Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2026 VII van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Gemeentefonds 2026

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202636 800 VIIVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Binnenlandse Zaken enKoninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 202636 800 BVaststelling van de begrotingsstaat van hetgemeentefonds voor het jaar 2026Nr. 8 BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 23 september 2025Het budgetrecht is één van de belangrijkste parlementaire rechten. Hetbegint met het vooraf goedkeuren van begrotingswetsvoorstellen doorhet parlement.Ieder jaar stuurt de Algemene Rekenkamer de Tweede Kamer daaromaandachtspunten bij de ontwerpbegrotingen van de ministeries tenbehoeve van de begrotingsbehandeling.Deze brief gaat in op de ontwerpbegroting 2026 begrotingshoofdstuk VIIvan het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) enGemeentefonds (GF) 2026.De onderwerpen in deze begrotingsbrief zijn:1.Geld2.Sturen op resultaten3.Risico’s en beheerWij verwachten dat de Minister de Kamer op inzichtelijke wijze informeertover deze onderwerpen.1. Geld De ontwerpbegrotingen moeten de Kamer inzicht bieden in de beleids-voornemens van het kabinet en de daarmee gemoeide uitgaven enontvangsten.De begrote uitgaven voor BZK in 2026 zijn ongeveer € 4,8 miljard. In debegroting 2025 was de stand ongeveer € 4,5 miljard. Het verschilbedraagt ongeveer + € 300 miljoen. kst-36800-VII-8ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 81 De begrote uitgaven van het Gemeentefonds voor 2026 zijn ongeveer€ 47,5 miljard. In de begroting 2025 was de stand ongeveer€ 42,2 miljard. Het verschil bedraagt ongeveer + € 5,3 miljard.Hieronder lichten we een aantal grote mutaties uit en geven aan welketoelichting de Minister daarbij geeft in zijn begroting.Tabel 1: Grote mutaties ontwerpbegroting 2026 BZK en GF ten opzichte van begroting 2025 BZK en GFArtikelMaatregelMutatie(x miljoeneuro)% mutatie t.o.vbegrotingsartikelToelichting op mutatie door MinisterGFGemeentefonds1.3123,1Voor 2025 tot en met 2027 komt circa € 3 miljard eurocumulatief voor gemeenten beschikbaar voor jeugdzorg enom de daling van het Gemeentefonds in 2026 te voorkomen15Nationaal Programma GroningenAP economische agenda56,12,3Middelen voor de economische agenda, naar aanleidingvan het eindrapport van de parlementaire enquête-commissie aardgaswinning Groningen (PEGA).15Nationaal Programma GroningenAP provincie Groningen32,81,4Aanvraag van middelen uit de Aanvullende Post (AP) naarde BZK-begroting in het kader van het NationaalProgramma Groningen (NPG).2Middelen hoofdlijnen akkoordnationale veiligheid32,36,7De HLA-middelen voor het versterken van Nationaleveiligheid worden overgeboekt naar de begroting vanDefensie en BZK ten behoeve van de veiligheidsdiensten.11Bestendigen organisatieapparaat VRO7,81Ten behoeve van de structurele taken van het Ministerievan VRO worden er middelen vrijgemaakt voor debestendiging van het apparaat. 2. Sturen op Resultaten DoelenIn de Staat van de Rijksverantwoording 2024 deden wij de aanbevelingom een aantal specifieke en meetbare hoofddoelen van het kabinetsbeleidvoor de lange en korte termijn te kiezen (zoals stikstofreductie, woningen,vestigingsklimaat, migratie) en deze op te nemen in de beleidsagenda inde begroting. In het jaarverslag kunnen vervolgens de concrete resultatenvan het beleid in relatie tot het doel worden gemeld. Op deze wijzekunnen doelen en resultaten beter worden gevolgd.We stellen vast dat voor de in de beleidsagenda aangegeven beleidspriori-teiten beperkt concrete doelen zijn geformuleerd. Bij de grotemeerderheid zijn de doelen niet concreet (specifiek, meetbaar, tijdge-bonden, etc.) geformuleerd, en niet bij alle begrotingsartikelen is explicietaangegeven wat de doelstelling is per thema. Dat bemoeilijkt uwcontrolerende taak als Kamer. Positief is dat in de JaarrapportageBedrijfsvoering Rijk (JBR) de doelen (en kerngetallen) voor de rijksbredebedrijfsvoering wel expliciet genoemd worden.We geven ter illustratie enkele voorbeelden van een formulering van eendoelstelling (beleidsprioriteit of anderszins) in deze ontwerpbegroting:Tabel 2: Goed en minder goed voorbeeld van doelformulering in de begroting van Ministerie van BZKDoelformuleringBeleidsartikelToelichting ARGoed voorbeeldEen doorlooptijd van de beoordeling van woningenvan 8 tot 12 maanden, zodra ze aan de werk-voorraad van de NCG zijn toegevoegd.15 Een veilig Groningen metperspectiefDit is een specifieke, meetbaredoelstelling, waarbij de voortgangte meten is.Minder goedvoorbeeldHet versterken van het belang van de Grondwet envan grondrechten, van «checks and balances» inons democratisch bestel, van rechtsstatelijkeinstituties en rechtsbeginselen.1 Openbaar bestuur endemocratieDeze doelstelling is niet specifiekof meetbaar. De voortgangbijhouden is daarom lastig. Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 82 De prioriteiten van de Minister van BZK zijn voor een groot deel randvoor-waardelijk voor het functioneren en presteren van de (rijks)overheid, zoalshet zijn van «een integere, weerbare en sociaal veilige overheid» enwerken aan «herstel van vertrouwen en verbinding met de burger». Voordit soort prioriteiten is het lastig om meetbare doelstellingen te formu-leren. Daar waar geen concrete doelen worden genoemd in de ontwerp-begroting 2026, zijn de uitgevoerde of uit te voeren acties en/of inter-venties veelal wel concreet omschreven. Daarbij is belangrijk dat in iedergeval de voortgang hiervan gemeten wordt, bijvoorbeeld door de actiesen interventies goed te monitoren en te evalueren op effectiviteit, zodat u,de Kamer, de voortgang op de beleidsdoelstellingen kunt volgen. Wijwijzen u daarom in de volgende paragraaf op belangrijke aankomende enafgeronde evaluaties.Wij hebben in deze ontwerpbegroting 2026 geen verwijzing naar demonitor brede welvaart gevonden. In de ontwerpbegroting worden welthema’s genoemd die raken aan de indicatoren. Zo noemt de Minister«het verbeteren van de digitale toegankelijkheid van overheidswebsites»en «het herstellen van het vertrouwen van burgers in de politiek en deoverheid». De brede welvaartindicatoren die hierbij relevant zijn voor BZKzijn het gebruik van internet voor contact met de overheid (87%) envertrouwen in ambtenaren (43,9%).Strategische evaluatieagenda (SEA)De Minister is verantwoordelijk voor het periodiek onderzoeken van dedoelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid dat aan zijn/haarbegroting ten grondslag ligt. De SEA laat zien welke evaluaties zijnuitgevoerd en gepland per beleidsthema. De Kamer kan de evaluatie-agenda in deze begroting beoordelen en kan de Minister aangeven welkeevaluaties met extra belangstelling worden gevolgd en welke evaluatiesontbreken in de agenda. Wij zijn nagegaan:a.of de Minister de Kamer inzicht geeft of de evaluatieagenda financieeldekkend is;b.of, op basis van de kennis uit eerder onderzoek, de SEA (inhoudelijke)blinde vlekken kent;c.Daarnaast wijzen we de Kamer op evaluaties die ons inziens vanbijzonder belang zijn.a. Afdekking van de uitgaven door evaluatieonderzoekUit de SEA blijkt dat voor alle begrotingsartikelen evaluaties zijn uitge-voerd of gepland. Dat vinden wij positief. De Minister maakt in debegroting echter niet inzichtelijk in hoeverre de begrotingsmiddelen metevaluaties zijn afgedekt. De Tweede Kamer krijgt daardoor geen duidelijkbeeld van de mate van financiële afdekking en van de resterendeevaluatieopgave. Pas bij de opzet van de periodieke rapportage (dezogenaamde Harbersbrief) wordt volledig inzichtelijk of alle geldstromenzijn afgedekt. In de ontwerpbegroting 2026 worden de doelen welexplicieter gekoppeld aan (lopende) onderzoeken/ evaluaties dan in deontwerpbegroting 2025.Zoals eerder in deze brief vermeld, zijn de doelen in de ontwerpbegrotingvaak niet concreet geformuleerd. De voortgang op de beleidsdoelstel-lingen is daarom, aan de hand van de begroting, niet goed navolgbaarvoor de Tweede Kamer. Uit de beleidsevaluaties die afgelopen jaren zijnuitgevoerd, zoals de evaluatie op begrotingsartikel 1 Openbaar Bestuur enDemocratie en begrotingsartikel 7 Werkgevers- en bedrijfsvoeringsbeleidblijkt dat er maar zeer beperkt inzicht is in doelmatigheid ofdoeltreffendheid/doelbereik.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 83 b. Evidente blinde vlekken in de SEAHet onderwerp «antidiscriminatie» is in de ontwerpbegroting 2026 nietgeagendeerd voor evaluatieonderzoek. Dit onderwerp valt onderbegrotingsartikel 1, maar is niet expliciet meegenomen in de evaluatie in2024. We achten het onderwerp wel relevant voor de oordeelsvormingvan de Kamer over het betreffende beleidsterrein, omdat discriminatie enracisme grote impact heeft op een grote groep burgers. Uit de monitorbrede welvaart blijkt dat 12,1% van de bevolking van 15 jaar en ouderzichzelf ziet als lid van een gediscrimineerde groep. Nederland staatdaarmee op plek 16 in de EU.c. Geplande evaluaties in de SEA die wij van bijzonder belang achtenEr zijn 3 evaluaties/onderzoeken in de SEA die wij van belang achten. Inmeerdere rekenkameronderzoeken bevelen we de Minister van BZK aanom actiever invulling te geven aan de coördinerende rol op het terrein vanrijksbrede bedrijfsvoering, waaronder de rijksbrede verantwoordelijkheidvoor IT, digitalisering en inkoopbeheer. In de Staat van de rijksverant-woording 2023 wijzen we de Minister erop dat de inkoop bij de rijks-overheid eenvoudiger kan en moet, en dat coördinatie door de Ministervan BZK nodig is. Daarnaast heeft de Tweede Kamer meerdere vragen enmoties ingediend rondom het ontbrekende inzicht in de financiën vandecentrale overheden ten opzichte van hun taken en ook de Eerste Kamerheeft hier een verzoek over ingediend. Tot slot concludeerde de AlgemeneInlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) dat desinformatie in toenemendemate aanwezig is in Nederland. Daarom vinden we de volgendeevaluaties/onderzoeken uit de SEA van bijzonder belang voor de TweedeKamer commissie van BZK en Digitalisering:–Periodieke rapportage Werkgevers- en Bedrijfsvoeringsbeleid (art. 7)(afgerond en gepubliceerd)–Data financiën decentrale overheden (2023 e.v.)–Onderzoeksprogramma impact van desinformatie (afronding2025–2026)Wij adviseren u deze evaluaties/onderzoeken voor uw agendering inoverweging te nemen.3. Risico’s en beheer Wij verwachten dat in de begroting aandacht wordt besteed aan financiëlerisico’s en/of beleidsrisico’s en hoe de Minister daarmee wil omgaan. Inonderstaande tabel schetsen we een aantal gesignaleerde risico’s en hoede Minister deze wel of niet aanpakt.Tabel 3: Adressering van risico’s in de ontwerpbegroting van Ministerie van BZK en GemeentefondsRisico-omschrijvingBronAandacht inbegrotingja/neeWijze waarop risico wordt aangepaktDecentrale overheden kunnen hun(wettelijke) taken niet meereffectief uitvoeren omdat ze teweinig financiële compensatiekrijgen1Advies Raad voor het OpenbaarBestuur, advies Raad van State,rapport Sociaal CultureelPlanbureau (SCP)Nee– Toepassing van de Uitvoerbaarheidstoets DecentraleOverheden (UDO)– Per 1 januari 2027 nieuw ingroeipad van hetverdeelmodel– Versterken van interbestuurlijke samenwerking, onderandere middels de Agenda Stad– Monitoren van de financiële positie en in gesprekblijven met medeoverheden via het OverhedenoverlegDoor een gebrek aan concreteplannen, slaagt de overheid er nietin om grondrechten en derechtstaat daadwerkelijk teversterkenRapport Staatscommissie van deRechtstaatNee– € 150 miljoen voor BZK vanuit de enveloppe goedbestuur en sterke rechtstaat– Wetsvoorstel constitutionele toetsingTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 84 Risico-omschrijvingBronAandacht inbegrotingja/neeWijze waarop risico wordt aangepaktDe overheid slaagt er niet in om(grote) IT ambities waar te maken,omdat er onvoldoende financiëlemiddelen worden ingezetBrief Interprovinciaal Overleg(IPO), Vereniging van Neder-landse Gemeenten (VNG) enUnie van Waterschappen,Factsheet Algemene RekenkamerNee– Nieuw beleid wordt gefinancierd uit bestaandebudgettenEr worden onvoldoende maat-regelen genomen ter voorkomingvan corruptie in de hoogstebestuurlijke functies van derijksoverheidVijfde evaluatieronde Group ofStates against Corruption(GRECO)Nee– Wetsvoorstel regels integriteit en vervolgfunctiesbewindspersonen– Wetsvoorstellen herziening wetgeving ambtsdelictenKamerleden en bewindspersonen– Gedragscode integriteit bewindspersonen– Verbetermaatregelen openbare agenda’s bewinds-personenDe meerjarige uitvoeringskostenvan schadeafhandeling enversterking in Groningen wordenhoger door verdere vertraging inde uitvoeringVO Economische Zaken enKlimaat (EZK) 2024 AlgemeneRekenkamerNee– Geen grote wijzigingen in het beleid doorvoeren1 De compensatie van het rijk aan de gemeenten om de terugloop van het gemeentefonds op te vangen is incidenteel (zie tabel 1). Het isonduidelijk wat de precieze verhouding is tussen taken van gemeenten en benodigde financiële compensatie van gemeenten. Dat op zichzelf is eenprobleem. Wij vragen uw aandacht voor deze risico’s want deze kunnen uiteindelijkgevolgen hebben voor de raming (begroting) en het bereiken vanafgesproken resultaten.Wij vertrouwen erop dat deze brief behulpzaam is bij de begrotingsbehan-deling in uw Kamer.Algemene Rekenkamerdrs. P.J. (Pieter) Duisenberg,presidentdrs. C. (Cornelis) van der Werf,secretarisTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 85