Verslag van een schriftelijk overleg over PFAS in particuliere kippeneieren (Kamerstuk 35334-361)

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202535 334Problematiek rondom stikstof en PFASNr. 412 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEGVastgesteld 3 september 2025 De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft eenaantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de StaatssecretarisVolksgezondheid, Welzijn en Sport van 15 april 2025 inzake PFAS inparticuliere kippeneieren1.De vragen en opmerkingen zijn op 4 juni 2025 aan de StaatssecretarisVolksgezondheid, Welzijn en Sport voorgelegd. Bij brief van 3 september2025 zijn de vragen beantwoord.Voorzitter van de commissie,MohandisAdjunct-griffier van de commissie,Heller1Kamerstuk 35 334-361 kst-35334-412ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4121 InhoudsopgaveI.Vragen en opmerkingen vanuit de fracties2Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie2Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractie2Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie3Vragen en opmerkingen van de leden van de NSC-fractie3Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie4Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie4Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie5II.Reactie van de Staatssecretaris5 I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractieDe leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de brief «PFAS inparticuliere kippeneieren» en hebben hier geen verdere vragen ofopmerkingen over.Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractieDe leden van GroenLinks-PvdA-fractie hebben kennisgenomen van debrief van de Staatssecretaris. Genoemde leden vinden het advies ergvervelend voor hobbyhouders met kippen en hebben hier nog enkelevragen en opmerkingen over.De leden van GroenLinks-PvdA-fractie lezen in de beantwoording opschriftelijke vragen van het Lid Flach dat «Het RIVM-rapport onderdeel isvan een langer lopend onderzoekstraject met als doel de bronnen vanverhoogde PFAS-gehaltes in eieren te achterhalen. Aspecten zoalsgenoemd in uw vraag worden hierbij meegenomen.»2 Wanneer komt ditbredere rapport? Tevens lezen deze leden dat dit vergaande advies eerstenkel voor de regio Chemours gold, maar nu is uitgebreid naar heelNederland. Is het mogelijk om per regio te gaan onderzoeken hoe hetstaat met de PFAS-gehaltes in particuliere kippeneieren, zodat er ook perregio een advies gegeven kan worden? In dat geval is het advies mindergeneriek en kunnen hobbyhouders met kippen weer perspectief krijgen.De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie begrijpen dat hobbyboeren huneieren kunnen laten testen op PFAS. Welke kosten zijn hieraan verbonden?Wordt dit gedaan bij commerciële partijen of is dit vanuit een overheidsin-stantie? Worden de testresultaten ook gebruikt om bredere conclusies tetrekken over PFAS in Nederland? Deelt de Staatssecretaris het principevan de «vervuiler betaald»? Is de Staatssecretaris het eens dat deuitstoters van PFAS ook verantwoordelijk zijn voor de schade en dus ookvoor het feit dat er een negatief advies is voor het eten van eieren vanhobbyboeren? Gaat de Staatssecretaris zich inspannen om dezetestkosten op vervuilers te verhalen?PFAS in eieren past in het breder probleem van PFAS-uitstoot inNederland. Welke concrete stappen gaat de Staatssecretaris nemen om dePFAS-uitstoot in Nederland naar beneden te krijgen? En hoe dragen die2Aanhangsel Handelingen II 2024/25, nr. 2229Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4122 stappen bij aan het naar beneden krijgen van PFAS-gehaltes bij eieren vanhobbyhouders met kippen?Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractieDe leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief overPFAS in particuliere kippeneieren. Zij vinden het belangrijk dat de risico’svan blootstelling aan (teveel) PFAS serieus worden genomen maarhechten ook waarde aan het voorkomen van onnodige onrust in desamenleving. Zij hebben daarom nog enkele vragen.Zoals het RIVM-rapport aangeeft, krijgen mensen al veel PFAS binnen viavoedingsmiddelen en water. De leden van de VVD-fractie vragen daaromwat de reden is dat er nu voor particuliere kippeneieren een apartconsumptieadvies wordt gegeven. Hoe past dit advies binnen het totalebeleid van dit kabinet om uitstoot en verspreiding van PFAS tegen tegaan?Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie hoe ervoor wordt gezorgd datconsumptieadviezen proportioneel blijven, zeker wanneer er nogonzekerheid bestaat over de bron van vervuiling en verklarende factorenvoor de gevonden concentraties.Vragen en opmerkingen van de leden van de NSC-fractieDe leden van de NSC-fractie hebben met bezorgdheid kennisgenomenvan de brief over PFAS in particuliere kippeneieren. Deze leden vinden hetbelangrijk dat de gezondheid van burgers beschermd wordt door deblootstelling aan PFAS-stoffen en de ophoping daarvan in het lichaamzoveel mogelijk te beperken. Zij zijn blij met de inzet van Nederland om inEuropees verband een verbod op PFAS te bewerkstelligen. Met betrekkingtot het rapport uit de brief en het voorstel op het Europese verbod opPFAS hebben deze leden daarom de volgende vragen.De leden van de NSC-fractie lezen dat de eieren in het RIVM-rapport rauwzijn geanalyseerd op PFAS. Zijn er aanwijzingen dat het gehalte PFASanders zou zijn wanneer deze eieren verhit zouden worden, zoals veelalgebruikelijk bij de consumptie van eieren? Is dit te onderzoeken? Hoe zoudit de voorlichting vanuit het kabinet en het Voedingscentrum veranderenmocht het PFAS-gehalte in verhitte eieren hoger/lager liggen dan in rauweeieren?De leden van de NSC-fractie lezen verder dat één van de aannames in hetRIVM-rapport is dat een ei gemiddeld vijftig gram weegt. Hoe realistisch isdeze aanname, gezien ander onderzoek naar de verdeling van het gewichtvan eieren?3 In hoeveel regio’s zouden mensen überhaupt nog maximaaléén of meer eieren kunnen eten wanneer het gewicht van eieren in deberekening van het PFAS-gehalte wordt bijgesteld?De leden van de NSC-fractie vragen de Staatssecretaris waarom maar18 soorten PFAS zijn getest in het RIVM-rapport als volgens het Voedings-centrum bekend is dat er meer dan 4.700 soorten PFAS zijn.De leden van de NSC-fractie willen graag ook breder kijken dan alleenblootstelling aan PFAS via hobbyeieren. Kan de Staatssecretaris komenmet een lijst met voedingsmiddelen met de meeste PFAS per gram aan3Koeklebeck, 2001 (https://www.researchgate.net/figure/Distribution-of-egg-weights-individual-cartons-individual-carton-1996-Survey-2_fig5_12037435)Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4123 voedingsmiddel? Is de Staatssecretaris in gesprek met het Voedings-centrum over de voorlichting van PFAS in al deze voedingsmiddelen?Daarnaast maken de leden van de NSC-fractie zich zorgen om deinteractie effecten tussen verschillende soorten PFAS door blootstellingaan meerdere bronnen met PFAS stoffen. Zijn er aanwijzingen dat naasthet opstapelen van PFAS in het lichaam (bijvoorbeeld uit het drinkwateren voedingsmiddelen) de negatieve gezondheidseffecten wordenversterkt wanneer bepaalde soorten PFAS stoffen tegelijkertijd in hetlichaam aanwezig zijn?De leden van de NSC-fractie waarderen de inzet van Nederland samenmet andere landen om in Europees verband een verbod op PFAS terealiseren. Wat is de voortgang van het Europese verbod op PFAS?Worden er momenteel struikelblokken ervaren bij het indienen van ditvoorstel en zo ja, welke? En welke mogelijkheden ziet de Staatssecretarisom de blootstelling van burgers aan PFAS te verminderen?Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractieMet interesse hebben de leden van de fractie van D66 kennisgenomen vande brief van de Staatssecretaris over de problematiek rondom stikstof enPFAS. Daartoe hebben deze leden verdere vragen.De leden van de D66-fractie bedanken het RIVM voor het zorgvuldigeadvies over de aanwezigheid van PFAS in eieren van hobbykippen. Het iszorgwekkend dat mensen die bewust kiezen voor het houden van eigenkippen in de achtertuin nu mogelijk ongezonder uit zijn als zij hun eigeneieren consumeren.De leden van de D66-fractie vinden het ernstig dat nog altijd niet duidelijkis waar de PFAS-vervuiling precies vandaan komt. Deze leden kijken danook met belangstelling uit naar aanvullend onderzoek naar de oorsprongvan deze stoffen in het milieu.Tegelijkertijd benadrukken deze leden dat dit rapport de noodzaakvergroot om op Europees niveau krachtig te pleiten voor een algeheelverbod op PFAS, met slechts een zeer beperkte uitzondering vooronmisbare medische toepassingen. De leden van de D66-fractie vragen deStaatssecretaris of hij bereid is dit signaal, met het oog op de volksge-zondheid, expliciet over te brengen aan zijn collega-bewindspersoon vanInfrastructuur en Waterstaat.Daarnaast vragen de leden van de D66-fractie aandacht voor de praktischegevolgen van dit advies voor burgers. Kan de Staatssecretaris aangevenhoe het is gesteld met de capaciteit en betaalbaarheid van laboratoriawaar particulieren hun eieren kunnen laten testen?Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractieDe leden van de BBB-fractie hebben de «risk assesment of PFAS» en debrief «PFAS in particuliere kippeneieren» van de Staatssecretaris metinteresse gelezen en hebben daarover een aantal vragen.Genoemde leden horen graag van de Staatssecretaris hoe hij de impactvan dit rapport en het daarin geuite advies om niet langer eieren vaneigen (hobby)kippen te eten inschat. De leden van de BBB-fractie willenook graag weten of de impact van het advies verkleind had kunnenworden door het onderzoek zo vorm te geven dat ook andere mogelijkeadviezen onderzocht geweest waren. Zo zien zij bijvoorbeeld dat deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4124 mogelijkheid tot aanpassing van het rantsoen, locatie of huisvesting vanhobbykippen niet onderzocht is. Ook zouden zij graag willen weten of hetonderzoek groot genoeg opgezet geweest is om zo’n ingrijpend advies tegeven.De leden van de BBB-fractie willen daarnaast aan de Staatssecretarismeegeven dat zij vinden dat de resultaten van een dergelijk, impactvolonderzoek gemakkelijk beschikbaar zouden moeten zijn voor Nederlandseburgers. Het onderzoek van het RIVM is echter alleen in het Engelsbeschikbaar. De leden van de BBB-fractie zijn daarover ontstemd. Zijbegrijpen dat het voor internationale referenties van belang is dat eendergelijk onderzoek correct vertaald wordt naar het Engels, maar zij ziendat niet als reden om een Nederlandse basis te gebruiken, zoals in dewetenschappelijke wereld zeker niet ongebruikelijk is. Het RIVM is eenNederlands Rijksinstituut, met Nederlands overheidsgeld wordt naar eenNederlandse situatie onderzoek gedaan. Een Nederlands onderzoeks-rapport is dan een absoluut minimale vereiste. Van de Nederlandseburger hoeft niet verwacht te worden dat zij de Engelse taal zodanigbeheersen dat zij een Engels onderzoeksrapport goed kunnen lezen.Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractieDe leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de onderhavigestukken en hebben hier nog enkele vragen en opmerkingen over.De leden van de SP-fractie vragen de Staatssecretaris of het kabinet naastdit advies ook stappen gaat zetten om de volksgezondheid te beschermentegen de veel bredere blootstelling aan PFAS. Zij zijn van mening dat ditsoort stappen om zeer specifieke bronnen van PFAS-blootstelling aan tepakken onvoldoende zijn. Is het kabinet bereid om dit probleem bij debron aan te pakken en een totaalverbod op de productie van PFAS in tevoeren?De leden van de SP-fractie vragen daarnaast in hoeverre er nu brederonderzoek wordt gedaan naar de gezondheidseffecten van de bloot-stelling aan PFAS in Nederland. Hoe gaat het nu bijvoorbeeld met hetgezondheidsonderzoek in de omgeving van Chemours en de uitvoeringvan de motie-Dobbe/Kostic´4 die de regering verzocht om het uitgebreideonderzoek naar de gezondheidseffecten van Chemours in ieder geval doorte laten gaan en daarbij ook de noodzaak voor eventueel vervolgon-derzoek in kaart te brengen?II. Reactie van de Staatssecretaris Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-PvdA-fractieDe leden van GroenLinks-PvdA-fractie hebben kennisgenomen van debrief van de Staatssecretaris. Genoemde leden vinden het advies ergvervelend voor hobbyhouders met kippen en hebben hier nog enkelevragen en opmerkingen over.De leden van GroenLinks-PvdA-fractie lezen in de beantwoording opschriftelijke vragen van het Lid Flach dat «Het RIVM-rapport onderdeel isvan een langer lopend onderzoekstraject met als doel de bronnen vanverhoogde PFAS-gehaltes in eieren te achterhalen. Aspecten zoals4Kamerstuk 32 793, nr. 764Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4125 genoemd in uw vraag worden hierbij meegenomen.»5 Wanneer komt ditbredere rapport?Het bredere onderzoeksrapport wordt in het vierde kwartaal van 2025verwacht.Tevens lezen deze leden dat dit vergaande advies eerst enkel voor deregio Chemours gold, maar nu is uitgebreid naar heel Nederland. Is hetmogelijk om per regio te gaan onderzoeken hoe het staat met dePFAS-gehaltes in particuliere kippeneieren, zodat er ook per regio eenadvies gegeven kan worden? In dat geval is het advies minder generiek enkunnen hobbyhouders met kippen weer perspectief krijgen.Uit de resultaten van het onderzoek blijkt dat er geen verschillen tussenregio’s zijn.De leden van de GroenLinks-PvdA-fractie begrijpen dat hobbyboeren huneieren kunnen laten testen op PFAS. Welke kosten zijn hieraan verbonden?Wordt dit gedaan bij commerciële partijen of is dit vanuit een overheidsin-stantie? Worden de testresultaten ook gebruikt om bredere conclusies tetrekken over PFAS in Nederland? Deelt de Staatssecretaris het principevan de «vervuiler betaald»? Is de Staatssecretaris het eens dat deuitstoters van PFAS ook verantwoordelijk zijn voor de schade en dus ookvoor het feit dat er een negatief advies is voor het eten van eieren vanhobbyboeren? Gaat de Staatssecretaris zich inspannen om dezetestkosten op vervuilers te verhalen?Uit het RIVM-onderzoek blijkt dat er veel PFAS in particuliere kippeneierenkunnen zitten. Omdat er geen verschillen tussen regio’s zichtbaar waren inde hoeveelheid PFAS in deze eieren en je aan een ei niet kunt zien hoeveelPFAS erin zitten, adviseert het RIVM om in heel Nederland geen particu-liere kippeneieren te eten. Hobbyboeren kunnen ervoor kiezen om huneieren op PFAS te laten testen, maar gelet op het RIVM-advies is dit nietnoodzakelijk.In de eieren werd vooral PFOS gevonden. Deze stof is nooit in Nederlandgeproduceerd, maar is wel breed toegepast in producten, onder meer inbrandblusschuim. Omdat PFAS diffuus verspreid in het milieu aanwezigzijn, zijn er geen directe veroorzakers aan te wijzen en is het lastig omeventuele testkosten op veroorzakers te verhalen.PFAS in eieren past in het breder probleem van PFAS-uitstoot inNederland. Welke concrete stappen gaat de Staatssecretaris nemen om dePFAS-uitstoot in Nederland naar beneden te krijgen? En hoe dragen diestappen bij aan het naar beneden krijgen van PFAS-gehaltes bij eieren vanhobbyhouders met kippen?Nederland heeft samen met Denemarken, Duitsland, Noorwegen enZweden een voorstel voor een Europees verbod op PFAS ingediend. Ditvoorstel is op 7 februari 2023 gepubliceerd door het Europees Agentschapvoor chemische stoffen (ECHA). Doel van het restrictievoorstel isuiteindelijk een verbod op het gebruik van deze stoffen om de risico’s voormens en milieu te beperken. De schriftelijke commentaren vanuit deconsultatie zijn nu verwerkt en het document waarin deze informatie isverwerkt zal op korte termijn worden gepubliceerd op de website vanECHA. Momenteel wordt het voorstel beoordeeld door de twee weten-schappelijke comités van het ECHA. Het uiteindelijke besluit over hetrestrictievoorstel zal door de Europese Commissie samen met de lidstaten5Aanhangsel Handelingen II 2024/25, nr. 2229.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4126 genomen worden. Wanneer dit besluit tot een verbod genomen wordt, isniet precies te zeggen. Dat zal naar verwachting nog enkele jaren vergen.Daarnaast zet het kabinet in op het zo ver mogelijk beperken van dePFAS-emissies door het aanscherpen van de wet- en regelgeving en hetactualiseren van de lozingsvergunningen. Daar waar PFAS al in het milieuzit, wordt getracht de blootstelling van de mens zoveel mogelijk tebeperken. Het RIVM werkt daarom in opdracht van het Ministerie vanIenW, VWS en LVVN aan een meerjarig onderzoeksprogramma PFAS datzich richt op aanvullende mogelijkheden om de blootstelling van mensenin Nederland aan PFAS te verminderen. Via deze verschillende sporenwerkt het Rijk aan een brede aanpak van PFAS die uiteindelijk ook vaninvloed is op de hoeveelheid PFAS in eieren. Het probleem aanpakken bijde bron is daarin het belangrijkste.Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractieDe leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief overPFAS in particuliere kippeneieren. Zij vinden het belangrijk dat de risico’svan blootstelling aan (teveel) PFAS serieus worden genomen maarhechten ook waarde aan het voorkomen van onnodige onrust in desamenleving. Zij hebben daarom nog enkele vragen.Zoals het RIVM-rapport aangeeft, krijgen mensen al veel PFAS binnen viavoedingsmiddelen en water. De leden van de VVD-fractie vragen daaromwat de reden is dat er nu voor particuliere kippeneieren een apartconsumptieadvies wordt gegeven. Hoe past dit advies binnen het totalebeleid van dit kabinet om uitstoot en verspreiding van PFAS tegen tegaan?Het RIVM deed de risicobeoordeling omdat in 2024 hoge hoeveelhedenPFAS in particuliere eieren rond het bedrijf Chemours in Zuid-Hollandwaren gevonden. De typen PFAS in deze eieren waren anders dan hetbedrijf gebruikte. Dit vormde de aanleiding om in heel Nederlandparticuliere kippeneieren op PFAS te testen. Het RIVM-onderzoek toontaan dat in heel Nederland veel PFAS in particuliere eieren kunnen zitten.Het advies van het RIVM is gebaseerd op een beoordeling van degezondheidsrisico’s van PFAS en past binnen het beleid om deze risico’svoor de volksgezondheid zo veel mogelijk te beperken. De beoordeling lietzien dat op meer dan de helft van de onderzochte locaties de hoeveelheidPFAS in particuliere eieren zo hoog was dat alleen al door het eten vanéén ei de gezondheidskundige grenswaarde van PFAS wordtoverschreden. De hoeveelheid PFAS die mensen via particuliere eierenbinnenkrijgen, komt bovenop de hoeveelheid die mensen al binnenkrijgenvia voedsel en drinkwater. Commerciële eieren kunnen wel gegetenworden, omdat daar om onduidelijke redenen minder PFAS in gevondenworden. Hoewel het heel vervelend en lastig te bevatten kan zijn om tehoren dat de eieren van eigen kippen mogelijk veel PFAS bevatten, is hetbelangrijk dat consumenten weten dat ze de keuze hebben voor eenalternatief met minder PFAS.Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie hoe ervoor wordt gezorgd datconsumptieadviezen proportioneel blijven, zeker wanneer er nogonzekerheid bestaat over de bron van vervuiling en verklarende factorenvoor de gevonden concentraties.Het advies richt specifiek op de consumptie van particuliere kippeneierenen acht ik daarom proportioneel. Dat er onzekerheid bestaat over de bronvan vervuiling doet niets af aan de constatering dat er veel PFAS inparticuliere eieren is gevonden.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4127 Vragen en opmerkingen van de leden van de NSC-fractieDe leden van de NSC-fractie hebben met bezorgdheid kennisgenomenvan de brief over PFAS in particuliere kippeneieren. Deze leden vinden hetbelangrijk dat de gezondheid van burgers beschermd wordt door deblootstelling aan PFAS-stoffen en de ophoping daarvan in het lichaamzoveel mogelijk te beperken. Zij zijn blij met de inzet van Nederland om inEuropees verband een verbod op PFAS te bewerkstelligen. Met betrekkingtot het rapport uit de brief en het voorstel op het Europese verbod opPFAS hebben deze leden daarom de volgende vragen.De leden van de NSC-fractie lezen dat de eieren in het RIVM-rapport rauwzijn geanalyseerd op PFAS. Zijn er aanwijzingen dat het gehalte PFASanders zou zijn wanneer deze eieren verhit zouden worden, zoals veelalgebruikelijk bij de consumptie van eieren? Is dit te onderzoeken? Hoe zoudit de voorlichting vanuit het kabinet en het Voedingscentrum veranderenmocht het PFAS-gehalte in verhitte eieren hoger/lager liggen dan in rauweeieren?Er zijn geen aanwijzingen dat het gehalte PFAS anders zou zijn wanneerdeze eieren verhit zouden worden. Het verhitten van eieren heeft namelijkgeen effect op het PFAS-gehalte. PFAS zijn juist heel hittebestendig enworden pas vernietigd bij veel hogere temperaturen. Om alle PFAS af tebreken, zijn temperaturen vanaf 400 graden nodig.De leden van de NSC-fractie lezen verder dat één van de aannames in hetRIVM-rapport is dat een ei gemiddeld vijftig gram weegt. Hoe realistisch isdeze aanname, gezien ander onderzoek naar de verdeling van het gewichtvan eieren?6 In hoeveel regio’s zouden mensen überhaupt nog maximaaléén of meer eieren kunnen eten wanneer het gewicht van eieren in deberekening van het PFAS-gehalte wordt bijgesteld?Het gewicht van gemiddeld 50 gram is inderdaad een aanname. Indivi-duele eieren kunnen lichter of zwaarder zijn. Echter, de berekende innamevan PFAS via eieren is zo hoog dat, ook als het RIVM was uitgegaan vaneen ander gemiddeld gewicht, het advies hetzelfde zou zijn geweest.De leden van de NSC-fractie vragen de Staatssecretaris waarom maar18 soorten PFAS zijn getest in het RIVM-rapport als volgens het Voedings-centrum bekend is dat er meer dan 4.700 soorten PFAS zijn.De inschatting is dat er duizenden verschillende PFAS zijn, maar dieworden lang niet allemaal op de markt gebracht of in het milieu geloosd.De 18 gemeten PFAS betreffen de bekendste PFAS waarvoor betrouwbaremeetmethodes beschikbaar zijn bij het laboratorium dat de metingenheeft uitgevoerd. Ook hanteert het RIVM een methode om de blootstellingaan meerdere PFAS op te tellen. Het is op dit moment niet mogelijk omalle PFAS te onderzoeken. Het meenemen van meer dan 18 PFAS zou geeninvloed hebben gehad op het advies om geen hobbykipeieren te eten.De leden van de NSC-fractie willen graag ook breder kijken dan alleenblootstelling aan PFAS via hobbyeieren. Kan de Staatssecretaris komenmet een lijst met voedingsmiddelen met de meeste PFAS per gram aanvoedingsmiddel? Is de Staatssecretaris in gesprek met het Voedings-centrum over de voorlichting van PFAS in al deze voedingsmiddelen?6Koeklebeck, 2001 (https://www.researchgate.net/figure/Distribution-of-egg-weights-individual-cartons-individual-carton-1996-Survey-2_fig5_12037435)Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4128 Het RIVM heeft, samen met Wageningen University & Research, in2022–2023, in opdracht van VWS, een onderzoek gedaan naar PFAS invoedsel en de inname berekend via voedsel en drinkwater.7 Hieruit bleekdat mensen in Nederland via voedsel meer dan drie keer zoveel PFASbinnenkrijgen als via drinkwater. Vis is een belangrijke bron van PFAS viavoedsel, omdat er veel van deze stoffen in vis kunnen zitten. Voorzwangeren gelden daarom ook specifieke adviezen over de consumptievan vis in relatie tot PFAS. Daarnaast krijgen we PFAS binnen via koffie,thee, graanproducten, melkproducten, vlees, eieren, fruit en groenten.Het Voedingscentrum geeft momenteel al voorlichting over PFAS inlevensmiddelen via o.a. de website. Het belangrijkste advies is omgevarieerd te eten waardoor je minder van een bepaalde stof, zoals PFAS,binnen krijgt. Ik heb goed contact met het Voedingscentrum over devoorlichting van risico’s van PFAS in levensmiddelen.Daarnaast maken de leden van de NSC-fractie zich zorgen om deinteractie effecten tussen verschillende soorten PFAS door blootstellingaan meerdere bronnen met PFAS stoffen. Zijn er aanwijzingen dat naasthet opstapelen van PFAS in het lichaam (bijvoorbeeld uit het drinkwateren voedingsmiddelen) de negatieve gezondheidseffecten wordenversterkt wanneer bepaalde soorten PFAS stoffen tegelijkertijd in hetlichaam aanwezig zijn?Er zijn geen interactie-effecten van PFAS bekend. Wel is van een aantalPFAS bekend dat ze dezelfde effecten geven. Daarom heeft het RIVM eenmethode om de blootstelling aan een aantal PFAS op te tellen. EFSA heeftin 2020 een gezondheidskundige grenswaarde afgeleid voor de gecombi-neerde blootstelling aan vier veelgebruikte PFAS. Deze grenswaardewordt nu gehanteerd in de risicobeoordeling van PFAS.8Sommige PFAS stapelen inderdaad in het milieu en in het lichaam, anderezijn juist heel mobiel en verspreiden zich in het milieu. Beide effecten zijnongewenst en daarom richt het beleid zich op het beperken van emissiesvan alle soorten PFAS naar het milieu.De leden van de NSC-fractie waarderen de inzet van Nederland samenmet andere landen om in Europees verband een verbod op PFAS terealiseren. Wat is de voortgang van het Europese verbod op PFAS?Worden er momenteel struikelblokken ervaren bij het indienen van ditvoorstel en zo ja, welke? En welke mogelijkheden ziet de Staatssecretarisom de blootstelling van burgers aan PFAS te verminderen?Nederland heeft samen met Denemarken, Duitsland, Noorwegen enZweden een voorstel voor een Europees verbod op PFAS ingediend. Ditvoorstel is op 7 februari 2023 gepubliceerd door het Europees Agentschapvoor chemische stoffen (ECHA). Doel van het restrictievoorstel isuiteindelijk een verbod op het gebruik van deze stoffen om de risico’s voormens en milieu te beperken. De schriftelijke commentaren vanuit deconsultatie zijn nu verwerkt en het document waarin deze informatie isverwerkt zal op korte termijn worden gepubliceerd op de website vanECHA. Momenteel wordt het voorstel beoordeeld door de twee weten-schappelijke comités van het ECHA. Het uiteindelijke besluit over hetrestrictievoorstel zal door de Europese Commissie samen met de lidstatengenomen worden. Wanneer dit besluit tot een verbod genomen wordt, isniet precies te zeggen maar dat zal naar verwachting nog enkele jaren7RIVM 2023. Risk assessment of exposure to PFAS through food and drinking water in theNetherlands. RIVM report 2023-00118Kamerstuk, 28 089, nr. 190Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 4129 vergen. Daarnaast zet het kabinet in op het zo ver mogelijk beperken vande PFAS-emissies door het aanscherpen van de wet- en regelgeving enhet actualiseren van de lozingsvergunningen. Daar waar PFAS al in hetmilieu zit, wordt getracht de blootstelling van de mens zoveel mogelijk tebeperken. Het RIVM werkt daarom in opdracht van het Ministerie vanIenW, VWS en LVVN aan een meerjarig onderzoeksprogramma PFAS datzich richt op aanvullende mogelijkheden om de blootstelling van mensenin Nederland aan PFAS te verminderen. Via deze verschillende sporenwerkt het Rijk aan een brede aanpak van PFAS. Het probleem aanpakkenbij de bron is daarin het belangrijkste.Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractieMet interesse hebben de leden van de fractie van D66 kennisgenomen vande brief van de Staatssecretaris over de problematiek rondom stikstof enPFAS. Daartoe hebben deze leden verdere vragen.De leden van de D66-fractie bedanken het RIVM voor het zorgvuldigeadvies over de aanwezigheid van PFAS in eieren van hobbykippen. Het iszorgwekkend dat mensen die bewust kiezen voor het houden van eigenkippen in de achtertuin nu mogelijk ongezonder uit zijn als zij hun eigeneieren consumeren.De leden van de D66-fractie vinden het ernstig dat nog altijd niet duidelijkis waar de PFAS-vervuiling precies vandaan komt. Deze leden kijken danook met belangstelling uit naar aanvullend onderzoek naar de oorsprongvan deze stoffen in het milieu.Tegelijkertijd benadrukken deze leden dat dit rapport de noodzaakvergroot om op Europees niveau krachtig te pleiten voor een algeheelverbod op PFAS, met slechts een zeer beperkte uitzondering vooronmisbare medische toepassingen. De leden van de D66-fractie vragen deStaatssecretaris of hij bereid is dit signaal, met het oog op de volksge-zondheid, expliciet over te brengen aan zijn collega-bewindspersoon vanInfrastructuur en Waterstaat.Het kabinet deelt deze zorgen. Nederland heeft dan ook samen metDenemarken, Duitsland, Noorwegen en Zweden een voorstel voor eenEuropees verbod op PFAS ingediend.Daarnaast vragen de leden van de D66-fractie aandacht voor de praktischegevolgen van dit advies voor burgers. Kan de Staatssecretaris aangevenhoe het is gesteld met de capaciteit en betaalbaarheid van laboratoriawaar particulieren hun eieren kunnen laten testen?Uit het RIVM-onderzoek blijkt dat er veel PFAS in particuliere kippeneierenkunnen zitten. Omdat er geen verschillen tussen regio’s zichtbaar waren inde hoeveelheid PFAS in deze eieren en je aan een ei niet kan zien hoeveelPFAS erin zitten, adviseert het RIVM om in heel Nederland geen particu-liere kippeneieren te eten. Hobbyboeren kunnen ervoor kiezen om huneieren op PFAS te laten testen, maar gelet op het RIVM-advies is dit nietnoodzakelijk.Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractieDe leden van de BBB-fractie hebben de «risk assesment of PFAS» en debrief «PFAS in particuliere kippeneieren» van de Staatssecretaris metinteresse gelezen en hebben daarover een aantal vragen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 41210 Genoemde leden horen graag van de Staatssecretaris hoe hij de impactvan dit rapport en het daarin geuite advies om niet langer eieren vaneigen (hobby)kippen te eten inschat. De leden van de BBB-fractie willenook graag weten of de impact van het advies verkleind had kunnenworden door het onderzoek zo vorm te geven dat ook andere mogelijkeadviezen onderzocht geweest waren. Zo zien zij bijvoorbeeld dat demogelijkheid tot aanpassing van het rantsoen, locatie of huisvesting vanhobbykippen niet onderzocht is. Ook zouden zij graag willen weten of hetonderzoek groot genoeg opgezet geweest is om zo’n ingrijpend advies tegeven.Ik vind het uiteraard heel vervelend dat het RIVM deze boodschap moestgeven, in het bijzonder voor de houders van hobbykippen. Mensen krijgenPFAS binnen via voedingsmiddelen en drinkwater. De hoeveelheid diemensen via particuliere eieren binnenkrijgen, komt daar bovenop. Het isdaarom af te raden om producten te eten waar relatief veel PFAS in zitten,zoals particuliere kippeneieren.Het RIVM-rapport is onderdeel van een langer lopend onderzoekstrajectmet als doel de bronnen van verhoogde PFAS-gehaltes in eieren teachterhalen. Aspecten zoals genoemd in uw vraag worden hierbijmeegenomen.Het onderzoek is groot genoeg van opzet om het advies te geven geeneieren van eigen (hobby)kippen te eten om het risico op te veel innamevan PFAS via voedsel zo veel mogelijk te beperken.Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractieDe leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de onderhavigestukken en hebben hier nog enkele vragen en opmerkingen over.De leden van de SP-fractie vragen de Staatssecretaris of het kabinet naastdit advies ook stappen gaat zetten om de volksgezondheid te beschermentegen de veel bredere blootstelling aan PFAS. Zij zijn van mening dat ditsoort stappen om zeer specifieke bronnen van PFAS-blootstelling aan tepakken onvoldoende zijn. Is het kabinet bereid om dit probleem bij debron aan te pakken en een totaalverbod op de productie van PFAS in tevoeren?Nederland heeft samen met Denemarken, Duitsland, Noorwegen enZweden een voorstel voor een Europees verbod op PFAS ingediend. Ditvoorstel is op 7 februari 2023 gepubliceerd door het Europees Agentschapvoor chemische stoffen (ECHA). Doel van het restrictievoorstel isuiteindelijk een verbod op het gebruik van deze stoffen om de risico’s voormens en milieu te beperken. De schriftelijke commentaren vanuit deconsultatie zijn nu verwerkt en het document waarin deze informatie isverwerkt zal op korte termijn worden gepubliceerd op de website vanECHA. Momenteel wordt het voorstel beoordeeld door de twee weten-schappelijke comités van het ECHA. Het uiteindelijke besluit over hetrestrictievoorstel zal door de Europese Commissie samen met de lidstatengenomen worden. Wanneer dit besluit tot een verbod genomen wordt, isniet precies te zeggen maar dat zal naar verwachting nog enkele jarenvergen. Daarnaast zet het kabinet in op het zo ver mogelijk beperken vande PFAS-emissies door het aanscherpen van de wet- en regelgeving enhet actualiseren van de lozingsvergunningen. Daar waar PFAS al in hetmilieu zit, wordt getracht de blootstelling van de mens zoveel mogelijk tebeperken. Het RIVM werkt daarom in opdracht van het Ministerie vanIenW, VWS en LVVN aan een meerjarig onderzoeksprogramma PFAS datzich richt op aanvullende mogelijkheden om de blootstelling van mensenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 41211 in Nederland aan PFAS te verminderen. Via deze verschillende sporenwerkt het Rijk aan een brede aanpak van PFAS. Het probleem aanpakkenbij de bron is daarin het belangrijkste.De leden van de SP-fractie vragen daarnaast in hoeverre er nu brederonderzoek wordt gedaan naar de gezondheidseffecten van de bloot-stelling aan PFAS in Nederland. Hoe gaat het nu bijvoorbeeld met hetgezondheidsonderzoek in de omgeving van Chemours en de uitvoeringvan de motie-Dobbe/Kostic´9 die de regering verzocht om het uitgebreideonderzoek naar de gezondheidseffecten van Chemours in ieder geval doorte laten gaan en daarbij ook de noodzaak voor eventueel vervolgon-derzoek in kaart te brengen?Op 14 november 2024 heeft mijn ambtsvoorganger uw Kamer, samen metde voormalig Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, geïnfor-meerd over de uitkomsten van de verkenning naar een gezondheidson-derzoek in de regio’s rondom Chemours en de Westerschelde.10 Er is toentoegezegd zo snel als mogelijk opdracht te verlenen voor een vervolg. DeStaatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat informeert u hierbinnenkort over.9Kamerstuk 32 793, nr. 76410Kamerstuk 35 334, nr. 321Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 334, nr. 41212