanJemen,zoalsdehogebevolkingsgroei,waterschaarste,enhetgebrekaanbredeparticipatieinontwikkeling.Daarbijzaleenmeergerichtepolitiekedialoogwordengevoerdoverknelpuntenopgebiedenalsopenbarefinanciën,civilservicereform,decentralisatie,investerings-klimaatendemocratisering.Tevensblijftinzetopgelijkekansenenrechtenvanvrouwennoodzakelijk.Dezeactiveitenzullennadrukkelijkinhetperspectiefgeplaatstwordenvanhetleverenvaneenbijdrageaanhetduurzaamstabiliserenvandepolitieke-ensociaal-economischesituatieinhetland.Bestuurlijkeenpolitiekehervormingenzijndesleuteltotverderevoort-ganginontwikkelingenarmoedebestrijding.DaaromzalNederlandsamenmetanderedonorennauwlettenddevoortgangopdezeagendavolgenenbespreken.DecriteriavoorvoortgangsmonitoringzullenontleendwordenaandeeigenhervormingsagendavanJemenzelf,hetgeendeinzetvanhetministerievanPlanningenInternationaleSamenwerkinginhetkabinetsbeleidondersteunt.Hetisbovendienvanbelangdatdeinternationalegemeenschapeensge-zind,efficiëntenvoorvarendoptreedt.NietindelaatsteplaatsomdatinstabiliteitentoenemendearmoedeinJemengroteregionalegevolgenkunnenhebben,zoalseensterkereinvloedvanradicaleislamistischebewegingeneneentoenamevanpiraterij.GrotereinspanningenvandeArabischebuurlandenzijnessentieel.Hetisvanbelangdatzij(financieel)bijdragenaandeontwikkelingvanJemenendatzijzichinzettenomJementeintegrereninderegionaleeconomie.DeinspanningenvandeArabischeentraditioneledonorendienenvanzelfsprekendgoedgecoördi-neerdteworden.InmijndialoogmetdeGCC-landenzalikhierdanooksterkvoorpleiten.DeministervoorOntwikkelingssamenwerking,A.G.KoendersTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.645