Beleidsreactie jaarverslag 2023 Nationaal Rapporteur Verslavingen (NRV)

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 600 XVIVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn enSport (XVI) voor het jaar 2025Nr. 107 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 13 november 2024Op 15 februari 2024 heeft mijn ambtsvoorganger, de Staatssecretaris vanVolksgezondheid, Welzijn en Sport, uw Kamer het jaarverslag 2023«Aandacht voor Verslaving» van de Nationaal Rapporteur Verslavingen(hierna: NRV) aangeboden.1 Mijn ambtsvoorganger heeft uw Kamertoegezegd voor de zomer met een inhoudelijke reactie op het jaarrapportte komen. Tevens heeft mijn ambtsvoorganger uw Kamer toegezegd eenbeleidsreactie te sturen op de aanbevelingen van de NRV naar aanleidingvan de «Kennissynthese Verslaving aan middelen».2 Gezien de aanstellingvan het nieuwe kabinet zijn deze beleidsreacties uitgesteld tot na dezomer. Met deze brief stuur ik u, mede namens de StaatssecretarisLangdurige en Maatschappelijke Zorg (hierna: SLMZ), de beleidsreactie ophet jaarverslag en de aanbevelingen ten aanzien van de kennissynthese.Jaarverslag 2023 van de Nationaal Rapporteur VerslavingenIn het coalitieakkoord van het vorige kabinet is afgesproken een NRV in testellen om beter zicht te krijgen op de (maatschappelijke) impact vanverslavingen. De NRV heeft hiertoe vier taken: 1) het signaleren en duidenvan trends en ontwikkelingen op het gebied van verslavingen, 2) hetadviseren over verslavingspreventie, 3) het adviseren over versla-vingszorg en 4) het adresseren van kennislacunes. De NRV brengthierover jaarlijks een rapportage uit.In het Jaarverslag van 2023 richt de NRV zich op de duidelijk gedefini-eerde verslavingen aan middelen (tabak, alcohol, drugs) en gokken. Hijduidt verslaving als een complex fenomeen, dat zowel biomedische,psychologische als sociale determinanten kent. De NRV stelt dat de(beleidsmatige) aandacht voor verslaving sterk gefragmenteerd is en1Kamerstuk 24 077, nr. 536.2Kamerstuk 36 410 XVI, nr. 34. kst-36600-XVI-107ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1071 daarmee effectieve respons beperkt. Hiertoe adviseert de NRV hetMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een beleidsvisieverslaving op te stellen met een domeinoverstijgende aanpak die zowelalcohol, tabak, drugs, medicijnen als verslavende gedragingen omvat enhet gehele continuüm van beginnend/experimenteel gebruik tot en metzorg en schadebeperking bestrijkt.Ik ben het ermee eens dat, gezien deze onderliggende factoren, we meteen brede blik moeten kijken naar verslaving en het niet enkel vanuitmedisch perspectief moeten benaderen. Het is belangrijk te benadrukkendat verslaving niet moet worden gezien als gebrek aan wilskracht ofmoreel falen. Verslaving is vaak een langdurig en complex probleem, datfrequent gepaard gaat met problemen op andere levensgebieden, zoalsfinanciële problemen, slechtere gezondheid, beperkt sociaal leven,werkloosheid en contact met justitie. Deze factoren kunnen elkaarversterken of bijdragen aan de ernst en het verloop van verslaving. Het isbelangrijk dat hier aandacht voor is aangezien, zoals de NRV ook stelt, eenverslaving een psychische aandoening is met enorm schadelijke gevolgenvoor mens, zowel lichamelijk als geestelijk, én maatschappij. Ik begrijpdaarom ook de oproep van de NRV om te komen tot een geïntegreerdevisie om effectiever te zijn. Ik ga met dit advies aan de slag en neem ditmee in mijn samenhangende effectieve preventiestrategie. Ik verwacht uwKamer hierover begin 2025 nader te informeren.Taak 1: duiden van trends en ontwikkelingenZoals benoemd is de eerste taak van de NRV het signaleren en duiden vantrends en ontwikkelingen op het gebied van verslavingen. Hieronderbeschrijf ik afzonderlijk de trends en ontwikkelingen en voorzie die vaneen korte reactie.In zijn jaarverslag uit de NRV zorgen over de toename van het aantal(jonge) online gokkers.Ik deel deze zorgen. De Staatssecretaris Rechtsbescherming (SRb) isverantwoordelijk voor het kansspelbeleid, inclusief verslavingspreventieen ook hij maakt zich hierover ongerust. Daarom zet de SRb stevig in oppreventie en in het bijzonder de bescherming van kwetsbare groepen,zoals minderjarigen en jongvolwassenen. Eind dit jaar informeert de SRbuw Kamer nader over zijn inzet.Daarnaast beschrijft de NRV een toename van problematisch cannabisge-bruik en cocaïnegebruik, en de achterblijvende hulpvraag in de versla-vingszorg voor deze middelen. De NRV geeft aan deze (tegenstrijdige)ontwikkelingen beter te willen duiden en daarom duidingssessies metdeskundigen te organiseren.De toename van problematisch cannabisgebruik en cocaïnegebruik barenook mij zorgen en volg ik nauwlettend. Ik zie daarom uit naar deuitkomsten van de duidingssessies en mogelijk daaropvolgende adviezenvan de NRV. Gelijktijdig werk ik aan een campagne over de negatievegezondheids- en maatschappelijke consequenties van het kopen engebruiken van illegale drugs. Begin 2025 informeer ik uw Kamer samenmet de Minister van Justitie en Veiligheid hierover in een brief over hetdrugsbeleid.De NRV geeft aan dat er in Nederland sinds 2008 een verdubbeling is vanhet gebruik van medisch voorgeschreven synthetische opiaten en eenstijging in de hulpvraag wegens problemen met dit legale gebruik,evenals een toename van de sterfte.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1072 Ik herken dit signaal en sinds 2018 is dan ook gerichte actie ondernomenom het oneigenlijk gebruik van opioïden medicijnen tegen te gaan. Zo iser een taskforce opioïden ingesteld, gericht op het vergroten van kennisen op het verantwoord voorschrijven en gebruiken van opioïdenmedicijnen. Ook is een nationaal onderzoekconsortium opgericht(TAPTOE) dat verschillende onderdelen van de problematiek heeftonderzocht en aanbevelingen voor verbetering heeft gedaan.Om een vinger aan de pols te houden heb ik aan het CoördinatiepuntAssessment en Monitoring nieuwe drugs (CAM) gevraagd constant naarsynthetisch opioïde te kijken en mij daarover te adviseren.Een toename van het niet-medisch gebruik van synthetische opioïden lijktvolgens de NRV in Europa en Nederland nog niet op substantiële schaalplaats te vinden. Hij waarschuwt echter dat niet uit te sluiten is dat dit inde toekomst zal veranderen.De toename van gebruik, incidenten en doden in verschillende Europeselanden als gevolg van niet-medisch gebruik baren ook mij zorgen. Ook alis de gebruikersmarkt in Nederland niet een-op-een te vergelijken met diein andere Europese landen, volg ik de ontwikkelingen op de voet. InNederland hebben we de gebruikersmarkt over het algemeen goed inbeeld, onder andere door het testen van drugs (DIMS), de monitordrugsincidenten (MDI) en het monitoren van druggerelateerde sterfte.Daarnaast heb ik heb het Trimbos-instituut opdracht gegeven onderzoekte doen naar mogelijkheden om goed voorbereid te zijn op eventuelegezondheidsincidenten als gevolg van niet-medisch gebruik van synthe-tische opioïden, een zogenaamde preparedness-scan.3 Naar verwachtingis dit onderzoek eind van dit jaar afgerond.Taak 2: adviseren over verslavingspreventieTen behoeve van de tweede taak van de NRV, adviseren over verslavings-preventie, pleit de NRV in zijn jaarverslag voor een intensivering van demaatregelen op roken en alcohol.Zo geeft de NRV aan dat het aantal rokers blijft steken op ongeveer 20procent van de volwassen bevolking en daarom aanvullende maatregelennodig zijn. Onder andere beveelt hij aan om de minimumleeftijd en accijnsvoor de aanschaf van tabak te verhogen en het aantal verkooppuntenversneld te reduceren.Mijn beleid richt zich op het realiseren van een gezonde generatie in 2040,waaronder een rookvrije generatie. Het beperken van zichtbaarheid enbeschikbaarheid van nicotineproducten zijn daarbij belangrijke maatre-gelen. Daarnaast blijft het verhogen van de prijs een van de meesteffectieve maatregelen om mensen niet te laten beginnen met roken enrokers aan te moedigen te stoppen. Op 1 april dit jaar is reeds een forseaccijnsverhoging doorgevoerd, de positieve effecten daarvan hoop ik dekomende tijd te kunnen waarnemen. Het verder beperken van debeschikbaarheid zet ik voort, waarbij uiteindelijk in 2032 alleen nog inspeciaalzaken tabak kan worden verkocht. Tevens werk ik momenteel aaneen actieplan om vapen onder jongeren terug te dringen. Ik verwacht uwKamer hier per brief begin 2025 nader over te informeren.3Trimbos-instituut.nl. Preparedness-scan, Te raadplegen via https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/nederland-wil-beter-zicht-op-voorbereiding-mogelijke-komst-nieuwe-synthetische-opioiden/.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1073 Het (problematisch) alcoholgebruik is al enkele jaren stabiel in Nederland.De NRV stelt dat gezien de grote maatschappelijke schade beleidsintensi-veringen om dit te verminderen gerechtvaardigd zijn.Mijn alcoholbeleid is erop gericht (problematisch) alcoholgebruik terug tedringen, in het bijzonder onder jongeren. Dit doe ik door een mix vanvoorlichting, preventieve maatregelen en regelgeving. De inzet opbewustwording van de schadelijke effecten van alcoholgebruik viacampagnes blijft belangrijk. Alleen met voldoende kennis over degezondheidsrisico’s van alcohol kunnen mensen een weloverwogen keuzemaken en kunnen ze zichzelf en hun kinderen beschermen. Daarnaastwerk ik aan scherpere regels in de Alcoholwet rond de leeftijdscontrole bijde online verkoop van alcohol. In mijn brief over de samenhangendeeffectieve preventiestrategie informeer ik u nader over aanvullendemaatregelen.Tot slot stelt de NRV dat preventie sterk versnipperd is en er groteongewenste praktijkvariatie bestaat, terwijl juist een integrale aanpak metbewezen effectieve interventies noodzakelijk is.Ik deel deze analyse en daarom werk ik aan een samenhangendeeffectieve preventiestrategie, over onderwerpen en domeinen heen.Graag prijs ik het initiatief van de NRV om tot een integrale richtlijnverslavingspreventie te komen. Het is van groot belang dat zowel deRijksoverheid als de lokale overheden, die zich bezighouden metpreventie, activiteiten ontplooien die wetenschappelijk onderbouwd zijnom zo tot een zo effectief mogelijk preventiebeleid te komen. Deze richtlijnkan daaraan bijdragen en neem ik daarom ook mee in de verdereuitwerken van mijn samenhangende effectieve preventiestrategie.Taak 3: adviseren over de verslavingszorgIn het kader van zijn derde taak, adviseren over de verslavingszorg, steltde NRV dat de verslavingszorg vanwege de maatschappelijke relevantiemeer aandacht verdient.De NRV stelt in zijn Jaarverslag dat de kwaliteit van verslavingszorgmogelijk in het geding is door mogelijk ongewenste praktijkvariatiebinnen de verslavingszorg (kwaliteit) en dat slechts een deel van demensen met een verslaving in behandeling komt (toegankelijkheid enzorgkloof).Met de NRV zie ik de noodzaak en het belang van goede kwaliteit entoegankelijkheid in de verslavingszorg, net als in de bredere ggz. Dezedoelen zijn onderdeel van de beweging die we in de zorg maken met hetIntegraal Zorgakkoord (hierna: IZA) en gelden ook voor de verslavings-zorg. Zo zijn bijvoorbeeld afspraken gemaakt over het verbeteren van dezorgkwaliteit en toegankelijkheid door meer inzet op domeinoverstijgendesamenwerking, het verzamelen van uitkomstinformatie zoals de ervarenkwaliteit van geleverde zorg, optimale inzet van personeel, en hetverbeteren van de inkoop en bekostiging van complexe ggz-zorg. Omdeze transformatie te faciliteren is 2,8 miljard euro beschikbaar gesteld.De NRV geeft aan dat hij samen met het veld werkt aan het vergaren vangegevens uit de dagelijkse zorgpraktijk ten behoeve van beleid enwetenschap en daarmee de kwaliteit van de verslavingszorg. Ik kijk uitnaar de bevindingen.De in 2022 geïntroduceerde zorgvraagtypering kan ook bijdragen aanvoldoende en direct toegankelijke zorg voor mensen met de meestcomplexe hulpvraag en daardoor het verminderen van de wachtlijstenpro-Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1074 blematiek. Ook is voor de aanpak van de wachtlijstenproblematiek in 2023tot en met 2026 jaarlijks 30 miljoen euro extra toegevoegd aan hetmacrokader ggz. Tevens werk ik aan een werkagenda Mentale gezondheiden ggz waarmee ik een samenhangende aanpak van preventie tot zorgmaak. Samen met de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ende SLMZ bezie ik momenteel welke aanvullende maatregelen nodig zijnom de ggz verder te versterken, deze worden opgenomen in het Zorg enWelzijnsakkoord dat u op zo kort mogelijk termijn ontvangt.Ten aanzien van de zorgkloof is het naast de inzet op de toegankelijkheiden kwaliteit van de verslavingszorg, van belang om in te zetten op onderandere vroegsignalering van verslavingsproblematiek, het tegengaan vanstigmatisering, en spelen patiëntenverenigingen en zelfhulpgroepen eenbelangrijke rol.De NRV stelt dat dat meer dan de helft van de patiënten in de ggz en deverslavingszorg naast een verslaving ook één of meer andere psychischeaandoeningen heeft (comorbiditeit).Met de NRV onderschrijf ik het belang van passende zorg voor mensenmet complexe problematiek, waaronder comorbiditeit. Hier wordt in hetveld reeds op verschillende manier aan gewerkt. Zo wordt bijvoorbeeldaan professionals in de ggz, die werken met cliënten met comorbiditeit,ondersteuning geboden door het Landelijk Expertisecentrum DubbeleDiagnose (LEDD). Tevens is voor gemeenten recent door het Trimbos-instituut een handreiking uitgebracht om te helpen met de begeleidingvan mensen die kampen met complexe problematiek door middelenge-bruik. Ook het IZA en de werkagenda Mentale gezondheid en ggz dragenbij aan het verbeteren van passende zorg voor mensen met complexeproblematiek. Hierbij zijn exclusiecriteria in de ggz een aandachtspunt.Exclusiecriteria kunnen nodig zijn om de kwaliteit en veiligheid van zorg teborgen, maar mogen er niet toe in de weg staan dat er geen passendaanbod is voor mensen met complexe problematiek waaronder comorbi-diteit. Ik neem dit punt daarom mee in het kader van het IZA-trajectrondom cruciale zorg.De NVR benadrukt het belang van hulp en behandeling bij tabaksver-slaving.Hoewel het veel rokers lukt om zelfstandig te stoppen, ben ik het ermeeeens dat voor wie het nodig heeft, goede hulp beschikbaar moet zijn.Mogelijkheden voor het uitbreiden van het aanbod in de eerste lijn voorstoppen met roken worden op dit moment in het veld geadresseerd methet uitwerken van de nieuwe Zorgstandaard Tabaksverslaving. Daarnaastloopt er een experiment gericht op de behandeling van tabaksverslavingin de verslavingszorg. Dat biedt handvatten om verdere invulling vorm tegeven.Tot slot geeft de NRV ten aanzien van schadebeperkende interventies aandat het van belang is deze in stand te houden voor mensen bij wie deverslaving zich heeft ontwikkeld tot een chronische aandoening enabstinentie niet haalbaar is.Met de NRV deel ik dat het belangrijk is om ziekte- en sterftelast teminimaliseren. Ik kijk daarom uit naar de nadere advisering die de NRVheeft aangekondigd ten aanzien van het verbreden van schadebeperkendeinterventies buiten opioïden, zoals substitutiebehandeling van patiëntenmet een alcoholverslaving waarbij abstinentie niet meer haalbaar is.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1075 Taak 4: Kennislacunes signalerenTen behoeve van de vierde en laatste kerntaak van de NRV, kennislacunessignaleren, heeft ZonMw in opdracht van de NRV een overzicht opgesteldvan de kennis over verslaving aan middelen. Hierbij zijn ook de belang-rijkste kennishiaten geïdentificeerd en is een prioritering van onderzoeks-vragen gemaakt. Op basis van het rapport veronderstelt de NRV datstructurele financiering voor verslavingsonderzoek hard nodig is vanwegede enorme impact op de volksgezondheid en de maatschappij, de matewaarin verslaving voorkomt ten opzichte van andere psychische aandoe-ningen in Nederland én de beperkte mogelijkheden voor financiering invergelijking met onderzoek voor andere psychische of lichamelijkeaandoeningen.Gezien de taakstellingen zoals opgenomen in het hoofdlijnenakkoord zie ikmomenteel geen mogelijkheid tot een nieuw programma verslavingen bijZonMw. Wel is binnen het bestaande onderzoeksprogramma ggz2016–2025 van ZonMw ruimte voor onderzoek over verslavingszorg in deggz binnen de vastgestelde kaders. Over een eventueel vervolg van hetprogramma en de bijbehorende kernthema’s starten nu verkennendegesprekken. De aanbevelingen van de NRV neem ik hierin mee.Tot slotIk wil de NRV bedanken voor zijn inzet en activiteiten in 2023. De NRVheeft gewezen op een aantal vraagstukken waar werk aan de winkel is. Ikga daar voortvarend mee aan de slag. De inzichten van de NRV betrek ikvoorts bij de verdere vormgeving en uitvoering van de samenhangendeeffectieve preventiestrategie. Deze strategie ontvangt uw Kamer in heteerste kwartaal van 2025. Ik kijk uit naar de komende adviezen enactiviteiten van de NRV.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,V.P.G. KarremansTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XVI, nr. 1076