Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en de Wet gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens in verband met het wijzigen van de voorwaarden voor en de bevoegdheid ter zake van wijziging van de vermelding van het geslacht in de akte van geboorte ( 33351 )

Tweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-6927Wijziging￿Boek￿1￿BWAan￿de￿orde￿is￿de￿behandeling￿van:-het￿wetsvoorstel￿Wijziging￿van￿Boek￿1￿van￿het￿Burger-lijk￿Wetboek￿en￿de￿Wet￿gemeentelijke￿basisadministra-tie￿persoonsgegevens￿in￿verband￿met￿het￿wijzigen￿van￿devoorwaarden￿voor￿en￿de￿bevoegdheid￿ter￿zake￿van￿wijzi-ging￿van￿de￿vermelding￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿akte￿vangeboorte￿(￿33351￿).De￿voorzitter:Ik￿heet￿de￿staatssecretaris￿van￿Justitie￿van￿harte￿welkom.Ik￿geef￿als￿eerste￿het￿woord￿aan￿de￿heer￿Oosenbrug￿vande￿fractie￿van￿de￿VVD,￿pardon,￿ik￿bedoel￿mevrouw￿Oo-senbrug￿van￿de￿fractie￿van￿de￿PvdA. Dit￿is￿haar￿maiden-speech.￿Zij￿mag￿dus￿niet￿geïnterrumpeerd￿worden,￿al￿zou-den￿de￿leden￿dat￿willen.De￿algemene￿beraadslaging￿wordt￿geopend.Mevrouw￿Oosenbrug￿(PvdA):Voorzitter.￿Daar￿sta￿ik￿dan,￿195￿dagen￿nadat￿mijn￿hele￿we-reld￿voor￿de￿zoveelste￿keer￿op￿zijn￿kop￿kwam￿te￿staan.￿Naeen￿onstuimige￿jeugd￿besloot￿ik￿rond￿mijn￿15de￿voor￿me-zelf￿te￿gaan￿zorgen.￿Ik￿ging￿op￿kamers,￿ik￿zocht￿en￿vondeen￿baan￿en￿kwam￿langzaam￿tot￿rust.￿Uiteraard￿ging￿daareen￿heel￿leven￿aan￿vooraf,￿met￿dagen￿dat￿ik￿mezelf￿ver-vloekte￿omdat￿ik￿een￿meisje￿was.￿Jongens￿hadden￿het￿zoveel￿makkelijker,￿dacht￿ik.￿Hoe￿ouder￿ik￿werd,￿hoe￿meer￿ikmezelf￿ging￿accepteren.￿Het￿jongensachtige￿verdween￿ensoms￿werd￿ik￿zelfs￿aangesproken￿als￿dame.Eind￿jaren￿negentig￿ontdekte￿ik￿mijn￿passie:￿internet.Wat￿een￿magische￿wereld!￿Ik￿raakte￿via￿discussie-￿en￿chat-groepen￿aan￿de￿praat￿met￿verschillende￿mensen.￿De￿we-reld￿leek￿ineens￿veel￿groter￿te￿zijn,￿maar￿stiekem￿ook￿weerheel￿klein￿en￿divers.￿Tijdens￿een￿avondje￿in￿de￿kroeg￿ont-moette￿ik￿voor￿het￿eerst￿mensen￿die￿ik￿via￿internet￿had￿le-ren￿kennen.￿Zo￿kwam￿ik￿voor￿het￿eerst￿in￿mijn￿leven￿in￿ge-sprek￿met￿transgenders.￿Weer￿ging￿er￿een￿heel￿nieuwewereld￿voor￿me￿open.￿Het￿zal￿je￿maar￿gebeuren￿dat￿je￿nietaf￿en￿toe￿verzucht￿"was￿ik￿maar￿een￿jongen",￿maar￿dat￿hetis￿wie￿je￿bent,￿dat￿je￿je￿gevangen￿voelt￿in￿een￿lichaam￿vaneen￿vrouw,￿of￿vice￿versa.Daarom￿ben￿ik￿blij￿met￿het￿wetswijzigingsvoorstel￿datnu￿voor￿ons￿ligt.￿De￿eisen￿voor￿het￿doorvoeren￿van￿ge-slachtswijziging￿in￿de￿GBA￿zijn￿achterhaald￿en￿bewerke-lijk.￿Door￿een￿goed￿administratief￿alternatief￿te￿bieden,wordt￿aan￿deze￿bezwaren￿tegemoetgekomen.￿Op￿dit￿mo-ment￿hecht￿ik￿er￿nog￿aan￿dat￿aan￿de￿geslachtsnaamsver-andering￿een￿verklaring￿van￿een￿gespecialiseerde￿deskun-dige￿voorafgaat.￿Wel￿wil￿ik￿de￿staatssecretaris￿vragen￿omde￿wet￿binnen￿zijn￿termijn￿te￿evalueren.￿Als￿de￿wet￿goedblijkt￿te￿werken,￿kan￿een￿volgende￿stap￿worden￿gezet￿enkan￿de￿kring￿van￿deskundigen￿worden￿verbreed.￿De￿des-kundige￿bepaalt￿immers￿niet￿iemands￿genderidentiteit￿–dat￿weet￿alleen￿de￿betrokken￿persoon￿zelf￿–￿maar￿de￿des-kundige￿bevestigt￿dat￿de￿overtuiging￿tot￿het￿andere￿ge-slacht￿te￿behoren,￿bij￿de￿betrokken￿persoon￿bestaat￿endat￿die￿persoon￿wilsbekwaam￿is.￿Kinderen￿weten￿vaak￿alop￿jongere￿leeftijd,￿jonger￿dan￿16￿jaar,￿of￿zij￿van￿een￿an-der￿geslacht￿willen￿zijn￿dan￿in￿hun￿paspoort￿staat.￿Omdathet￿wetsvoorstel￿niet￿langer￿vereist￿dat￿er￿onomkeerba-re￿medische￿veranderingen￿plaatsvinden￿en￿omdat￿eengeslachtsnaamsverandering￿nu￿slechts￿administratief￿enwel￿omkeerbaar￿is,￿vraag￿ik￿de￿staatssecretaris,￿hier￿goednaar￿te￿kijken￿en￿naar￿deze￿kinderen￿te￿luisteren.￿Je￿ge-slacht￿mag￿er￿nooit￿toe￿leiden￿dat￿je￿gepest￿wordt￿of￿datje￿in￿angst￿moet￿leven,￿bang￿dat￿je￿geheim￿ontdekt￿wordtomdat￿je￿je￿ergens￿moet￿legitimeren.Deze￿wijziging￿kan￿op￿de￿steun￿van￿de￿Partij￿van￿de￿Ar-beid￿rekenen.￿We￿willen￿de￿staatssecretaris￿dan￿ook￿eencompliment￿maken￿omdat￿hij￿zo￿voortvarend￿aan￿de￿slagis￿gegaan￿met￿dit￿dossier.De￿voorzitter:Ik￿wil￿u￿als￿eerste￿van￿harte￿feliciteren￿met￿deze￿bijzonde-re,￿indrukwekkende￿maidenspeech.￿Ik￿schors￿de￿verga-dering￿voor￿enkele￿ogenblikken￿zodat￿de￿leden￿u￿met￿uwmaidenspeech￿kunnen￿feliciteren.De￿vergadering￿wordt￿enkele￿ogenblikken￿geschorst.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Voorzitter.￿Ik￿neem￿graag￿even￿de￿gelegenheid￿te￿baat￿ommevrouw￿Oosenbrug￿van￿de￿PvdA￿van￿harte￿te￿feliciterenmet￿haar￿maidenspeech.￿Ik￿wens￿haar￿toe￿dat￿zij￿hier￿nogheel￿vaak￿mag￿staan￿en￿dat￿wij￿nog￿felle￿debatten￿met￿el-kaar￿gaan￿voeren.Voorzitter.￿Je￿bent￿en￿voelt￿je￿een￿vrouw,￿maar￿in￿jepaspoort￿staat￿nog￿steeds￿dat￿je￿een￿man￿bent.￿In￿de￿prak-tijk￿kan￿dit￿tot￿kwetsende￿situaties￿leiden.￿Ga￿je￿als￿vrouwop￿vakantie,￿moet￿je￿bij￿de￿douane￿een￿paspoort￿afgevenwaar￿je￿als￿man￿in￿staat.￿Of￿andersom:￿je￿gaat￿als￿manstappen,￿maar￿je￿moet￿je￿bij￿de￿uitsmijter￿legitimeren￿alsvrouw.￿Dat￿kan￿heel￿kwetsend￿en￿naar￿zijn.￿D66￿wil￿daar-om￿dat￿je￿je￿officiële￿geslachtsaanduiding￿gemakkelijkerkunt￿aanpassen,￿zonder￿dat￿daaraan￿ingrijpende￿eisenworden￿gesteld.￿Op￿dit￿moment￿zijn￿die￿eisen￿er￿nog.￿Er￿iseen￿eis￿van￿onherroepelijke￿onvruchtbaarheid￿en￿een￿eisvan￿lichamelijke￿aanpassing.￿Dat￿vinden￿wij￿niet￿strokenmet￿de￿fundamentele￿mensenrechten￿en￿de￿lichamelijkeintegriteit.￿Bovendien￿moet￿je￿voor￿de￿wijziging￿van￿je￿ge-slachtsaanduiding￿een￿dure￿en￿belastende￿procedure￿viade￿rechter￿ingaan.￿Door￿die￿eisen￿loopt￿Nederland￿inter-nationaal￿achteraan￿bij￿het￿eerbiedigen￿van￿transgender-rechten.Ik￿complimenteer￿de￿staatssecretaris￿daarom￿met￿zijnwetsvoorstel,￿waarin￿de￿lichamelijke￿vereisten￿en￿de￿gangnaar￿de￿rechter￿worden￿geschrapt.￿Dit￿is￿eigenlijk￿eenhistorisch￿moment,￿waar￿D66￿al￿jaren￿voor￿pleit.￿Neder-land￿sluit￿zo￿weer￿aan￿bij￿de￿internationale￿afspraken￿overtransgenderrechten￿en￿zet￿daarmee￿een￿streep￿door￿dehuidige￿inbreuk￿op￿de￿mensenrechten.￿Voor￿transgendersis￿dit￿een￿belangrijke￿stap,￿niet￿alleen￿omdat￿die￿erken-ning￿inhoudt,￿maar￿ook￿een￿directe￿verbetering￿in￿het￿da-gelijks￿leven￿is.￿Ik￿was￿van￿mening￿dat￿dit￿wetsvoorstelniet￿als￿hamerstuk￿moest￿passeren,￿omdat￿ik￿graag￿nogdit￿debat￿daarover￿wilde￿voeren.￿Graag￿breng￿ik￿namelijknog￿een￿paar￿punten￿in￿en￿bovendien￿wil￿ik￿een￿paar￿vra-gen￿stellen￿om￿te￿bekijken￿op￿welke￿wijze￿wij￿het￿zelfbe-schikkingsrecht￿van￿transgenders￿nog￿beter￿kunnen￿waar-borgen.Mensen￿die￿hun￿geslachtsaanduiding￿willen￿wijzigen,hoeven￿straks￿niet￿meer￿naar￿de￿rechter,￿zoals￿ik￿al￿zei.￿Zijkunnen￿direct￿naar￿de￿burgerlijke￿stand.￿Daarvoor￿moeten Pia￿DijkstraTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-70zij￿bij￿de￿gemeente￿een￿deskundigenverklaring￿afgeven.Ik￿ben￿blij￿dat￿de￿staatssecretaris￿daarbij￿kiest￿voor￿een"informed￿consent"-procedure,￿waarbij￿het￿zelfbeschik-kingsrecht￿en￿de￿duurzame￿persoonlijke￿overtuiging￿vanhet￿individu￿centraal￿staan.￿Wie￿zullen￿straks￿precies￿diedeskundigen￿zijn?￿Nu￿wordt￿er￿uitsluitend￿gekozen￿voorartsen￿en￿psychologen,￿maar￿de￿wachtlijsten￿om￿bij￿de-ze￿deskundigen￿terecht￿te￿komen￿zijn￿lang.￿Het￿duurt￿zo'nanderhalf￿jaar.￿Wil￿het￿kabinet￿onderzoeken￿hoe￿het￿dewachttijd￿voor￿een￿gesprek￿met￿de￿geselecteerde￿deskun-digen￿kan￿terugdringen?￿Wil￿de￿staatssecretaris￿in￿overlegmet￿het￿veld￿bekijken￿of￿de￿groep￿van￿deskundigen￿kanworden￿uitgebreid?De￿staatssecretaris￿maakt￿het￿straks￿mogelijk￿om￿de￿ge-slachtsregistratie￿aan￿te￿passen￿vanaf￿de￿leeftijd￿van￿16jaar.￿Dat￿is￿een￿heel￿mooie￿stap￿vooruit,￿maar￿D66￿bekijktgraag￿vanaf￿welke￿leeftijd￿dit￿aan￿de￿orde￿is.￿Veel￿trans-genders￿weten￿al￿op￿jonge￿leeftijd￿dat￿zij￿in￿het￿verkeerdegeslacht￿geboren￿zijn.￿Als￿ze￿naar￿de￿middelbare￿schoolgaan,￿leven￿ze￿al￿in￿het￿andere￿geslacht.￿Als￿dan￿bij￿eenschoolreis￿naar￿het￿buitenland￿identificatie￿nodig￿is￿of￿alsbij￿het￿naar￿school￿fietsen￿met￿vriendinnetjes￿bij￿de￿fiets-controle￿om￿een￿legitimatie￿wordt￿gevraagd,￿kan￿dit￿totpijnlijke￿situaties￿leiden.￿In￿Nederland￿geldt￿de￿identifi-catieplicht￿voor￿kinderen￿immers￿vanaf￿14￿jaar￿en￿in￿hetopenbaar￿vervoer￿vanaf￿12￿jaar.￿Daarom￿heb￿ik￿een￿amen-dement￿gemaakt￿dat￿het￿voor￿jongeren￿tussen￿de￿12￿en￿16jaar￿met￿toestemming￿van￿de￿ouders￿ook￿mogelijk￿maaktom￿hun￿geslachtsregistratie￿te￿wijzigen.￿Dit￿sluit￿meteenmooi￿aan￿bij￿de￿Wet￿op￿de￿geneeskundige￿behandelings-overeenkomst￿(WGBO)￿waarin￿deze￿leeftijdsgrenzen￿gel-den.￿Graag￿krijg￿ik￿hierop￿een￿reactie￿van￿de￿staatssecre-taris.Er￿zijn￿ook￿mensen￿die￿zich￿niet￿thuis￿voelen￿in￿het￿hok-je￿man￿of￿vrouw.￿Het￿gaat￿daarbij￿om￿zo'n￿20%￿van￿detransgenders.￿Voor￿deze￿mensen￿biedt￿dit￿wetsvoorsteluiteindelijk￿geen￿oplossing.￿In￿landen￿als￿Australië￿enNieuw-Zeeland￿bestaat￿momenteel￿al￿de￿optie￿om￿het￿ge-slacht￿onbepaald￿te￿laten.￿Ik￿begrijp￿dat￿een￿dergelijke￿re-geling￿ingewikkelde￿juridische￿kanten￿heeft,￿maar￿D66￿wilwel￿heel￿graag￿de￿voors￿en￿tegens￿ervan￿laten￿onderzoe-ken.￿Ik￿ben￿dan￿ook￿blij￿dat￿de￿staatssecretaris￿dit￿heefttoegezegd.￿Kan￿hij￿dit￿onderzoek￿wel￿binnen￿twee￿jaar￿af-ronden￿en￿wil￿hij￿het￿onderzoeksvoorstel￿voor￿de￿zomernaar￿de￿Kamer￿sturen?Ik￿heb￿al￿eerder￿gezegd￿dat￿D66￿erg￿blij￿is￿met￿de￿in-spanningen￿van￿de￿staatssecretaris.￿Hiermee￿wordt￿na-melijk￿weer￿een￿afspraak￿uit￿het￿roze￿stembusakkoord￿in-gelost.￿Ik￿vind￿het￿belangrijk￿om￿in￿de￿toekomst￿naar￿deontwikkelingen￿op￿dit￿gebied￿te￿blijven￿kijken.￿In￿landenals￿Argentinië￿en￿Portugal￿is￿het￿overleggen￿van￿een￿des-kundigenverklaring￿bijvoorbeeld￿niet￿vereist￿en￿kunnentransgenders￿rechtstreeks￿naar￿het￿gemeentehuis￿stap-pen.￿Het￿lijkt￿me￿goed￿om￿die￿zaken￿op￿de￿voet￿te￿blijvenvolgen.￿Daarom￿heb￿ik￿een￿amendement￿ingediend￿omde￿werking￿van￿de￿wet￿na￿drie￿jaar￿te￿evalueren,￿met￿aan-dacht￿voor￿de￿deskundigenverklaring,￿de￿leeftijdsgrens￿ende￿gevolgen￿voor￿het￿afstammingsrecht.￿Ik￿hoop￿dat￿destaatssecretaris￿hiertoe￿bereid￿is.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Mijnheer￿de￿voorzitter.￿We￿hebben￿het￿over￿gevoelige,complexe￿materie.￿In￿de￿jaren￿tachtig￿zijn￿hierover￿zeeruitgebreide￿discussies￿gevoerd,￿bij￿de￿totstandkomingvan￿de￿huidige￿wetstekst￿over￿de￿aanpassing￿van￿het￿ge-slacht￿in￿de￿akte￿van￿geboorte.￿Ik￿heb￿de￿desbetreffendedebatten￿nog￿eens￿nagelezen￿en￿geconstateerd￿dat￿des-tijds￿vanuit￿de￿SGP-fractie￿is￿aangegeven￿dat￿de￿diepe￿pijnen￿moeite￿van￿degenen￿die￿ernstige￿problemen￿ervarenmet￿hun￿genderidentiteit,￿ernstig￿genomen￿moeten￿wor-den.￿Dat￿uitgangspunt￿deel￿ik￿nog￿steeds￿van￿harte.Tegelijkertijd￿geldt￿voor￿de￿aanduiding￿van￿het￿geslachtin￿de￿geboorteakte￿niet￿dat￿het￿volledig￿afhankelijk￿zoumoeten￿zijn￿van￿de￿wensen￿van￿de￿betrokkene.￿De￿aan-duiding￿van￿het￿geslacht￿en￿de￿regeling￿van￿de￿afstam-ming￿in￿het￿Burgerlijk￿Wetboek￿is￿een￿zaak￿van￿openbaarbelang.￿Voor￿de￿SGP-fractie￿is￿daarbij￿steeds￿het￿uitgangs-punt￿geweest￿dat￿ook￿in￿de￿gebroken￿werkelijkheid￿waar-in￿wij￿leven,￿de￿juridische￿ordening￿zo￿dicht￿mogelijk￿blijftbij￿de￿natuurlijke,￿door￿de￿schepper￿gegeven￿ordening.Wij￿gaan￿uit￿van￿de￿schepping￿van￿de￿mens￿als￿geestelij-ke￿en￿lichamelijke￿eenheid,￿naar￿het￿beeld￿van￿God,￿alsman￿of￿als￿vrouw,￿en￿de￿geboorte￿van￿kinderen￿uit￿het￿sa-mengaan￿van￿een￿man￿en￿een￿vrouw.De￿wijziging￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorteakte￿werddestijds￿gezien￿als￿het￿sluitstuk￿van￿het￿medisch￿trajectvan￿geslachtsverandering.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Kan￿collega￿Van￿der￿Staaij￿één￿voorbeeld￿geven￿van￿hetsoort￿casus￿waarin￿het￿echt￿een￿probleem￿geeft￿als￿ie-mand￿zelf￿kiest￿"ik￿voel￿mij￿man"￿of￿"ik￿voel￿mij￿vrouw"￿endat￿netjes￿wordt￿geregistreerd?￿Welk￿type￿juridische￿pro-blemen￿verwacht￿collega￿Van￿der￿Staaij￿dan￿tegen￿te￿ko-men?De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Ik￿wilde￿daar￿later￿in￿mijn￿betoog￿op￿terugkomen,￿maarik￿zal￿één￿voorbeeld￿noemen.￿Er￿ontstaat￿een￿situatie￿dateen￿persoon￿die￿juridisch￿man￿is￿geworden,￿een￿kind￿kanbaren￿en￿vervolgens￿als￿moeder￿van￿het￿kind￿kan￿gelden.Dat￿geeft￿aan￿in￿welke￿bijzondere￿toestanden￿wij￿als￿ge-volg￿van￿dit￿wetsvoorstel￿terechtkomen.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Een￿bijzondere￿toestand￿is￿nog￿niet￿een￿probleem.￿Ja,￿hetkan￿een￿bijzondere￿toestand￿zijn,￿en￿het￿komt￿wellicht￿nietheel￿veel￿voor,￿maar￿wat￿voor￿juridisch￿probleem,￿waarde￿wetgever￿zich￿mee￿moet￿bemoeien,￿levert￿het￿nu￿op?De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Ik￿vond￿mijn￿voorbeeld￿heel￿duidelijk.￿Is￿het￿een￿pro-bleem￿als￿een￿man￿de￿moeder￿van￿een￿kind￿wordt?￿Als￿jezegt￿"nee,￿dat￿is￿allemaal￿normaal;￿dat￿is￿geen￿enkel￿pro-bleem",￿dan￿zitten￿wij￿op￿een￿andere￿golflengte.￿Ik￿vinddat￿je￿zo￿dicht￿mogelijk￿bij￿de￿natuurlijke￿ordening￿moetblijven.￿Dat￿is￿mijn￿uitgangspunt.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Dat￿begrijp￿ik￿wel.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Ik￿zei￿al￿dat￿de￿wijziging￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorte-akte￿destijds￿als￿sluitstuk￿van￿het￿medisch￿traject￿van￿ge-slachtsaanpassing￿werd￿gezien.￿In￿het￿wetsvoorstel￿waar-over￿wij￿nu￿spreken,￿lijkt￿het￿eigenlijk￿meer￿te￿gaan￿omde￿zelfstandige￿betekenis￿van￿een￿aanpassing￿van￿de￿ver-melding￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorteakte.￿Het￿staat￿nuvooral￿"in￿de￿sleutel"￿van￿het￿recht￿op￿zelfbeschikking￿enemancipatie￿van￿transgenders.￿Mijn￿kritische￿vraag￿aan Van￿der￿StaaijTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-71de￿staatssecretaris￿is￿of￿de￿vergemakkelijking￿van￿die￿wij-ziging￿in￿de￿geboorteakte￿eigenlijk￿geen￿doel￿in￿zichzelf￿isgeworden.In￿dit￿wetsvoorstel￿werkt￿ook￿de￿verandering￿door￿datanders￿tegen￿het￿huwelijk￿en￿tegen￿het￿ouderschap￿wordtaangekeken,￿doordat￿losgelaten￿is￿dat￿het￿huwelijk￿alseen￿verbintenis￿tussen￿man￿en￿vrouw￿wordt￿gezien.￿Ik￿be-grijp￿de￿redenering￿en￿dat￿dit￿op￿die￿manier￿doorwerkt,maar￿het￿zal￿niet￿verbazen￿dat￿de￿SGP-fractie,￿die￿zichdaar￿principieel￿tegen￿heeft￿gekeerd,￿in￿deze￿uitwerkingtegen￿dezelfde￿problemen￿aanloopt.Het￿wetsvoorstel￿wil￿het￿gemakkelijker￿maken￿om￿degeslachtsvermelding￿in￿de￿geboorteakte￿te￿laten￿wijzigen.Voorwaarden￿worden￿aangepast￿en￿de￿bestaande￿proce-dure￿bij￿de￿rechter￿wordt￿omgezet￿in￿een￿procedure￿bijde￿ambtenaar￿van￿de￿burgerlijke￿stand.￿Daarnaast￿wordthet￿voortaan￿ook￿mogelijk￿dat￿jongeren￿vanaf￿16￿jaar￿kun-nen￿verzoeken￿om￿aanpassing￿van￿geslachtsvermelding.Wij￿hebben￿bezwaar￿tegen￿het￿helemaal￿loslaten￿van￿dierechterlijke￿toets.￿Juist￿het￿uitzonderlijke￿en￿ingrijpendekarakter￿van￿een￿wijziging￿van￿de￿vermelding￿van￿het￿ge-slacht￿komt￿naar￿onze￿mening￿beter￿tot￿uitdrukking￿in￿eenonafhankelijke￿toetsing￿door￿de￿rechter￿dan￿in￿een￿louteradministratieve￿procedure.￿We￿zien￿dat￿ook￿de￿Raad￿vanState￿in￿zijn￿advies￿op￿dit￿punt￿kritische￿vragen￿heeft￿ge-steld.Ook￿bij￿het￿nieuwe￿criterium￿voor￿inwilliging￿van￿hetverzoek￿om￿wijziging￿van￿het￿geslacht￿plaatsen￿wij￿vraag-tekens.￿Wij￿zien￿de￿nodige￿onduidelijkheden.￿In￿de￿tekstvan￿de￿nota￿van￿wijziging￿is￿een￿wijziging￿opgetreden￿tenopzichte￿van￿het￿oorspronkelijke￿voorstel.￿Wij￿constaterendat￿het￿volgens￿de￿toelichting￿moet￿gaan￿om￿een￿duurza-me￿overtuiging￿als￿gevolg￿waarvan￿iemand￿weloverwo-gen￿vraagt￿om￿aanpassing￿van￿het￿geslacht.￿In￿de￿wet-tekst￿wordt￿in￿wat￿afgezwaktere￿vorm￿gesproken￿over￿"deovertuiging".￿Waarom￿wordt￿niet￿uitdrukkelijk￿gesprokenover￿een￿"duurzame￿overtuiging"￿of￿een￿"overtuiging￿dieals￿van￿blijvende￿aard￿is￿te￿beschouwen",￿zoals￿dat￿meerin￿het￿oorspronkelijke￿wetsvoorstel￿was￿verwoord?￿Teksten￿toelichting￿lijken￿hierbij￿uit￿elkaar￿te￿lopen.￿Bovendienwordt￿de￿objectieve￿aanduiding￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿ge-boorteakte￿wel￿heel￿erg￿afhankelijk￿gemaakt￿van￿de￿bele-ving￿van￿de￿betrokkene.￿Het￿wordt￿een￿geheel￿subjectiefcriterium,￿terwijl￿het￿Burgerlijk￿Wetboek￿tot￿nu￿toe￿als￿uit-gangspunt￿voor￿de￿bepaling￿van￿het￿geslacht￿hanteert￿datde￿uiterlijke￿kenmerken￿bepalend￿zijn￿voor￿de￿juridischecategorisering.Dan￿kom￿ik￿bij￿een￿andere￿vraag￿die￿ik￿vanavond￿na-drukkelijk￿aan￿de￿orde￿wil￿stellen.￿In￿hoeverre￿is￿er￿ruimtevoor￿belangen￿van￿eventuele￿kinderen￿van￿betrokkenen?Vaak￿gaat￿de￿aandacht￿vooral￿uit￿naar￿de￿transgender￿zelf.In￿dat￿verband￿herhaal￿ik￿nogmaals￿dat￿ik￿zeker￿niet￿wilontkennen￿of￿bagatelliseren￿dat￿daar￿de￿nodige￿pijn￿enmoeite￿kunnen￿zitten.￿Echter,￿wat￿betekent￿geslachtsaan-passing￿voor￿de￿identiteit￿van￿eventuele￿kinderen,￿onge-acht￿of￿ze￿nog￿geboren￿moeten￿worden,￿jong￿zijn￿of￿al￿ou-der￿zijn?￿Wie￿is￿hun￿vader￿of￿moeder?￿Hoe￿kunnen￿zij￿hunomgeving￿duidelijk￿maken￿dat￿hun￿vader￿nu￿vrouw￿is￿ofandersom?￿In￿hoeverre￿is￿er￿oog￿voor￿hun￿belangen?￿Isde￿regering￿bereid￿om￿in￿de￿evaluatie￿ook￿hier￿aandachtaan￿te￿geven?Dan￿kom￿ik￿op￿een￿punt￿dat￿net￿in￿een￿interruptiede-bat￿met￿mevrouw￿Van￿Tongeren￿van￿GroenLinks￿al￿evenaan￿de￿orde￿was.￿De￿SGP￿vindt￿het￿zeer￿problematisch￿in-dien￿als￿gevolg￿van￿dit￿wetsvoorstel￿een￿persoon￿die￿ju-ridisch￿man￿is￿geworden,￿een￿kind￿baart￿en￿vervolgensals￿de￿moeder￿van￿het￿kind￿zal￿gelden.￿Hierdoor￿heeft￿hetkind￿wel￿een￿moeder￿uit￿wie￿het￿geboren￿is,￿maar￿dantoch￿wel￿in￿een￿heel￿vreemde￿situatie.￿Dat￿leidt￿tot￿ver-vreemding,￿verwarring,￿onduidelijkheid￿en￿vergroot￿deafstand￿tussen￿de￿natuurlijke￿orde￿en￿de￿juridische￿wer-kelijkheid.￿Volgens￿de￿regering￿is￿er￿geen￿sprake￿van￿ver-warring￿voor￿de￿ambtenaar￿van￿de￿burgerlijke￿stand.￿Wijbegrijpen￿heel￿goed￿dat￿de￿deskundigenverklaring￿voorde￿ambtenaar￿het￿uitgangspunt￿is￿bij￿de￿aanvraag￿tot￿ver-andering￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorteakte.￿Toch￿kanhet￿voor￿de￿ambtenaar￿in￿kwestie￿wel￿degelijk￿verwar-rend￿zijn.￿Hij￿krijgt￿bij￿de￿geboorteaangifte￿te￿maken￿metde￿naam￿van￿een￿moeder,￿die￿echter￿als￿gevolg￿van￿ge-slachtsverandering￿als￿man￿in￿de￿gemeentelijke￿adminis-tratie￿staat￿vermeld.￿Juist￿omdat￿de￿voorgeschiedenis￿nietaltijd￿in￿het￿register￿staat￿vermeld,￿is￿niet￿meer￿duidelijkdat￿deze￿persoon￿eerst￿een￿vrouw￿was.￿Kortom:￿een￿heelverwarrende￿situatie.Tot￿slot￿kom￿ik￿te￿spreken￿over￿de￿positie￿van￿jongeretransgenders.￿Voortaan￿wordt￿het￿ook￿mogelijk￿voor￿16-of￿17-jarigen￿om￿zelfstandig￿om￿aanpassing￿van￿hun￿ge-slachtsvermelding￿te￿vragen.￿De￿regering￿geeft￿zelf￿aandat￿de￿wijziging￿van￿de￿vermelding￿van￿het￿geslacht￿in￿degeboorteakte￿een￿ingrijpende￿aangelegenheid￿is.￿In￿datlicht￿hebben￿wij￿ook￿moeite￿met￿de￿verruiming￿die￿wordtbeoogd￿met￿het￿wetsvoorstel.￿Concluderend,￿dit￿wets-voorstel￿roept￿bij￿de￿SGP-fractie￿zodanig￿ernstige￿beden-kingen￿op￿dat￿wij￿het￿niet￿zullen￿steunen.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Voorzitter.￿Ook￿ik￿feliciteer￿de￿collega￿van￿de￿PvdA￿methaar￿mooie￿maidenspeech.￿Ik￿wens￿haar￿nog￿vele￿mooiespeeches￿toe￿op￿deze￿plek￿en￿elders￿in￿het￿gebouw￿van￿deTweede￿Kamer.GroenLinks￿was￿ten￿tijde￿van￿de￿verkiezingen￿in￿2012vanzelfsprekend￿een￿van￿de￿ondertekenaars￿van￿het￿Ro-ze￿Stembusakkoord.￿De￿collega￿van￿D66￿noemde￿het￿ook.Wij￿zijn￿daar￿trots￿op.￿Maar￿bij￿het￿ondertekenen￿van￿hetakkoord￿alleen￿blijft￿het￿niet;￿het￿Nederlandse￿personen-en￿familierecht￿moet,￿als￿het￿aan￿ons￿ligt,￿op￿hedendaag-se￿relevantie￿worden￿onderzocht.￿Het￿is￿nog￿te￿zeer￿geba-seerd￿op￿oude￿rollen,￿oude￿aannames,￿oude￿verwachtin-gen￿en￿oude￿gedragspatronen,￿die￿allang￿niet￿meer￿van-zelfsprekend￿zijn,￿want￿de￿tijden￿veranderen￿en￿wij￿veran-deren￿met￿hen.Het￿personen-￿en￿familierecht￿voert￿terug￿op￿de￿CodeCivil￿van￿Napoleon.￿Destijds￿ademde￿de￿wet￿de￿geest￿vanverlichting￿en￿vernieuwing.￿Hoewel￿de￿uitgangspuntennog￿steeds￿de￿tand￿des￿tijds￿kunnen￿weerstaan,￿is￿er￿inde￿afgelopen￿200￿jaar￿natuurlijk￿het￿nodige￿veranderd.Een￿van￿de￿meest￿fundamentele￿wijzigingen￿is￿ons￿mens-en￿wereldbeeld.￿Meer￿dan￿ooit￿te￿voren￿kun￿je￿zijn￿wieje￿bent￿en￿minder￿dan￿ooit￿ben￿je￿veroordeeld￿tot￿het￿le-ven￿dat￿je￿niet￿wilt￿leven,￿ongeacht￿sociaal￿wenselijke￿ge-dragspatronen.￿Het￿recht￿moet￿daarin￿volgend￿zijn.￿Hetmag￿niet￿zo￿zijn￿dat￿het￿recht￿voorschrijft￿wie￿je￿bent,￿hoeje￿moet￿leven,￿wat￿je￿identiteit￿is,￿wie￿je￿vader￿en￿je￿moe-der￿zijn,￿van￿wie￿jij￿de￿vader,￿de￿moeder,￿de￿ouder￿kuntzijn.￿We￿hebben￿dezelfde￿discussie￿gevoerd￿over￿meerouders.￿In￿plaats￿van￿twee￿ouders￿zouden￿er￿ook￿drie￿ofmeer￿ouders￿kunnen￿zijn.￿Wij￿hebben￿de￿staatssecreta-ris￿gevraagd￿dat￿te￿onderzoeken.￿Tot￿onze￿grote￿vreugdeheeft￿hij￿toegezegd￿om￿dat￿te￿gaan￿doen. Van￿TongerenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-72Dit￿wetsvoorstel￿wordt￿door￿GroenLinks￿van￿harte￿ver-welkomd.￿Het￿doet￿recht￿aan￿het￿vanzelfsprekende￿rechtvan￿transgenders￿om￿zelf￿de￿regie￿te￿hebben￿over￿de￿wij-ze￿waarop￿zij￿geregistreerd￿staan￿in￿de￿GemeentelijkeBasisadministratie￿voor￿persoonsgegevens.￿Nog￿blijerzijn￿we￿met￿het￿schrappen￿van￿de￿sterilisatie-eis￿in￿het￿ou-de￿artikel￿28,￿lid￿1￿van￿Boek￿1￿van￿het￿Burgerlijk￿Wetboek.Zelden￿heb￿ik￿zo'n￿onnodig￿grievende￿wetsbepaling￿ge-zien.￿Wij￿hebben￿nog￿wel￿een￿aantal￿vragen.Waarom￿wordt￿voorgeschreven￿dat￿een￿deskundigen-verklaring￿moet￿worden￿overlegd￿waaruit￿blijkt￿dat￿hetgaat￿om￿de￿blijvende￿overtuiging￿tot￿het￿andere￿geslachtte￿behoren?￿Ik￿hoorde￿net￿dat￿in￿de￿wet￿alleen￿het￿woord"overtuiging"￿staat.￿Gezien￿de￿vergaande￿en￿onontkoom-bare￿consequenties￿van￿zo'n￿overtuiging￿zou￿eigenlijkal￿volstaan￿moeten￿kunnen￿worden￿met￿de￿enkele￿ver-klaring￿van￿de￿betrokkene￿zelf.￿GroenLinks￿zou￿dan￿ookgraag￿zien￿dat￿dit￿aspect￿wordt￿meegenomen￿in￿de￿toe-gezegde￿evaluatie.￿Die￿evaluatie￿zien￿wij￿graag￿liever￿nadrie￿jaar￿dan￿na￿vijf￿jaar.￿Daarom￿steunen￿wij￿het￿amende-ment-Dijkstra￿op￿stuk￿nr.￿8.Sowieso￿moet￿het￿begrip￿"in￿deskundige￿kringen"￿aan-zienlijk￿worden￿uitgebreid.￿Mijn￿voorgangers￿hebben￿hethier￿ook￿betoogd:￿de￿wachttijd￿is￿te￿lang￿en￿de￿groep￿iste￿beperkt.￿Als￿dit￿wetsvoorstel￿in￿werking￿treedt,￿kan￿ie-dere￿Nederlander￿van￿16￿jaar￿of￿ouder￿die￿de￿overtuigingheeft￿tot￿het￿andere￿geslacht￿te￿behoren,￿om￿een￿wijzi-ging￿van￿de￿vermelding￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorte-akte￿vragen.￿Maar￿misschien￿zouden￿we￿ook￿eens￿moetennadenken￿en￿debatteren￿over￿de￿vraag￿voor￿welke￿wette-lijke￿regelingen￿het￿van￿belang￿is￿om￿het￿geslacht￿te￿re-gistreren￿en￿dit￿moeten￿onderzoeken.￿Als￿je￿het￿aan￿men-sen￿vraagt,￿roepen￿ze￿direct:￿voor￿borstkankeronderzoekmoet￿je￿toch￿weten￿of￿iemand￿een￿vrouw￿is.￿Het￿huwelijkwordt￿genoemd,￿evenals￿de￿opkomstplicht￿voor￿militairedienst.￿Dat￿laatste￿hebben￿we￿niet￿meer.￿Zou￿dat￿ooit￿her-leven,￿dan￿zou￿je￿misschien￿toch￿denken￿aan￿een￿dienst-plicht￿voor￿mannen￿en￿vrouwen,￿maar￿dat￿terzijde.￿Welkdoel￿dient￿de￿geslachtsregistratie￿eigenlijk￿nog?￿Vroegerstond￿er￿ook￿in￿je￿paspoort￿of￿je￿Caucasian￿was￿of￿niet.￿Inje￿paspoort￿stond￿ook￿je￿geloofsovertuiging.￿Daarvan￿heb-ben￿we￿ook￿allang￿gezegd￿dat￿het￿niet￿relevant￿is,￿behalvein￿bepaalde￿omstandigheden￿waarin￿je￿het￿dan￿ook￿meldt.Waarom￿moet￿de￿overheid￿überhaupt￿in￿je￿onderbroek￿kij-ken?Een￿andere￿vraag￿is:￿is￿er￿gekeken￿naar￿het￿Australi-sche￿voorstel,￿dat￿ook￿door￿mevrouw￿Dijkstra￿werd￿ge-noemd,￿om￿geregistreerd￿te￿kunnen￿staan￿als￿"man","vrouw"￿of￿"anders"?￿Ik￿heb￿me￿door￿mensen￿die￿er￿ver-stand￿van￿hebben￿en￿die￿in￿Australië￿zijn￿geweest,￿latenvertellen￿dat￿het￿voor￿een￿bepaalde￿groep￿een￿ongelofe-lijke￿opluchting￿is￿dat￿ze￿niet￿in￿het￿ene￿of￿in￿het￿anderehokje￿moeten,￿maar￿gewoon￿zelf￿kunnen￿kiezen,￿en￿dathet￿dan￿op￿dat￿moment￿of￿misschien￿voor￿de￿rest￿van￿hunleven￿geen￿van￿beide￿is.￿GroenLinks￿wil,￿evenals￿de￿VVDen￿D66,￿graag￿dat￿nut￿en￿noodzaak￿van￿de￿geslachtsregi-stratie￿en￿eventuele￿alternatieve￿registraties￿worden￿on-derzocht.￿Dat￿is￿gelijk￿ook￿een￿verzoek￿aan￿de￿staatsse-cretaris.￿Het￿is￿een￿gevoelig￿onderwerp.￿We￿zitten￿niet￿al-leen￿in￿de￿juridische￿sfeer,￿maar￿ook￿heel￿erg￿in￿de￿iden-titeitssfeer,￿in￿de￿morele￿sfeer￿en￿–￿dat￿geldt￿voor￿sommi-gen￿van￿ons￿–￿ook￿in￿de￿godsdienstige,￿religieuze￿sfeer.GroenLinks￿vindt￿het￿echter￿wel￿tijd￿om￿het￿debat￿hier-over￿op￿een￿gepaste￿wijze￿te￿voeren￿en￿om￿helderder￿tekrijgen￿waarom￿het￿man￿zijn￿of￿vrouw￿zijn￿geregistreerdmoet￿worden,￿en￿of￿dat￿überhaupt￿moet.￿Zou￿het￿in￿elkgeval￿niet￿mogelijk￿zijn￿om￿te￿bekijken￿of￿een￿categorie"anders"￿een￿goede￿optie￿is￿om￿aan￿alle￿Nederlandersrecht￿te￿doen?De￿heer￿De￿Wit￿(SP):Voorzitter.￿De￿SP-fractie￿vindt￿het￿positief￿dat￿het￿met￿de-ze￿wetswijziging￿voor￿mensen￿gemakkelijker￿wordt￿omhun￿geslacht￿te￿wijzigen.￿Het￿is￿goed￿dat￿we￿voortaan￿nietmeer￿van￿mensen￿eisen￿dat￿ze￿zeer￿ingrijpende￿lichame-lijke￿aanpassingen￿ondergaan￿en￿dat￿de￿zogenoemde￿ste-rilisatie-eis￿komt￿te￿vervallen.￿Het￿belangrijkste￿criteriumvoor￿het￿vaststellen￿van￿de￿genderidentiteit￿is￿de￿zelfdia-gnose￿van￿de￿betrokkene,￿zoals￿de￿staatssecretaris￿een-en￿andermaal￿in￿het￿wetsvoorstel￿en￿de￿stukken￿daarom-heen￿toelicht.￿Het￿hoeft￿slechts￿ondersteund￿te￿wordendoor￿de￿verklaring￿van￿een￿deskundige￿dat￿het￿besluitweloverwogen￿tot￿stand￿is￿gekomen￿en￿dus￿niet￿in￿eenopwelling￿is￿geschied￿of￿voortkomt￿uit￿een￿psychischestoornis.￿De￿gang￿naar￿de￿rechter￿is￿voortaan￿niet￿meernodig.￿Dit￿voorstel￿sluit￿aan￿bij￿de￿gewijzigde￿maatschap-pelijke￿opvattingen.￿Veel￿mensen￿hebben￿hier￿reikhalzendnaar￿uitgekeken.Ik￿heb￿een￿vraag￿aan￿de￿staatssecretaris￿over￿de￿rol￿vande￿deskundige.￿Ik￿vind￿de￿nota￿van￿wijziging￿een￿verbe-tering￿ten￿opzichte￿van￿het￿oorspronkelijke￿wetsvoorstel.Uit￿de￿nieuwe￿formulering￿komt￿nog￿duidelijker￿naar￿vo-ren￿dat￿niet￿de￿deskundige￿moet￿beoordelen￿tot￿welk￿ge-slacht￿iemand￿blijvend￿wenst￿te￿behoren.￿Dat￿doet￿de￿be-trokkene￿zelf,￿en￿alleen￿de￿betrokkene￿kan￿dat￿ook.￿Als￿dedeskundige￿vaststelt￿dat￿de￿wens￿weloverwogen￿is,￿alser￿informatie￿is￿gegeven￿over￿wat￿de￿consequenties￿zijn,over￿wat￿het￿voor￿de￿persoon￿betekent,￿en￿als￿die￿per-soon￿wilsbekwaam￿is,￿dan￿wordt￿de￿verklaring￿afgegeven.In￿navolging￿van￿het￿COC￿en￿Transgender￿Netwerk￿Neder-land￿vraag￿ik￿de￿staatssecretaris￿om￿toe￿te￿lichten￿waar-om￿de￿deskundige￿steeds￿een￿arts￿of￿een￿psycholoog￿zoumoeten￿zijn,￿zoals￿in￿het￿besluit￿staat.￿Ik￿krijg￿op￿dit￿puntgraag￿een￿toelichting￿van￿de￿staatssecretaris.Mijn￿fractie￿vindt￿het￿verder￿een￿goede￿zaak￿dat￿devoornaam￿ook￿direct￿kan￿worden￿gewijzigd￿bij￿de￿ambte-naar￿van￿de￿burgerlijke￿stand,￿zodat￿dit￿niet￿leidt￿tot￿on-nodige￿extra￿procedures￿en￿extra￿kosten.￿Onze￿vraag￿overde￿voorlichting￿aan￿de￿balie￿over￿mogelijke￿consequen-ties￿heeft￿de￿staatssecretaris￿bevredigend￿beantwoord.Ik￿heb￿in￿de￿schriftelijke￿ronde￿nog￿wel￿een￿vraag￿ge-steld￿over￿het￿afstammingsrecht.￿Artikel￿28c￿zit￿ingewik-keld￿in￿elkaar,￿maar￿dat￿komt￿doordat￿het￿een￿ingewikkeldprobleem￿is.￿In￿principe￿heeft￿de￿wijziging￿van￿het￿ge-slacht￿geen￿gevolgen￿voor￿de￿familierechtelijke￿betrekkin-gen.￿Dat￿is￿lid￿2.￿Als￿er￿echter￿een￿geboorte￿plaatsvindt￿nade￿geslachtswijziging￿–￿dat￿is￿lid￿3￿–￿dan￿geldt￿voor￿het￿af-stammingsrecht￿het￿geslacht￿van￿voor￿de￿wijziging.￿Mijnfractie￿heeft￿in￿de￿schriftelijke￿inbreng￿de￿vraag￿opgewor-pen￿of￿dit￿niet￿tot￿vreemde￿situaties￿leidt,￿omdat￿de￿aan-duiding￿van￿de￿afstammingsrelatie,￿"vader"￿of￿"moeder",dan￿niet￿strookt￿met￿de￿feitelijke￿situatie.￿Dat￿zou￿proble-matisch￿kunnen￿zijn￿voor￿de￿identiteitsvorming￿van￿hetkind.￿Met￿de￿nota￿van￿wijziging￿is￿het￿probleem￿kleinergeworden,￿omdat￿het￿derde￿lid￿alleen￿geldt￿voor￿dege-ne￿die￿het￿kind￿baart.￿Die￿is￿de￿moeder,￿ook￿als￿deze￿moe-der￿haar￿geslacht￿heeft￿veranderd￿in￿mannelijk.￿De￿mandie￿zijn￿geslacht￿heeft￿veranderd￿in￿vrouwelijk￿en￿een￿kindverwekt,￿kan￿op￿grond￿van￿deze￿wijziging￿toch￿als￿moederworden￿aangemerkt￿als￿het￿kind￿binnen￿een￿relatie￿van De￿WitTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-73twee￿vrouwen￿wordt￿geboren.￿Zo￿begrijp￿ik￿het￿althans.De￿vraag￿aan￿de￿staatssecretaris￿is￿of￿ik￿dat￿op￿deze￿ma-nier￿juist￿zie￿of￿niet.Ten￿slotte￿heeft￿mijn￿fractie￿gevraagd￿om￿de￿wet￿na￿eenaantal￿jaren￿te￿evalueren,￿zodat￿opnieuw￿kan￿worden￿ge-keken￿naar￿de￿leeftijdsgrens,￿de￿uitwerking￿van￿het￿zelf-beschikkingsrecht￿in￿de￿praktijk,￿het￿belang￿van￿het￿kindwaar￿het￿gaat￿om￿het￿afstammingsrecht￿en￿eventueelook￿naar￿het￿Argentijnse￿model.￿De￿staatssecretaris￿heeftdie￿evaluatie￿reeds￿toegezegd,￿maar￿hij￿noemt￿in￿de￿notanaar￿aanleiding￿van￿het￿verslag￿een￿periode￿van￿vijf￿jaar.De￿voorkeur￿van￿mijn￿fractie￿gaat￿uit￿naar￿het￿amende-ment￿van￿D66,￿waarin￿een￿termijn￿van￿drie￿jaar￿wordt￿ge-noemd.￿Mijn￿fractie￿zal￿dat￿amendement￿ook￿steunen.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Voorzitter.￿Dit￿wetsvoorstel￿maakt￿het￿mogelijk￿dat￿het￿ge-slacht￿van￿een￿persoon￿in￿de￿geboorteakte￿wordt￿gewij-zigd,￿zonder￿dat￿een￿feitelijke￿wijziging￿van￿het￿geslachtheeft￿plaatsgevonden.￿Alleen￿het￿gegeven￿dat￿iemandzich￿van￿het￿andere￿geslacht￿voelt,￿is￿wat￿de￿PVV￿betreftniet￿voldoende￿om￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorteakte￿te￿wij-zigen.￿Hierdoor￿zou￿immers￿niet￿de￿feitelijke￿werkelijkheidworden￿geregistreerd.￿Waar￿trekken￿wij￿dan￿de￿grens?Kan￿iemand￿die￿zich￿jonger￿voelt￿dan￿hij￿of￿zij￿in￿werkelijk-heid￿is,￿in￿de￿toekomst￿ook￿de￿geboortedatum￿laten￿wijzi-gen￿in￿de￿GBA?￿Wat￿de￿PVV￿betreft￿dienen￿de￿gegevens￿inde￿GBA￿te￿corresponderen￿met￿de￿feitelijke￿werkelijkheid.Waarop￿baseert￿de￿staatssecretaris￿de￿opmerking￿dat￿degenderidentiteit￿bij￿transgenders￿voornamelijk￿een￿niet-lichamelijke￿kwestie￿is?￿Waarom￿ondergaan￿mensen￿danüberhaupt￿een￿geslachtsveranderende￿operatie?Verder￿zal￿het￿wetsvoorstel,￿zoals￿net￿al￿door￿een￿aantalcollega's￿is￿gemeld,￿problemen￿meebrengen￿bij￿het￿be-palen￿van￿de￿afstamming￿van￿een￿kind,￿van￿een￿persoon.Als￿het￿feitelijke￿geslacht￿van￿de￿ouder￿afwijkt￿van￿zijn￿ofhaar￿administratieve￿geslacht,￿zal￿verwarring￿ontstaanover￿de￿afstamming.￿Het￿zou￿bijvoorbeeld￿mogelijk￿zijndat￿een￿man￿aan￿het￿loket￿komt￿melden￿dat￿hij￿zonder￿ge-slachtswijziging￿moeder￿van￿zijn￿eigen￿kind￿wil￿worden.Wat￿ons￿betreft￿is￿dat￿een￿waanzinnige￿situatie.￿Graag￿eenreactie￿van￿de￿staatssecretaris.Verder￿brengt￿de￿eis￿van￿een￿deskundigenverklaringvoor￿het￿kunnen￿wijzigen￿van￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorte-akte￿identiteitsfraude￿mee.￿Met￿dit￿wetsvoorstel￿zou￿ieder-een￿die￿gesteund￿wordt￿door￿een￿deskundige,￿zijn￿of￿haargeslacht￿in￿de￿geboorteakte￿kunnen￿wijzigen￿door￿slechtste￿stellen￿dat￿het￿om￿een￿overtuiging￿gaat￿die￿van￿blijven-de￿aard￿kan￿worden￿beschouwd.￿Ook￿hierop￿graag￿een￿re-actie￿van￿de￿staatssecretaris.Ten￿slotte￿–￿en￿hiermee￿rond￿ik￿de￿eerste￿termijn￿af￿–lijkt￿dit￿voorstel￿niet￿uit￿te￿sluiten￿dat￿een￿persoon￿meer-dere￿keren￿het￿geslacht￿in￿de￿geboorteakte￿kan￿laten￿wij-zigen.￿Klopt￿dat?￿Deelt￿de￿staatssecretaris￿de￿visie￿van￿dePVV￿dat￿het￿zo￿wel￿allemaal￿erg￿fraudegevoelig￿wordt?Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Ik￿kom￿graag￿nog￿even￿terug￿op￿wat￿de￿PVV￿net￿zei,￿na-melijk￿dat￿zelf￿kunnen￿bepalen￿of￿je￿man￿of￿vrouw￿bentnet￿zoiets￿is￿als￿het￿gevoel￿hoe￿oud￿of￿hoe￿jong￿je￿bent.Ik￿vroeg￿me￿af￿of￿de￿spreker￿enig￿idee￿heeft￿wat￿het￿be-tekent￿als￿je￿je￿van￿een￿ander￿geslacht￿voelt￿dan￿het￿li-chaam￿waarin￿je￿zit?De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Ik￿ben￿geboren￿als￿jongetje￿en￿ik￿voel￿me￿nog￿steeds￿eenjongetje.￿Ik￿ken￿overigens￿wel￿mensen￿in￿mijn￿directeomgeving￿die￿een￿geslachtsveranderende￿operatie￿heb-ben￿ondergaan.￿Heel￿specifiek￿invoelen￿kan￿ik￿het￿niet￿alsmens,￿maar￿ik￿kan￿wel￿enigszins￿begrijpen￿wat￿hij￿of￿zijbedoelt￿omdat￿ik￿die￿gesprekken￿natuurlijk￿ook￿heb￿ge-voerd￿voordat￿ik￿het￿debat￿inging.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Is￿het￿dan￿logisch￿om￿die￿vergelijking￿te￿maken￿met￿deleeftijd￿waarvan￿je￿misschien￿wel￿voelt￿dat￿je￿die￿hebt￿endie￿je￿dan￿ook￿zou￿kunnen￿aanpassen?De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Ja,￿wat￿mij￿betreft￿wel.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Ik￿zou￿er￿graag￿meer￿over￿willen￿horen￿waarom￿dat￿in￿uwogen￿precies￿hetzelfde￿is.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Het￿is￿een￿subjectief￿gegeven.￿Er￿werd￿net￿ook￿al￿aan￿ge-refereerd￿door￿de￿collega's.￿Als￿iemand￿zich￿werkelijk￿jon-ger￿of￿ouder￿voelt￿dan￿hij￿of￿zij￿is￿en￿dat￿wenst￿aan￿te￿pas-sen,￿kan￿dat￿hetzelfde￿zijn￿als￿wanneer￿iemand￿zich￿vaneen￿ander￿geslacht￿voelt￿dan￿hij￿of￿zij￿daadwerkelijk￿is.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Begrijp￿ik￿nu￿goed￿dat￿de￿PVV￿wil￿dat￿de￿rechterlijke￿toetsblijft￿bestaan?De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Wij￿zijn￿tegen￿dit￿voorstel,￿als￿u￿dat￿bedoelt.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Dat￿bedoelde￿ik,￿ja.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Dat￿is￿dan￿een￿helder￿antwoord.De￿heer￿Van￿Oosten￿(VVD):Voorzitter.￿In￿de￿eerste￿plaats￿feliciteer￿ik￿mevrouw￿Oo-senbrug￿met￿haar￿maidenspeech.￿Ik￿heb￿haar￿de￿afgelo-pen￿maanden￿leren￿kennen￿als￿een￿actief￿Kamerlid￿uit￿on-ze￿gezamenlijke￿regio.￿Ik￿verheug￿mij￿zeer￿op￿de￿samen-werking￿in￿de￿komende￿jaren.De￿VVD￿is￿tevreden￿over￿dit￿wetsvoorstel,￿in￿navolgingvan￿diverse￿andere￿sprekers.￿Het￿maakt￿een￿eind￿aan￿deonterende￿sterilisatie-eis￿om￿je￿geslacht￿te￿kunnen￿wijzi-gen,￿indien￿je￿de￿diepe￿overtuiging￿hebt￿geboren￿te￿zijnin￿het￿verkeerde￿geslacht.￿Het￿zelfbeschikkingsrecht￿pre-valeert￿boven￿het￿bewijs￿van￿fysieke￿aanpassing￿aan￿hetgewenste￿geslacht.￿Dit￿voorstel￿is￿een￿enorme￿erkenningvan￿het￿individu,￿waarvoor￿dan￿ook￿complimenten￿aan￿destaatssecretaris.De￿VVD￿heeft￿naar￿aanleiding￿van￿het￿voorstel￿wel￿eenaantal￿vragen￿aan￿de￿staatssecretaris,￿in￿de￿eerste￿plaatsover￿de￿te￿hanteren￿minimumleeftijdsgrens￿voor￿het￿kun-nen￿wijzigen￿van￿je￿geslacht.￿Die￿wordt￿nu￿gesteld￿op￿16jaar.￿Het￿trekken￿van￿een￿grens￿is￿altijd￿arbitrair,￿maar￿ikbegrijp￿dat￿een￿concrete￿leeftijdsgrens￿wenselijk￿en￿nood-zakelijk￿is.￿Dat￿laat￿onverlet￿dat￿mij￿in￿de￿voorbereiding￿opdit￿debat￿wel￿is￿gebleken￿dat￿bij￿jonge￿transgenders￿een Van￿OostenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-74behoefte￿bestaat￿ook￿onder￿die￿grens￿van￿16￿jaar￿het￿ge-slacht￿administratief￿te￿laten￿wijzigen.￿Collega￿Dijkstra￿gafvoorbeelden￿aan￿van￿jonge￿transgenders￿die￿bijvoorbeeldhun￿paspoort￿moeten￿laten￿zien￿en￿dan￿voortdurend￿desituatie￿moeten￿uitleggen,￿want￿de￿geslachtsaanduidingop￿dat￿identiteitsbewijs￿komt￿dan￿niet￿overeen￿met￿hetbeeld￿dat￿de￿ambtenaar￿voor￿zich￿ziet.￿Daarom￿vraag￿ikde￿staatssecretaris￿welke￿bezwaren￿er￿eigenlijk￿kleven￿aanzo'n￿lagere￿leeftijd.￿Hoe￿vaak￿komt￿het￿naar￿zijn￿idee￿über-haupt￿voor￿dat￿onder￿de￿16￿jaar￿die￿overtuigde￿wens￿zoubestaan?￿Mijn￿concrete￿verzoek￿aan￿de￿staatssecretaris￿isom,￿voor￿zover￿die￿vragen￿nu￿niet￿afdoende￿kunnen￿wor-den￿beantwoord,￿dit￿aspect￿mee￿te￿nemen￿in￿de￿komendeevaluatie￿die￿hij￿reeds￿heeft￿toegezegd.Vervolgens￿kom￿ik￿op￿de￿deskundigenverklaring.￿Medenaar￿aanleiding￿van￿vragen￿van￿mijn￿fractie￿–￿ere￿wie￿eretoekomt,￿ook￿andere￿sprekers￿vanavond￿hebben￿daarnaargevraagd￿–￿is￿in￿het￿wetgevingsproces￿voorafgaand￿aandeze￿plenaire￿behandeling￿door￿de￿staatssecretaris￿het￿in-formed￿consent￿geïntroduceerd.￿Dank￿daarvoor!￿Blijft￿nogwel￿over￿de￿vaststelling￿dat￿de￿kring￿van￿deskundigen￿zichnu￿praktisch￿in￿het￿medische￿bevindt,￿meer￿specifiek￿in￿dehoek￿van￿de￿genderdysforie.￿In￿hoeverre￿acht￿de￿staatsse-cretaris￿het￿verantwoord￿deze￿kring￿op￿termijn￿uit￿te￿brei-den?￿Ik￿begrijp￿uit￿zijn￿beantwoording￿van￿een￿door￿mij-zelf￿gestelde￿vraag￿in￿het￿wetgevingsproces￿dat￿ook￿eenhuisarts￿in￿staat￿kan￿worden￿geacht￿van￿zijn￿of￿haar￿pati-ënt￿vast￿te￿stellen￿dat￿deze￿welbewust￿en￿onomkeerbaartot￿de￿vaststelling￿komt￿van￿het￿andere￿geslacht￿te￿zijn.Voorwaarde￿is￿dan￿"slechts"￿dat￿de￿huisarts￿deskundig-heid￿heeft￿in￿deze￿materie.￿Wil￿de￿staatssecretaris￿toezeg-gen￿ook￿dit￿onderwerp￿in￿die￿evaluatie￿mee￿te￿nemen?Vervolgens￿sla￿ik￿de￿brug￿naar￿de￿evaluatie￿zelf,￿waar-voor￿collega￿Dijkstra￿een￿amendement￿heeft￿ingediend.Eerder￿in￿het￿wetgevingsproces￿heeft￿de￿VVD￿verzochtom￿een￿evaluatie￿na￿vijf￿jaar.￿De￿staatssecretaris￿heeft￿dittoegezegd.￿Ik￿begrijp￿nu￿dat￿wij￿wellicht￿een￿beetje￿in￿dediscussie￿komen￿wat￿meer￿wijsheid￿is,￿drie￿jaar￿of￿vijf￿jaar.Om￿onderlinge￿wedijver￿voor￿te￿zijn,￿vraag￿ik￿de￿staatsse-cretaris￿wat￿hij￿de￿meest￿verantwoorde￿termijn￿vindt.￿Vol-gens￿de￿VVD￿gaat￿het￿erom￿dat￿er￿in￿die￿evaluatie￿afge-rond￿en￿goed￿wordt￿nagedacht￿over￿de￿minimumleeftijds-grens￿en￿de￿kring￿van￿deskundigen.￿Daar￿moet￿dan￿ookvoldoende￿tijd￿voor￿zijn.￿Als￿dat￿binnen￿drie￿jaar￿kan,￿mijbest,￿maar￿als￿er￿vijf￿jaar￿voor￿nodig￿is,￿laten￿we￿dan￿als-tublieft￿ook￿die￿vijf￿jaar￿pakken.Ten￿slotte￿nog￿een￿enkel￿woord￿over￿de￿mensen￿diezich￿vrouw￿noch￿man￿voelen.￿Op￿welke￿wijze￿zou￿omge-gaan￿moeten￿worden￿met￿geslachtsvermelding￿op￿hungeboorteakte?￿Eerder￿heeft￿de￿VVD-fractie￿al￿aandachtgevraagd￿voor￿deze￿groep.￿In￿reactie￿op￿vragen￿geeft￿destaatssecretaris￿aan￿dit￿onderwerp￿specifiek￿te￿gaan￿be-zien.￿Waarvan￿akte,￿zou￿ik￿zeggen.￿De￿VVD￿ziet￿met￿be-langstelling￿uit￿naar￿berichten￿van￿de￿staatssecretarishierover.￿Wellicht￿kan￿hij￿nu￿wel￿aangeven￿hoe￿en￿metwelk￿tijdpad￿hij￿daarbij￿te￿werk￿denkt￿te￿gaan.Mevrouw￿Van￿Toorenburg￿(CDA):Mijnheer￿de￿voorzitter.￿Allereerst￿feliciteer￿ik￿mevrouwOosenbrug￿van￿harte￿met￿haar￿maidenspeech.￿Het￿is￿eenplezier￿om￿vandaag￿dit￿debat￿te￿mogen￿voeren.￿Ik￿val￿ophet￿allerlaatste￿moment￿in￿voor￿mijn￿collega,￿die￿hooptvanavond￿een￿jongetje￿te￿krijgen,￿daar￿maakt￿hij￿geen￿ge-heim￿van,￿maar￿als￿je￿dit￿debat￿doet,￿denk￿je:￿nou,￿er￿kannog￿van￿alles￿gebeuren.Laat￿duidelijk￿zijn￿dat￿wij￿als￿CDA￿gelukkig￿zijn￿met￿hetwetsvoorstel.￿We￿hebben￿een￿mooie￿brief￿gekregen￿vanbelangengroeperingen￿die￿aangeven￿dat￿zij￿het￿een￿heu-gelijke￿dag￿vinden,￿dat￿er￿echt￿wat￿gebeurt￿in￿hun￿bele-ving,￿dat￿zij￿dat￿vieren,￿dat￿mensen￿er￿zijn￿vandaag.￿Ikdenk￿dat￿wij￿er￿best￿bij￿stil￿mogen￿staan￿dat￿het￿belangrijkvoor￿mensen￿is￿om￿erkenning￿te￿krijgen.Omdat￿ik￿zo￿plotseling￿in￿dit￿debat￿stap,￿ben￿ik￿neteven￿een￿forum￿gaan￿bekijken.￿Wat￿speelt￿er￿allemaal￿opzo'n￿forum?￿Dan￿lees￿je￿dat￿mensen￿die￿een￿hobbel￿heb-ben￿kunnen￿nemen,￿elkaar￿feliciteren￿en￿elkaars￿leed￿envreugde￿kennen.￿Het￿is￿mooi￿om￿te￿zien￿dat￿dit￿een￿heelbelangrijk￿onderwerp￿is￿voor￿een￿beperkte￿groep.￿Daaromzijn￿wij￿er￿trots￿op￿dat￿wij￿het￿vandaag￿in￿de￿Kamer￿mo-gen￿bespreken.Wij￿zijn￿het￿eens￿met￿de￿voorstellen￿die￿zijn￿gedaandoor￿dit￿kabinet,￿maar￿natuurlijk￿hebben￿wij￿ook￿een￿aan-tal￿vragen,￿die￿voor￿een￿groot￿deel￿al￿zijn￿gesteld.￿Wat￿isde￿beste￿termijn￿om￿het￿te￿evalueren?￿Is￿dat￿vijf￿jaar￿of￿ishet￿verstandig￿om￿er￿bij￿amendement￿een￿evaluatie￿nadrie￿jaar￿in￿te￿zetten?￿Wij￿horen￿graag￿hoe￿de￿staatssecre-taris￿daarnaar￿kijkt.￿Er￿is￿gesuggereerd￿om￿in￿een￿onder-zoek￿op￿te￿nemen￿hoe￿wij￿ruimte￿kunnen￿bieden￿aan￿men-sen￿die￿zich￿geen￿jongen￿en￿geen￿meisje,￿geen￿man￿engeen￿vrouw￿voelen.￿Hoe￿kunnen￿we￿daar￿in￿de￿toekomstrecht￿aan￿doen?Het￿is￿inderdaad￿wel￿interessant￿om￿te￿zien￿dat￿in￿Au-stralië￿en￿Nieuw-Zeeland￿helemaal￿niet￿meer￿in￿hun￿docu-menten￿wordt￿opgenomen￿of￿iemand￿van￿het￿mannelijkof￿vrouwelijk￿geslacht￿is.￿Wat￿zijn￿daar￿de￿ervaringen￿meein￿de￿praktijk?Wij￿hebben￿dezelfde￿vragen￿over￿de￿deskundigen,￿dieworden￿beperkt￿tot￿de￿groep￿die￿in￿de￿Algemene￿Maatre-gel￿van￿Bestuur￿wordt￿genoemd.￿Zou￿dat￿eventueel￿watruimer￿kunnen￿zijn,￿omdat￿zij￿nu￿nog￿erg￿in￿de￿medischehoek￿zitten,￿en￿daarnaast￿omdat￿het￿een￿lange￿wachttijdmet￿zich￿brengt?￿Wij￿hebben￿begrepen￿dat￿die￿wachttijdinmiddels￿achttien￿maanden￿is.￿Dat￿is￿toch￿verdrietig.￿Watzou￿daaraan￿kunnen￿worden￿gedaan?Ik￿heb￿nog￿een￿opmerking￿die￿wij￿nog￿niet￿hebben￿ge-hoord.￿Deze￿betreft￿de￿kosten￿van￿de￿deskundigenverkla-ring,￿die￿voor￿rekening￿komen￿van￿de￿transgender￿zelf.Gesuggereerd￿wordt￿om￿daarvoor￿een￿vergoeding￿te￿cre-ëren.￿We￿willen￿graag￿horen￿hoe￿de￿staatssecretaris￿daar-naar￿kijkt.￿Dat￿kan￿toch￿niet￿zo￿verschrikkelijk￿in￿de￿pa-pieren￿lopen?￿Laten￿we￿daar￿nu￿eens￿ruimhartig￿mee￿omkunnen￿gaan.De￿vertegenwoordigende￿organisaties￿willen￿graagecht￿betrokken￿zijn￿bij￿de￿onderzoeken￿die￿komen,￿maarook￿bij￿de￿uitwerking￿van￿de￿Algemene￿Maatregel￿van￿Be-stuur.￿Kan￿de￿staatssecretaris￿daaraan￿tegemoetkomen?De￿voorzitter:Hiermee￿komt￿een￿einde￿aan￿de￿eerste￿termijn￿van￿de￿zij-de￿van￿de￿Kamer.De￿vergadering￿wordt￿van￿21.00￿uur￿tot￿21.11￿uur￿ge-schorst.Staatssecretaris￿Teeven:Voorzitter.￿Allereerst￿past￿een￿felicitatie￿aan￿mevrouwOosenbrug￿voor￿haar￿maidenspeech.￿In￿eerste￿instantie TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-75dacht￿ik:￿waar￿gaan￿we￿naartoe?￿Het￿levensverhaal￿vaneen￿Kamerlid?￿Maar￿dat￿bleek￿toch￿heel￿anders￿uit￿te￿pak-ken.￿Als￿je￿het￿zo￿kunt￿brengen,￿is￿dat￿zeer￿interessant.￿Ikhoop￿dat￿mevrouw￿Oosenbrug￿het￿zo￿kan￿vasthouden,want￿dan￿is￿het￿een￿voorrecht￿om￿als￿lid￿van￿het￿kabinette￿luisteren￿naar￿haar￿als￿Kamerlid.Ik￿dank￿de￿Kamerleden￿voor￿hun￿inbreng.￿Ik￿ben￿heelblij￿dat￿we￿dit￿wetsvoorstel￿kunnen￿behandelen￿en￿ik￿benook￿blij￿met￿de￿steun￿die￿vele￿Kamerleden￿voor￿het￿voor-stel￿hebben￿uitgesproken.￿Nederland￿heeft￿in￿de￿jarentachtig￿van￿de￿vorige￿eeuw￿als￿een￿van￿de￿eerste￿landeneen￿regeling￿getroffen￿voor￿transgenders.￿Dat￿wordt￿wel-eens￿vergeten,￿maar￿toen￿waren￿we￿wel￿een￿voorloper.Op￿basis￿van￿die￿regeling￿kan￿een￿transgender￿de￿rechterverzoeken￿om￿een￿wijziging￿van￿de￿geslachtsaanduidingin￿de￿geboorteakte.￿Het￿voorstel￿dat￿wij￿vandaag￿bespre-ken,￿wijzigt￿die￿regeling￿op￿een￿aantal￿belangrijke￿punten.De￿eis￿van￿fysieke￿aanpassing￿van￿het￿verlangde￿geslachtwordt￿geschrapt.￿Ook￿vervalt￿de￿voorwaarde￿dat￿de￿trans-gender￿niet￿langer￿in￿staat￿mag￿zijn￿om￿een￿kind￿voort￿tebrengen.￿Tot￿slot￿wordt￿voorzien￿in￿een￿procedure￿bui-ten￿de￿rechter￿om.￿Het￿zal￿voldoende￿zijn￿als￿iemand￿deovertuiging￿heeft￿duurzaam￿tot￿het￿andere￿geslacht￿te￿be-horen.￿Een￿deskundige￿zal￿hem￿of￿haar￿voorlichten￿overde￿gevolgen￿van￿de￿keuze￿voor￿zijn￿of￿haar￿dagelijks￿le-ven.￿De￿deskundige￿bevestigt￿daarna￿in￿een￿verklaring￿deovertuiging￿van￿de￿transgender.Die￿"informed￿consent"-benadering￿is￿in￿overeenstem-ming￿met￿de￿hedendaagse￿inzichten.￿Het￿feit￿dat￿de￿licha-melijke￿aanpassing￿niet￿meer￿vereist￿is,￿doet￿recht￿aanhet￿gegeven￿dat￿genderidentiteit￿in￿de￿eerste￿plaats￿eenniet-lichamelijk￿verschijnsel￿is.￿Het￿kabinet￿acht￿de￿ver-plichting￿tot￿lichamelijke￿aanpassing￿dan￿ook￿niet￿meerproportioneel.￿Voorts￿is￿het￿een￿maatschappelijk￿gege-ven￿dat￿kinderen￿opgroeien￿bij￿ouders￿van￿hetzelfde￿ge-slacht.￿Volgens￿mij￿moeten￿wij￿daar￿ook￿niet￿voor￿weg-lopen.￿Dat￿is￿maatschappelijk￿geheel￿aanvaard.￿Ook￿eenkinderwens￿staat￿het￿voorstel￿dat￿wij￿vandaag￿bespreken,niet￿langer￿in￿de￿weg.￿Tot￿slot￿zal￿de￿ambtenaar￿van￿deburgerlijke￿stand￿de￿wijziging￿van￿de￿vermelding￿van￿hetgeslacht￿verrichten.￿De￿deskundige￿waarborgt￿een￿zorg-vuldige￿procedure.￿Daar￿kom￿ik￿nog￿over￿te￿spreken.￿Eengang￿naar￿de￿rechter￿is￿daardoor￿niet￿meer￿nodig.￿Hetwetsvoorstel￿is￿ook￿buiten￿de￿Kamer￿positief￿ontvangen.Betrokkenen￿voelen￿zich￿gehoord￿en￿ik￿leg￿het￿voorsteldaarom￿met￿nog￿meer￿overtuiging￿aan￿de￿Kamer￿voor.Ik￿wil￿ingaan￿op￿een￿aantal￿punten,￿allereerst￿op￿hetamendement￿van￿mevrouw￿Dijkstra￿op￿stuk￿nr.￿9.￿Ik￿moetdat￿amendement￿ontraden.￿Niet￿alleen￿mevrouw￿Dijkstra,de￿indienster￿van￿het￿amendement,￿maar￿ook￿anderenhebben￿gesproken￿over￿de￿termijn￿van￿vijf￿of￿drie￿jaar.￿Deheer￿Van￿Oosten￿sprake￿van￿"een￿erg￿arbitraire￿termijn".Ik￿denk￿dat￿drie￿jaar￿erg￿kort￿is￿voor￿een￿zinvolle￿evaluatievan￿deze￿gang￿van￿zaken.￿Vijf￿jaar￿is￿ook￿een￿gebruikelijketermijn￿om￿te￿evalueren.￿Dit￿wijkt￿daar￿dus￿niet￿van￿af.￿Ikdenk￿ook￿dat￿die￿termijn￿van￿vijf￿jaar￿passend￿is,￿gelet￿ophet￿ingrijpende￿karakter￿van￿de￿voorgestelde￿wijzigingen.Volgens￿mij￿moet￿je￿de￿effecten￿daarvan￿goed￿in￿ogen-schouw￿nemen.￿Ik￿wil￿wel￿toezeggen￿dat￿de￿leeftijdsgrensvanzelfsprekend￿zal￿worden￿meegenomen￿in￿de￿evaluatie.Daar￿kom￿ik￿straks￿nog￿even￿apart￿over￿te￿spreken,￿maarin￿de￿evaluatie￿zullen￿we￿dus￿ook￿bekijken￿of￿het￿van￿16jaar￿naar￿12￿jaar￿moet￿of￿dat￿de￿leeftijd￿van￿16￿jaar￿moetworden￿gehandhaafd.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):De￿evaluatiebepaling￿staat￿in￿het￿amendement￿op￿stuknr.￿8.￿Ik￿wil￿nader￿ingaan￿op￿de￿termijn￿van￿drie￿jaar.￿Wezien￿natuurlijk￿dat￿alle￿ontwikkelingen￿snel￿gaan.￿Vijf￿jaaris￿echt￿een￿lange￿periode.￿Als￿je￿kijkt￿naar￿wat￿wij￿op￿ditmoment￿al￿weten,￿zou￿je￿moeten￿kunnen￿zeggen￿dat￿je￿natwee￿jaar￿heel￿wat￿informatie￿ter￿beschikking￿hebt,￿zodatje￿de￿evaluatie￿dan￿vorm￿kunt￿gaan￿geven.￿Het￿is￿heel￿be-langrijk￿dat￿we￿ook￿de￿ontwikkelingen￿meenemen￿die￿zosnel￿gaan￿op￿al￿dit￿soort￿terreinen.￿Vijf￿jaar￿geeft￿daar￿tochwel￿weer￿een￿enorme￿lengte￿aan.Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿heb￿een￿aantal￿argumenten￿gegeven￿voor￿die￿vijf￿jaar,in￿plaats￿van￿bijvoorbeeld￿drie￿jaar.￿Ik￿denk￿dat￿het￿goed￿isals￿wij￿ons￿realiseren￿dat￿mij￿wordt￿gevraagd￿om￿dit￿voor-stel￿te￿verdedigen￿in￿beide￿Kamers￿van￿het￿parlement,￿endat￿de￿opvattingen￿over￿wat￿in￿de￿samenleving￿gewoonis￿en￿maatschappelijk￿aanvaard,￿in￿het￿gehele￿parlementniet￿altijd￿op￿dezelfde￿wijze￿worden￿beleefd.￿Ik￿merk￿ditnu￿bijvoorbeeld￿weer￿bij￿het￿wetsvoorstel￿lesbisch￿ou-derschap.￿Er￿zijn￿ook￿hier￿fracties￿die￿heel￿anders￿over￿ditwetsvoorstel￿denken,￿zoals￿die￿van￿de￿PVV￿en￿de￿SGP,￿enook￿die￿heb￿ik￿goed￿gehoord.￿Behalve￿de￿argumenten￿dieik￿net￿heb￿genoemd,￿denk￿ik￿dat￿het￿verstandig￿is￿om￿hierde￿tijd￿voor￿te￿nemen.￿De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿sprak￿daar-over￿in￿zijn￿eerste￿termijn.￿Het￿heeft￿sinds￿de￿tachtiger￿ja-ren￿lang￿geduurd,￿maar￿nu￿lijkt￿er￿iets￿te￿veranderen.￿Hetmoet￿nog￿worden￿besproken,￿maar￿ik￿denk￿dat￿het￿ver-standig￿is￿om￿hiervoor￿de￿tijd￿te￿nemen￿en￿om￿alles￿goedte￿evalueren.￿Dit￿geldt￿voor￿de￿leeftijdsgrens￿–￿een￿aantalleden￿heeft￿mij￿gevraagd￿naar￿het￿waarom￿van￿de￿12￿jaarin￿plaats￿van￿de￿16￿jaar￿–￿maar￿ook￿voor￿de￿lengte￿van￿deevaluatietermijn.￿Ik￿wil￿daarom￿toch￿echt￿persisteren￿bijdie￿termijn￿van￿vijf￿jaar.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Ik￿begrijp￿natuurlijk￿heel￿goed￿wat￿de￿staatssecretaris￿nuzegt.￿Ik￿denk￿wel￿dat￿wij￿hier￿in￿de￿Tweede￿Kamer￿kijkennaar￿de￿inhoud￿van￿de￿wet,￿naar￿waar￿we￿naartoe￿willenen￿naar￿welke￿vorm￿we￿eraan￿willen￿geven.￿In￿de￿EersteKamer￿wordt￿er￿vooral￿juridisch￿naar￿gekeken.￿Ik￿vraagme￿af￿of￿termijnen￿echt￿zo￿belangrijk￿daarvoor￿zijn.Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿ben￿het￿eens￿met￿een￿groot￿aantal￿leden￿van￿de￿Kamerdat￿we￿vandaag￿een￿belangrijke￿stap￿zetten.￿Een￿aantal￿le-den￿hebben￿dit￿onder￿woorden￿gebracht.￿Ik￿denk￿dat￿weons￿wel￿moeten￿realiseren￿dat￿die￿stappen￿niet￿overal￿inde￿samenleving￿met￿dezelfde￿snelheid￿worden￿gezet.￿Alsdit￿wetsvoorstel￿daadwerkelijk￿moet￿gaan￿werken,￿denk￿ikdat￿het￿ook￿een￿verantwoordelijkheid￿van￿mij￿en￿het￿kabi-net￿is￿om￿ervoor￿te￿zorgen￿dat￿het￿beide￿Kamers￿van￿hetparlement￿passeert;￿laat￿ik￿het￿zo￿maar￿zeggen.￿Ik￿moetdaar￿dus￿wel￿een￿beetje￿rekening￿mee￿houden.￿Ik￿heb￿vaneen￿aantal￿collega's￿begrepen￿dat￿de￿Kamer￿aan￿de￿over-zijde￿–￿laat￿ik￿haar￿zo￿maar￿noemen￿–￿met￿betrekking￿totde￿evaluatietermijnen￿bij￿andere￿wetsvoorstellen￿aan￿be-paalde￿zaken￿hecht.￿Ik￿zeg￿niet￿dat￿de￿Tweede￿Kamer￿datniet￿doet,￿maar￿zij￿denkt￿daar￿soms￿eenvoudiger￿over￿dande￿Kamer￿aan￿de￿overzijde;￿laat￿ik￿het￿zo￿maar￿voorzichtigzeggen.￿Ik￿heb￿dus￿een￿aantal￿inhoudelijke￿argumenten,maar￿ook￿het￿argument￿dat￿ik￿ervoor￿wil￿zorgen￿dat￿ditwetsvoorstel￿in￿werking￿treedt￿en￿dat￿ik￿niet￿ergens￿tus-sen￿de￿Eerste￿Kamer￿en￿Tweede￿Kamer￿met￿dit￿wetsvoor- TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-76stel￿wil￿blijven￿steken.￿Ik￿zeg￿het￿maar￿gewoon￿eerlijk,￿zo-als￿het￿is.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Dat￿laatste￿deel￿ik￿met￿de￿staatssecretaris.￿Ik￿vind￿het￿ookheel￿belangrijk￿dat￿deze￿wet￿het￿haalt.￿Tegelijk￿denk￿ik￿datwij￿als￿Tweede￿Kamer￿goed￿moeten￿staan￿voor￿een￿aantalzaken￿die￿wij￿willen,￿die￿niet￿zozeer￿principieel￿zijn￿maarmeer￿een￿kwestie￿van￿hoe￿je￿het￿moet￿vertellen,￿hoe￿jehet￿weet￿te￿brengen.Staatssecretaris￿Teeven:Zeker,￿maar￿daarover￿zijn￿mevrouw￿Dijkstra￿en￿ikzelf￿hetniet￿oneens.￿Ik￿heb￿goed￿geluisterd￿naar￿wat￿zij￿hieroverheeft￿gezegd.￿Ik￿heb￿een￿aantal￿inhoudelijke￿argumentengenoemd,￿maar￿ik￿denk￿ook￿dat￿het￿heel￿belangrijk￿is￿dathet￿wetsvoorstel￿in￿het￿Staatsblad￿terechtkomt.￿Het￿is￿dusprecies￿zoals￿ik￿het￿zeg.￿Ik￿zeg￿daar￿ook￿niets￿meer￿meedan￿ik￿zeg.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Voorzitter.￿Ik￿zou￿graag￿van￿de￿staatssecretaris￿horen￿inhoeverre￿hij￿het￿normaal￿vindt￿dat￿we￿straks￿een￿situatiekunnen￿krijgen￿waarin￿een￿man￿bij￿het￿loket￿van￿de￿GBAkomt￿melden￿dat￿hij￿moeder￿van￿zijn￿kind￿wil￿worden,zonder￿een￿geslachtwijziging￿te￿hebben￿ondergaan.Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿kom￿nog￿aan￿de￿bespreking￿van￿de￿vragen￿van￿de￿heerVan￿Klaveren￿toe.￿Ik￿zal￿hem￿uitgebreid￿toelichten￿waaromdit￿toch￿normaal￿kan￿worden￿gevonden.De￿voorzitter:Helder.￿De￿staatssecretaris￿vervolgt￿nu￿zijn￿betoog.Staatssecretaris￿Teeven:Over￿de￿leeftijdsgrens￿hebben￿een￿aantal￿leden￿ook￿ge-sproken.￿We￿hebben￿bij￿de￿totstandkoming￿van￿dit￿wets-voorstel￿uiteraard￿gesproken￿met￿het￿VU￿Medisch￿Cen-trum.￿Dit￿raakt￿aan￿de￿vraag￿die￿een￿aantal￿leden￿stelden:waarom￿wel￿artsen￿en￿psychologen,￿maar￿waarom￿wordtde￿kring￿van￿deskundigen￿niet￿uitgebreid￿naar,￿bijvoor-beeld,￿het￿maatschappelijk￿werk?￿De￿leeftijdsgrens￿van16￿jaar￿sluit￿aan￿bij￿het￿moment￿waarop￿kinderen￿medi-catie￿kunnen￿krijgen￿die￿onomkeerbare￿fysieke￿gevolgenkan￿hebben.￿Het￿kan￿nog￿steeds￿zo￿zijn￿dat￿er￿transgen-ders￿zijn￿die￿ervoor￿kiezen￿om￿wel￿een￿fysieke￿operatie￿teondergaan.￿In￿die￿zin￿is￿16￿jaar￿ook￿een￿logische￿grens.￿Ikmoet￿een￿aantal￿sprekers￿toegeven￿–￿ik￿heb￿het￿nog￿eventeruggezocht￿–￿dat￿inderdaad￿uit￿het￿rapport￿van￿het￿So-ciaal￿en￿Cultureel￿Planbureau￿blijkt￿dat￿veel￿transgendersal￿op￿jonge￿leeftijd￿weten￿dat￿genderidentiteit￿niet￿over-eenkomt￿met￿het￿geboortegeslacht.￿Dat￿klopt￿ook,￿maar￿ikwijs￿er￿ook￿op￿dat￿het￿onderzoek￿niets￿zegt￿over￿kinderendie￿twijfels￿hadden￿over￿hun￿identiteit￿en￿daar￿later￿weerop￿zijn￿teruggekomen.￿Ook￿dat￿is￿niet￿uit￿te￿sluiten,￿voor-al￿gelet￿op￿het￿feit￿dat￿kinderen￿in￿de￿puberteit￿vrijwel￿al-lemaal￿vragen￿hebben￿over￿hun￿identiteit￿en￿daarin￿eenontwikkeling￿doormaken.￿Ik￿zou￿om￿die￿reden￿willen￿vast-houden￿aan￿de￿leeftijdsgrens￿van￿16￿jaar,￿maar￿ik￿zie￿heelwel,￿met￿een￿aantal￿sprekers￿onder￿u,￿dat￿we￿na￿de￿evalu-atieperiode￿ook￿zouden￿kunnen￿zeggen￿dat￿het￿goed￿valtte￿verdedigen￿om￿de￿grens￿op￿12￿jaar￿te￿stellen.￿Dan￿heb-ben￿wij￿ook￿een￿periode￿gehad￿waarin￿we￿weten￿wat￿ergebeurt,￿en￿dat￿weten￿wij￿op￿dit￿moment￿niet.Ik￿maak￿nog￿een￿opmerking￿over￿de￿leeftijdsgrens￿inandere￿landen.￿Duitsland￿kent￿geen￿leeftijdsgrens,￿maarwel￿geldt￿daar￿dat￿een￿transgender￿ten￿minste￿drie￿jaarin￿het￿andere￿geslacht￿moet￿hebben￿geleefd.￿Ook￿Belgiëkent￿geen￿leeftijdsgrens,￿maar￿wel￿geldt￿in￿België￿dat￿fy-sieke￿aanpassing￿aan￿het￿gewenste￿geslacht￿noodzake-lijk￿moet￿zijn￿en￿dat￿onvruchtbaarheid￿een￿vereiste￿is.￿Datkennen￿wij￿nu￿natuurlijk￿niet￿meer.￿Ook￿in￿andere￿landenis￿direct￿of￿indirect￿een￿leeftijdsgrens￿van￿toepassing,￿diefeitelijk￿hoger￿ligt￿dan￿12￿jaar.￿Ik￿wil￿niet￿voor￿de￿troepenuit￿lopen,￿maar￿dat￿zou￿je￿in￿die￿zin￿kunnen￿opmerken.De￿heer￿Van￿Oosten￿(VVD):Ik￿haak￿even￿in￿op￿de￿opmerking￿die￿de￿staatssecretarismaakt￿over￿een￿onderzoek￿van￿het￿Centraal￿en￿CurltureelPlanbureau,￿wat￿ik￿interessant￿vind￿in￿connectie￿met￿zijneerdere,￿zo-even￿al￿gedane￿toezegging￿over￿de￿evaluatievan￿de￿leeftijdsgrens.￿Ik￿zou￿de￿staatssecretaris￿willen￿vra-gen￿of￿ik￿het￿goed￿zie￿dat￿het￿onderzoek,￿met￿de￿evaluatie,zich￿verder￿uitstrekt￿dan￿alleen￿juridische￿effecten,￿maarook￿maatschappelijke￿effecten￿meeneemt,￿en￿wellicht￿ookmedische￿effecten￿en￿consequenties.￿Met￿andere￿woor-den,￿is￿die￿evaluatie￿breed￿en￿zo￿alomvattend￿mogelijk?Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿denk￿dat￿wij￿moeten￿kijken￿naar￿de￿juridische￿gevolgenvan￿een￿en￿ander.￿Ik￿denk￿ook￿dat￿wij￿moeten￿kijken￿naarde￿leeftijdsgrens￿van￿16￿of￿12￿jaar.￿Ook￿dat￿is￿een￿belang-rijk￿onderwerp￿en￿een￿aantal￿woordvoerders￿hebben￿datdan￿ook￿aangekaart.￿Wij￿moeten￿ook￿kijken￿naar￿het￿aldan￿niet￿uitbreiden￿van￿de￿groep￿deskundigen.￿In￿de￿stuk-kenwisseling￿is￿door￿sommigen￿bepleit￿dat￿maatschappe-lijk￿werkers￿als￿deskundigen￿een￿verklaring￿zouden￿kun-nen￿afgeven.￿Ik￿denk￿dat￿dit￿dan￿ook￿zou￿moeten￿wordenmeegenomen.De￿heer￿Van￿Oosten￿(VVD):Ik￿kijk￿nu￿even￿door￿mijn￿eenvoudige￿juristenbril.￿Die￿hebik￿weliswaar￿niet￿op,￿maar￿ik￿kijk￿naar￿iemand￿die￿hemwel￿draagt.￿Het￿gaat￿dus￿niet￿alleen￿om￿een￿juridische￿be-nadering￿van￿dit￿vraagstuk,￿maar￿om￿een￿benadering￿diebreder￿is￿dan￿dat?Staatssecretaris￿Teeven:Zeker,￿het￿ziet￿ook￿op￿een￿maatschappelijke￿benaderingvan￿het￿vraagstuk.￿Wij￿kunnen￿ook￿kijken￿naar￿het￿VU￿me-disch￿centrum￿en￿de￿ervaringen￿die￿zijn￿opgedaan￿metde￿eenmalige￿gesprekken￿die￿daar￿worden￿gevoerd.￿Er￿isook￿een￿discussie￿geweest￿of￿men￿een￿soort￿examen￿zoumoeten￿afleggen.￿Daar￿is￿helemaal￿geen￿sprake￿van.￿Ikkom￿daar￿straks￿nog￿op￿bij￿de￿beantwoording￿van￿de￿vra-gen.￿Maar￿de￿maatschappelijke￿effecten￿worden￿dus￿ookmeegewogen.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):In￿de￿Wet￿op￿de￿geneeskundige￿behandelingsovereen-komst￿staat￿ook￿een￿leeftijdsgrens￿van￿12￿jaar,￿waarbijhet￿kind￿samen￿met￿de￿ouders￿kan￿beslissen￿over￿de￿ge-neeskundige￿behandeling.￿Dat￿is￿precies￿de￿groep￿waar-over￿wij￿het￿nu￿ook￿hebben.￿Een￿kind￿van￿12￿wordt￿daar-in￿wel￿geacht￿te￿kunnen￿oordelen￿over￿de￿medische￿be-handeling￿die￿het￿ondergaat,￿met￿instemming￿van￿de￿ou-ders.￿De￿WGBO￿gaat￿zelfs￿nog￿iets￿verder.￿Als￿het￿kindecht￿niet￿wil,￿kunnen￿de￿ouders￿op￿hun￿kop￿gaan￿staan,om￿het￿maar￿even￿zo￿te￿zeggen,￿maar￿dan￿is￿de￿meningvan￿het￿kind￿doorslaggevend.￿Aan￿een￿kind￿van￿die￿leef- TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-77tijd￿wordt￿daarmee￿toch￿al￿een￿heel￿zware￿instemmings-mogelijkheid￿toegekend.￿Ook￿bij￿scheiding￿van￿de￿ouderskunnen￿de￿kinderen￿vanaf￿hun￿twaalfde￿zeggen￿of￿zij￿bijvader￿of￿moeder￿willen￿wonen.￿Ook￿dat￿is￿een￿behoorlijkebeslissingsbevoegdheid,￿zou￿je￿kunnen￿zeggen.￿Ik￿vraagdaarom￿aan￿de￿staatssecretaris￿waarom￿hij￿het￿zo￿moeilijkvindt￿om￿die￿leeftijdsgrens￿te￿hanteren.Staatssecretaris￿Teeven:De￿leeftijd￿van￿16￿jaar￿hangt￿ook￿samen￿met￿het￿feit￿dater￿vanaf￿dat￿moment￿onomkeerbare￿medische￿ingrepenkunnen￿worden￿verricht.￿Dat￿blijkt￿ook￿uit￿de￿schriftelij-ke￿stukken￿die￿wij￿met￿elkaar￿hebben￿gewisseld.￿Dus￿jesluit￿met￿de￿leeftijd￿van￿16￿jaar￿bij￿een￿en￿ander￿aan.￿An-ders￿krijg￿je￿een￿tweedeling.￿Dan￿krijg￿je￿situaties￿waar-in￿alleen￿op￿basis￿van￿de￿schriftelijke￿verklaring￿sprake￿isvan￿12￿jaar,￿maar￿waarin￿je￿naar￿16￿jaar￿gaat￿als￿er￿medi-sche￿ingrepen￿worden￿verricht.￿Ik￿heb￿al￿toegezegd￿dat￿ikdie￿leeftijdsgrenzen￿wel￿ga￿bekijken,￿maar￿op￿dit￿momentis￿het￿verstandig￿om￿de￿leeftijd￿van￿16￿jaar￿te￿handhaven.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Ik￿had￿nog￿een￿vraag￿de￿andere￿kant￿op,￿want￿16￿jaar￿isten￿opzichte￿van￿de￿bestaande￿wetgeving￿juist￿een￿verla-ging￿van￿de￿leeftijd.￿De￿staatssecretaris￿gaf￿net￿zelf￿aandat￿allerlei￿vragen￿en￿twijfels￿over￿de￿identiteit￿kenmer-kend￿kunnen￿zijn￿voor￿de￿puberteit.￿Is￿dat￿juist￿geen￿be-zwaar￿tegen￿de￿verlaging￿van￿de￿leeftijd￿naar￿16￿jaar?Staatssecretaris￿Teeven:Nee.￿Ik￿heb￿net￿al￿het￿argument￿gegeven￿op￿vragen￿vanmevrouw￿Dijkstra.￿De￿leeftijd￿van￿16￿jaar￿is￿gekozen￿om-dat￿vanaf￿dat￿moment￿onomkeerbare￿medische￿ingrepenmogen￿worden￿verricht.￿Voor￿die￿tijd￿willen￿wij￿die￿situa-tie￿niet￿hebben.￿Om￿die￿reden￿hebben￿wij￿aangesloten￿bijde￿leeftijd￿van￿16￿jaar.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Dat￿is￿een￿wetssystematisch￿argument,￿maar￿ik￿reageereven￿op￿wat￿de￿staatssecretaris￿net￿zei,￿namelijk￿dat￿voorde￿puberteit￿–￿dat￿kan￿dus￿ook￿nog￿een￿zestienjarige￿be-treffen￿–￿kenmerkend￿kan￿zijn￿dat￿er￿allerlei￿twijfels￿zijnover￿de￿identiteit.￿Begrijp￿ik￿het￿goed￿dat￿er￿met￿dit￿wets-voorstel￿voor￿ouders￿die￿heel￿veel￿twijfels￿hebben,￿geenmogelijkheid￿is￿om￿het￿tegen￿te￿houden,￿maar￿dat￿alleende￿wens￿van￿het￿kind￿uiteindelijk￿bepalend￿is,￿tenminsteals￿er￿ook￿een￿deskundigenverklaring￿is?Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿kijk￿nu￿even￿terug;￿zestien-￿en￿zeventienjarigen￿vindenwij￿in￿heel￿veel￿opzichten￿wel￿volwassen￿genoeg￿om￿be-paalde￿beslissingen￿te￿nemen.￿Zestien-￿en￿zeventienjari-gen￿kunnen￿in￿het￿strafrecht￿ook￿aansprakelijk￿zijn￿voorhun￿daden.￿Dat￿steunt￿de￿SGP-fractie￿ook.￿Zestien￿jaar￿isdus￿wel￿degelijk￿een￿leeftijd￿waarvan￿wij￿vinden￿dat￿men-sen￿zelf￿weloverwogen￿beslissingen￿moeten￿kunnen￿ne-men￿in￿hun￿leven.￿Met￿dit￿wetsvoorstel￿is￿bij￿die￿grensvan￿16￿jaar￿aangesloten.Ik￿kom￿bij￿de￿beantwoording￿van￿een￿aantal￿vragen.Mevrouw￿Oosenbrug￿en￿mevrouw￿Van￿Tongeren￿vroegenof￿er￿bij￿de￿evaluatie￿ook￿aandacht￿kan￿zijn￿voor￿een￿mo-gelijke￿verruiming￿van￿de￿kring￿van￿deskundigen?￿Ja,￿bijde￿evaluatie￿zullen￿wij￿ook￿kijken￿naar￿de￿verruiming￿vande￿kring￿van￿deskundigen.Mevrouw￿Dijkstra￿vroeg￿of￿de￿huidige￿wet￿een￿inbreukis￿op￿de￿mensenrechten.￿Nee,￿de￿huidige￿wet￿is￿dat￿niet.De￿aanpassing￿naar￿het￿verlangde￿geslacht￿en￿de￿on-vruchtbaarheid￿zijn￿medisch￿verantwoorde￿eisen.￿Zo￿isdat￿ooit￿uitgemaakt.￿Het￿Europees￿Hof￿heeft￿de￿onverenig-baarheid￿met￿het￿verdrag￿daarover￿ook￿niet￿uitgesproken.Verschillende￿landen￿hebben￿dat￿nog￿steeds.￿Ik￿verwijsbijvoorbeeld￿naar￿België,￿dat￿in￿2007￿wetgeving￿op￿ditpunt￿heeft￿gewijzigd￿en￿dat￿dit￿nog￿steeds￿hanteert.￿Welvindt￿de￿Nederlandse￿regering￿dat￿de￿ontkoppeling￿vande￿eisen￿veel￿meer￿in￿lijn￿is￿met￿de￿geest￿van￿het￿mensen-rechtenverdrag￿en￿onze￿Grondwet.￿Overigens￿dank￿voorde￿opmerkingen￿daarover.￿In￿die￿zin￿zien￿wij￿dit￿wel￿dege-lijk￿als￿een￿verbetering.Mevrouw￿Dijkstra￿vroeg￿of￿het￿aanbod￿van￿deskundi-gen￿groot￿genoeg￿is￿om￿wachtlijsten￿te￿vermijden.￿Hetpunt￿van￿de￿wachtlijsten￿heeft￿een￿aantal￿Kamerledenaangekaart.￿Wij￿denken￿dat￿één￿gesprek￿met￿een￿deskun-dige￿veelal￿genoeg￿is.￿Deskundigen￿hebben￿ons￿ook￿ge-zegd￿dat￿zij￿afspraken￿die￿enkel￿zien￿op￿de￿afgifte￿van￿eenverklaring,￿voorrang￿kunnen￿gaan￿verlenen￿boven￿me-dische￿trajecten.￿Dat￿betekent￿dat￿daarvoor￿geen￿wacht-lijst￿zal￿gelden.￿Voor￿transgenders￿die￿al￿in￿een￿medischtraject￿zitten,￿geldt￿dat￿hun￿behandelend￿arts￿of￿psycho-loog￿de￿verklaring￿zal￿kunnen￿afgeven￿zonder￿dat￿daareen￿aparte￿afspraak￿voor￿nodig￿is.￿Dat￿is￿de￿weg￿die￿is￿ge-kozen.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Ik￿heb￿nog￿niet￿voldoende￿voor￿ogen￿of￿er￿voldoende￿ca-paciteit￿is.￿De￿staatssecretaris￿heeft￿het￿weliswaar￿overéén￿gesprek.￿Ik￿begreep￿uit￿de￿nota￿naar￿aanleiding￿vanhet￿verslag￿dat￿een￿eerste￿gesprek￿plaatsvindt.￿Daarnavindt￿dat￿misschien￿nog￿vaker￿plaats.￿Heeft￿dat￿geen￿ge-volgen￿voor￿de￿mensen￿die￿wel￿een￿operatie￿zullen￿onder-gaan,￿in￿die￿zin￿dat￿zij￿dan￿weer￿op￿wachtlijsten￿terechtko-men?￿Het￿gaat￿mij￿om￿de￿hele￿capaciteit.￿Er￿wordt￿nu￿na-melijk￿echt￿een￿beroep￿gedaan￿op￿de￿medici￿van￿de￿tweecentra:￿VU￿medisch￿centrum￿en￿het￿UMCG￿in￿Groningen.Staatssecretaris￿Teeven:We￿hebben￿daarover￿van￿gedachten￿gewisseld￿met￿decentra￿en￿ons￿is￿gezegd￿dat￿er￿geen￿problemen￿zijn￿metwachtlijsten.￿Die￿zijn￿er￿dus￿niet,￿noch￿voor￿het￿enkelvou-dige￿gesprek,￿noch￿voor￿de￿situatie￿waarin￿sprake￿is￿vaneen￿medische￿ingreep.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Ook￿hiervoor￿zou￿ik￿wel￿een￿kortere￿evaluatie￿willen￿heb-ben,￿maar￿goed.Ik￿kom￿nog￿even￿terug￿op￿de￿mensenrechten.￿Destaatssecretaris￿zegt￿dat￿er￿geen￿sprake￿was￿van￿inbreukop￿de￿mensenrechten.￿Ik￿noemde￿dat￿punt￿alleen;￿ik￿heber￿niet￿naar￿gevraagd.￿Ik￿heb￿het￿vastgesteld,￿omdat￿hetzowel￿door￿Human￿Rights￿Watch￿als￿door￿de￿Raad￿van￿Eu-ropa￿werd￿gezegd.￿Dat￿was￿nog￿even￿ter￿verduidelijking.Staatssecretaris￿Teeven:Dat￿is￿prima.￿De￿Raad￿van￿Europa￿heeft￿het￿nooit￿uitge-sproken.￿Die￿heeft￿geen￿mensenrechtenschending￿gecon-stateerd.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Kan￿de￿staatssecretaris￿mij￿vertellen￿waaruit￿blijkt￿dat￿ergeen￿problemen￿zijn￿met￿wachtlijsten? TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-78Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿heb￿er￿zelfs￿een￿brief￿over￿gekregen.￿Ik￿zal￿dat￿even￿na-vragen￿en￿kom￿er￿in￿tweede￿termijn￿op￿terug.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Dat￿zou￿heel￿fijn￿zijn,￿want￿ik￿heb￿andere￿informatie￿gekre-gen￿over￿die￿wachtlijsten,￿namelijk￿dat￿ze￿er￿wel￿zijn￿endat￿ze￿een￿hindernis￿vormen.￿Als￿we￿dat￿dus￿helder￿kun-nen￿krijgen,￿dan￿scheelt￿dat￿een￿discussiepunt￿en￿moge-lijk￿een￿motie.Staatssecretaris￿Teeven:Voor￿enkele￿afgifte￿van￿een￿verklaring￿kunnen￿ze￿voorranggeven￿boven￿de￿medische￿trajecten,￿zo￿is￿ons￿bericht.Mevrouw￿Dijkstra￿en￿mevrouw￿Van￿Tongeren￿hebbengevraagd￿of￿ik￿bereid￿ben￿om￿nader￿onderzoek￿te￿doennaar￿mensen￿die￿zich￿noch￿man,￿noch￿vrouw￿voelen￿ofjuist￿allebei.￿Het￿gaat￿deze￿mensen￿eerst￿en￿vooral￿om￿deerkenning￿van￿hun￿zijn.￿Volgens￿mij￿is￿er￿weinig￿zicht￿opde￿totale￿omvang￿van￿deze￿groep￿mensen￿en￿over￿hunbehoeften.￿Er￿wordt￿wel￿gezegd￿dat￿het￿20%￿van￿de￿trans-genders￿betreft,￿maar￿dat￿weten￿we￿dus￿niet.￿Je￿zou￿daar-om￿moeten￿denken￿aan￿een￿onderzoek￿in￿de￿lijn￿van￿deaanpak￿die￿door￿het￿Sociaal￿en￿Cultureel￿Planbureau￿isgekozen.￿Wie￿zijn￿deze￿mensen￿en￿waar￿lopen￿ze￿in￿soci-aal-maatschappelijk￿opzicht￿tegen￿aan?￿Ik￿zal￿in￿overlegmet￿mijn￿collega￿van￿OCW￿en￿het￿Sociaal￿en￿CultureelPlanbureau￿bezien￿wat￿er￿mogelijk￿is.￿Voor￿de￿zomer￿zal￿ikde￿Kamer￿een￿brief￿sturen￿over￿dit￿onderzoek.Over￿de￿evaluatie￿heb￿ik￿uitgebreid￿gesproken.Ik￿kom￿nu￿bij￿de￿vragen￿van￿de￿heer￿Van￿der￿Staaij.￿Hijvroeg￿of￿er￿nog￿wel￿sprake￿moet￿zijn￿van￿een￿duurzameovertuiging.￿Waarom￿is￿dit￿niet￿in￿de￿wet￿opgenomen?￿Deheer￿Van￿der￿Staaij￿zag￿een￿discrepantie￿tussen￿enerzijdsde￿wettekst￿en￿anderzijds￿de￿memorie￿van￿toelichting.￿Ja,er￿is￿sprake￿van￿een￿duurzame￿overtuiging.￿Dat￿geldt￿nogsteeds.￿Dat￿blijkt￿ook￿uit￿de￿opzet￿van￿de￿wet.￿Ik￿wijs￿opartikel￿28a,￿lid￿2,￿waarin￿staat:￿"weloverwogen￿te￿blijvenwensen".￿Dat￿staat￿daar￿met￿zoveel￿woorden￿opgenomen.Eerst￿nadat￿de￿persoon￿hierover￿uitvoerig￿is￿voorgelichten￿een￿deskundigenverklaring￿is￿verkregen,￿kan￿de￿amb-tenaar￿van￿de￿burgerlijke￿stand￿dus￿tot￿wijziging￿van￿degeboorteakte￿overgaan.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿vroeg￿ook￿of￿de￿voorgeschiede-nis￿van￿de￿transgender￿is￿terug￿te￿vinden￿in￿de￿aktes￿vande￿burgerlijke￿stand￿of￿in￿de￿GBA. In￿de￿geboorteakte￿isde￿geschiedenis￿van￿de￿transgender￿terug￿te￿vinden.￿Erwordt￿gewerkt￿met￿zogenaamde￿"latere￿vermeldingen".In￿de￿GBA￿is￿de￿geschiedenis￿niet￿terug￿te￿vinden.￿Dat￿iseen￿keuze￿van￿mijn￿collega￿van￿BZK. Daar￿hebben￿wij￿ookoverleg￿over￿gevoerd.￿Mij￿zijn￿overigens￿geen￿problemenhiermee￿bekend.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿vroeg￿waarom￿er￿eigenlijk￿eendeskundigenverklaring￿nodig￿is.￿De￿aanduiding￿van￿hetgeslacht￿is￿een￿feit￿van￿openbare￿orde,￿dat￿bijvoorbeeldvan￿belang￿is￿voor￿het￿ouderschap,￿de￿oproep￿tot￿deelna-me￿aan￿een￿bevolkingsonderzoek￿of￿het￿voorkomen￿vanpersoonsfraude.￿Daarnaast￿bevat￿de￿verklaring￿echter￿ookeen￿zorgcomponent.￿Een￿wijziging￿van￿de￿geslachtsaan-duiding￿kan￿ingrijpende￿gevolgen￿hebben￿voor￿de￿betrok-kene.￿De￿deskundige￿informeert￿de￿betrokkene￿bijvoor-beeld￿ook￿over￿de￿gevolgen￿van￿de￿wijziging.￿Het￿komtook￿met￿enige￿regelmaat￿voor￿dat￿de￿wensen￿van￿de￿be-trokkene￿worden￿ingegeven￿door￿een￿stoornis,￿bijvoor-beeld￿autisme￿of￿schizofrenie.￿De￿deskundige￿gaat￿hier-over￿dan￿in￿gesprek￿met￿de￿betrokkene.￿Die￿stoornis￿opzich￿hoeft￿dan￿geen￿belemmering￿te￿zijn￿voor￿de￿afgiftevan￿de￿verklaring,￿maar￿het￿is￿wel￿belangrijk￿dat￿iemandwilsbekwaam￿is,￿zoals￿de￿heer￿Van￿der￿Staaij￿ook￿zei.￿Datmoet￿dus￿wel￿worden￿getoetst.￿Het￿is￿belangrijk￿om￿meete￿wegen￿waar￿het￿vandaan￿komt.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿vroeg￿ook￿of￿is￿gekeken￿naarhet￿Australische￿model.￿Daar￿is￿naar￿gekeken.￿Het￿wets-voorstel￿voorziet￿evenwel￿niet￿in￿een￿derde￿geslacht.￿Wemoeten￿wel￿weten￿of￿er￿hiermee￿een￿probleem￿is,￿van-daar￿dat￿ik￿het￿onderzoek￿heb￿toegezegd.￿Pas￿als￿dit￿dui-delijk￿is,￿zou￿je￿wetgeving￿kunnen￿overwegen.￿Overigensis￿Australië￿kennelijk￿het￿enige￿land￿waarin￿een￿derde￿ge-slacht￿of￿geen￿geslacht￿mogelijk￿is.￿Ik￿vraag￿mij￿werkelijkaf￿of￿de￿woorden￿"geen￿geslacht"￿in￿het￿paspoort￿niet￿zon-der￿meer￿al￿problemen￿oproepen.￿Misschien￿roept￿het￿inNederland￿geen￿probleem￿op￿om￿die￿aanduiding￿op￿te￿ne-men,￿maar￿het￿kan￿wel￿problemen￿oproepen￿als￿je￿gaatreizen￿naar￿een￿ander￿land.￿Ook￿om￿die￿reden￿denk￿ik￿datwij￿daar￿onderzoek￿naar￿moeten￿doen.￿Dat￿is￿een￿van￿depunten￿die￿wij￿in￿ieder￿geval￿moeten￿betrekken￿bij￿het￿on-derzoek.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Ik￿had￿daar￿ook￿naar￿gevraagd.￿Het￿ging￿mij￿er￿explicietom￿om￿dit￿juridisch￿te￿onderzoeken.￿De￿staatssecretarisgaf￿net￿aan￿dat￿hij￿wil￿nagaan￿waar￿mensen￿die￿zich￿nochman,￿noch￿vrouw￿voelen,￿tegenaan￿lopen,￿maar￿dat￿we-ten￿wij￿eigenlijk￿wel￿van￿die￿groep.￿Je￿moet￿juist￿kijkennaar￿de￿juridische￿mogelijkheden.￿Daar￿wil￿ik￿de￿nadrukop￿leggen.Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿zeg￿mevrouw￿Dijkstra￿toe￿dat￿dit￿ook￿onderdeel￿wordtvan￿het￿onderzoek.￿In￿dat￿verband￿moet￿ook￿worden￿na-gegaan￿wat￿er￿gebeurt￿als￿je￿gaat￿reizen￿naar￿derde￿lan-den.￿Wat￿gebeurt￿er￿als￿je￿in￿een￿derde￿land￿wordt￿aan-gehouden￿als￿verdachte￿van￿een￿strafbaar￿feit￿en￿er￿staateen￿x￿in￿je￿paspoort?￿Kan￿dat,￿of￿roep￿je￿dan￿problemenop￿die￿je￿helemaal￿niet￿zou￿moeten￿willen￿hebben?De￿heer￿De￿Wit￿heeft￿gevraagd￿of￿hij￿de￿regeling￿goedbegrijpt.￿De￿persoon￿die￿het￿kind￿baart,￿is￿de￿juridischemoeder;￿voor￿de￿overige￿ouders￿wordt￿aangesloten￿bijhet￿nieuwe￿geslacht,￿mede￿kijkend￿naar￿het￿wetsvoorstelover￿lesbisch￿ouderschap￿dat￿nu￿bij￿de￿Eerste￿Kamer￿ligt.Dat￿heeft￿de￿heer￿De￿Wit￿goed￿begrepen.￿Het￿voorbeelddat￿hij￿gaf,￿klopt.￿De￿persoon￿die￿het￿kind￿baart,￿is￿de￿ju-ridische￿moeder￿en￿blijft￿ook￿in￿de￿geboorteakte￿van￿hetkind￿de￿juridische￿moeder.De￿heer￿De￿Wit￿vroeg￿ook:￿waarom￿kunnen￿alleen￿art-sen￿en￿psychologen￿een￿verklaring￿afgeven?￿Artsen￿enpsychologen￿hebben￿kennis￿van￿de￿sociale,￿maatschappe-lijke￿en￿medische￿kanten￿van￿de￿problemen￿van￿transgen-ders.￿Zij￿kunnen￿de￿transgender￿dus￿informeren￿over￿aldie￿problemen.￿Er￿kan￿bijvoorbeeld￿sprake￿zijn￿–￿dat￿zei￿ikal￿–￿van￿een￿psychiatrische￿stoornis.￿In￿het￿uitzonderlijkegeval￿dat￿artsen￿twijfelen￿aan￿de￿mogelijkheid￿van￿de￿be-trokkene￿om￿zijn￿eigen￿situatie￿te￿overzien,￿bijvoorbeeldals￿sprake￿is￿van￿een￿psychische￿stoornis,￿kunnen￿zij￿datmet￿de￿betrokkene￿bespreken￿en￿desgewenst￿ook￿een￿dia-gnose￿stellen.￿Het￿herkennen￿van￿een￿psychische￿aandoe-ning￿en￿het￿stellen￿van￿een￿diagnose￿vereist￿echt￿vaardig-heden￿waarover￿alleen￿artsen￿en￿psychologen￿beschik-ken.￿Ik￿wijs￿erop￿dat￿ook￿internationaal￿de￿inzet￿van￿dezedeskundigen￿zeer￿gebruikelijk￿is.Ik￿ga￿in￿op￿de￿vraag￿van￿de￿heer￿Van￿Klaveren￿die￿hij￿bijinterruptie￿stelde.￿Kan￿een￿vader￿zich￿zomaar￿als￿moeder TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-79melden￿bij￿het￿loket￿van￿de￿burgerlijke￿stand?￿Nee,￿datkan￿niet￿zomaar.￿Het￿laten￿opmaken￿van￿een￿deskundi-genverklaring￿is￿een￿grote￿stap.￿Niemand￿zal￿die￿lichtvaar-dig￿overwegen.￿Niemand￿zal￿zich￿dus,￿als￿hij￿vader￿is,￿zo-maar￿als￿moeder￿komen￿melden￿bij￿het￿loket￿van￿de￿bur-gerlijke￿stand.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Dat￿was￿ook￿niet￿mijn￿vraag.￿Mijn￿vraag￿was￿of￿de￿staats-secretaris￿het￿normaal￿vindt￿dat￿een￿situatie￿kan￿ontstaanwaarin￿een￿man￿aangeeft￿dat￿hij,￿zonder￿dat￿hij￿een￿ge-slachtsverandering￿wil￿ondergaan,￿als￿moeder￿van￿hetdesbetreffende￿kind￿de￿boeken￿in￿wil￿gaan.￿De￿vraag￿wasdus￿in￿hoeverre￿de￿staatssecretaris￿dit￿normaal￿vindt.Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿zou￿de￿vraag￿bijna￿retorisch￿willen￿beantwoorden:￿vindtde￿PVV￿het￿abnormaal?￿Met￿dit￿wetsvoorstel￿scheppenwij￿de￿situatie￿dat￿iemand￿van￿geslacht￿kan￿veranderenen￿dat￿dit￿in￿de￿GBA￿wordt￿opgenomen.￿In￿het￿kader￿vanhet￿afstemmingsrecht￿–￿dat￿is￿precies￿wat￿de￿heer￿De￿Witschetste￿–￿hebben￿wij￿dan￿de￿mogelijkheid￿dat￿iemand￿inde￿geboorteakte￿als￿moeder￿te￿boek￿blijft￿staan,￿de￿moe-der￿van￿het￿kind,￿namelijk￿degene￿die￿het￿kind￿baart.￿Ikvind￿dat￿normaal.￿Het￿kabinet￿vindt￿dat￿normaal.￿Ik￿zal￿dewedervraag￿niet￿stellen.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Volgens￿mij￿is￿het￿nog￿steeds￿zo￿dat￿de￿Kamer￿de￿regeringcontroleert￿en￿niet￿andersom.￿Graag￿zou￿ik￿weten￿wat￿vol-gens￿deze￿staatssecretaris￿de￿definitie￿is￿van￿"een￿man"￿of"een￿vrouw".Staatssecretaris￿Teeven:De￿doelstelling￿van￿het￿kabinet￿staat￿in￿het￿wetsvoorstel.Dit￿is￿precies￿het￿probleem￿van￿transgenders,￿maar￿hetkabinet￿vindt￿echt￿dat￿je￿niet￿in￿de￿onderbroek￿moet￿gaankijken￿om￿te￿zien￿wat￿iemand￿is.￿Dat￿vindt￿het￿kabinet￿nietnodig.￿Daar￿denkt￿het￿misschien￿wat￿anders￿over￿dan￿dePVV-fractie.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Ja,￿maar￿dan￿lijkt￿het￿mij￿nog￿steeds￿een￿heel￿legitiemevraag.￿Het￿is￿nogal￿wat￿dat￿wij￿hier￿aangeven￿dat￿het￿eensubjectieve￿keus￿wordt￿of￿iemand￿een￿man￿of￿een￿vrouwis.￿Erkent￿het￿kabinet￿dat￿er￿mannen￿dan￿wel￿vrouwenzijn?￿Zo￿ja,￿kan￿het￿kabinet￿die￿termen￿dan￿definiëren.Staatssecretaris￿Teeven:Ja,￿het￿kabinet￿erkent￿dat￿er￿mannen￿en￿vrouwen￿zijn.￿Hetkabinet￿erkent￿ook￿dat￿er￿mensen￿zijn￿die￿als￿man￿gebo-ren￿zijn,￿maar￿zich￿vrouw￿voelen.￿Het￿kabinet￿erkent￿ookdat￿er￿andersom￿mensen￿als￿vrouw￿geboren￿zijn￿en￿zichman￿voelen.￿Dit￿kabinet￿en￿het￿vorige￿kabinet￿waar￿dePVV￿steun￿aan￿verleende,￿spelen￿in￿op￿maatschappelijkeontwikkelingen￿en￿op￿iets￿wat￿volgens￿mij￿al￿sinds￿de￿ja-ren￿tachtig￿bestaat.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):De￿staatssecretaris￿kan￿dus￿geen￿definitie￿geven.￿Mijnvraag￿was￿gewoon￿of￿hij￿een￿definitie￿kon￿geven.￿Dit￿ka-binet￿kan￿dus￿niet￿definiëren￿wat￿een￿man￿dan￿wel￿eenvrouw￿is?Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿zou￿bijna￿willen￿zeggen￿dat￿de￿vraagsteller￿die￿vraagzelf￿moet￿beantwoorden.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Ik￿had￿de￿aandacht￿gevraagd￿voor￿het￿volgende￿punt.￿Eenjuridische￿man,￿een￿voormalige￿vrouw,￿wordt￿nu￿de￿moe-der￿van￿het￿kind.￿Is￿dat￿geen￿uitermate￿verwarrende￿situa-tie?￿De￿Raad￿voor￿de￿rechtspraak￿heeft￿erop￿gewezen￿datdit￿voor￿de￿identiteitsvorming￿van￿een￿kind￿problematischkan￿zijn.￿Wil￿de￿staatssecretaris￿nog￿eens￿daarop￿ingaan?Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿denk￿dat￿dit￿niet￿zo￿is.￿Ik￿denk￿dat￿wij￿tweeërlei￿doelendienen.￿Ten￿eerste￿hebben￿wij￿begrip￿voor￿de￿situatie￿datmensen￿anders￿willen￿worden￿aangeduid￿en￿anders￿wil-len￿leven.￿Ten￿tweede￿willen￿wij￿niet￿inbreken￿op￿het￿af-stemmingsrecht￿van￿een￿kind.￿Ik￿kijk￿ook￿naar￿de￿heer￿DeWit,￿want￿hij￿stelde￿in￿dit￿verband￿een￿vraag.￿Wij￿gaandus￿niet￿zeggen￿dat￿een￿kind￿uit￿een￿man￿wordt￿geboren;dat￿doen￿wij￿niet.￿Een￿kind￿kan￿alleen￿uit￿een￿vrouw￿wor-den￿geboren.￿Daarom￿staat￿dit￿zo￿in￿de￿geboorteakte￿vaneen￿kind.￿Die￿zullen￿wij￿ook￿niet￿wijzigen.￿Wij￿zullen￿dusook￿het￿afstemmingsrecht￿niet￿wijzigen￿in￿die￿zin.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Nee,￿maar￿als￿dit￿wetsvoorstel￿doorgaat,￿maakt￿de￿wethet￿wel￿mogelijk￿dat￿een￿man￿de￿moeder￿van￿een￿kindwordt.Staatssecretaris￿Teeven:Nee,￿een￿vrouw￿wordt￿moeder￿van￿een￿kind.￿Dat￿staat￿inde￿geboorteakte￿van￿het￿kind.￿Vervolgens￿geeft￿die￿vrouwin￿de￿GBA￿te￿kennen￿dat￿zij￿als￿man￿door￿het￿leven￿wilgaan.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Ik￿heb￿dit￿aangehaald￿vanuit￿het￿wetsvoorstel￿zelf￿en￿van-uit￿de￿nota￿naar￿aanleiding￿van￿het￿verslag.￿Daarin￿staatwel￿degelijk￿dat￿een￿transman,￿een￿voormalige￿vrouw,vervolgens￿wel￿de￿moeder￿van￿een￿kind￿wordt.￿Er￿blijftdus￿een￿enorme￿frictie￿bestaan￿tussen￿de￿aanduiding￿vanhet￿geslacht￿als￿man￿in￿de￿geboorteakte￿en￿tegelijkertijdals￿moeder￿van￿een￿kind.￿Dit￿wijkt￿ver￿af￿van￿een￿norma-le￿situatie.￿Mijn￿vraag￿is￿en￿blijft￿of￿er￿op￿enigerlei￿manieroog￿is￿voor￿wat￿dit￿voor￿een￿kind￿van￿zo'n￿ouder￿kan￿bete-kenen.Staatssecretaris￿Teeven:Nogmaals,￿ik￿wijs￿erop￿dat￿degene￿die￿in￿de￿GBA￿staataangeduid￿als￿man,￿in￿de￿geboorteakte￿van￿het￿kind￿alsvrouw￿wordt￿aangeduid.￿In￿die￿zin￿kan￿er￿geen￿verwarringplaatsvinden.￿Wat￿normaal￿is,￿is￿voor￿de￿ene￿fractie￿in￿de-ze￿Kamer￿anders￿dan￿voor￿de￿andere￿fractie￿in￿deze￿Ka-mer￿en￿ook￿voor￿het￿kabinet.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Ik￿rond￿af.￿Ik￿citeer￿nogmaals￿uit￿de￿nota￿naar￿aanleidingvan￿het￿verslag:￿"de￿regel￿volgens￿welke￿de￿transman(voormalige￿vrouw)￿die￿een￿kind￿baart￿als￿de￿moeder￿vanhet￿kind￿zal￿gelden,￿blijft￿wel￿gehandhaafd."￿Dat￿maakt￿ditwetsvoorstel￿mogelijk.￿Los￿van￿de￿manier￿waarop￿je￿daarinhoudelijk￿tegen￿aankijkt￿–￿ik￿heb￿daar￿in￿mijn￿termijniets￿over￿gezegd￿–￿is￿dit￿iets￿is￿waar￿volgens￿mij￿maat-schappelijk￿heel￿veel￿verwarring￿en￿onduidelijkheid￿overis,￿juist￿bij￿kinderen. TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-80Staatssecretaris￿Teeven:Nee,￿want￿het￿kind￿weet￿dat￿het￿een￿moeder￿heeft￿die￿inde￿administratie￿van￿de￿burgerlijke￿stand￿als￿man￿staataangeduid.￿Dat￿kind￿weet￿echter￿wie￿zijn￿moeder￿is.￿Daar-om￿staat￿er￿in￿de￿geboorteakte￿van￿het￿kind￿vermeld￿wiezijn￿moeder￿is.￿Wij￿gaan￿de￿geboorteakte￿van￿het￿kind￿nietaanpassen,￿juist￿om￿die￿verwarring￿te￿voorkomen.De￿heer￿Van￿Klaveren￿vroeg￿of￿het￿wetsvoorstel￿iden-titeitsfraude￿in￿de￿hand￿werkt.￿Ik￿heb￿geen￿enkele￿aanlei-ding￿om￿dat￿te￿vrezen.￿De￿deskundigenverklaring￿vraagteen￿stap.￿Die￿zul￿je￿niet￿lichtvaardig￿zetten.￿Er￿is￿geen￿en-kele￿reden￿om￿te￿denken￿dat￿mensen￿daarin￿zouden￿gaanfrauderen.￿Ik￿zal￿in￿de￿tweede￿termijn￿nog￿terugkomen￿opde￿vraag￿die￿de￿heer￿Van￿Klaveren￿daaraan￿verbond,￿na-melijk￿of￿iemand￿ook￿weer￿kan￿"terugveranderen"￿van￿ge-slacht.De￿heer￿Van￿Oosten￿vroeg￿hoe￿vaak￿het￿voorkomt￿datkinderen￿jonger￿dan￿16￿jaar￿al￿weten￿dat￿ze￿in￿het￿"ver-keerde"￿lichaam￿zitten.￿Naar￿schatting￿50%￿van￿de￿trans-genders￿weet￿dit￿al￿op￿jonge￿leeftijd,￿voordat￿zij￿16￿jaarzijn.￿In￿de￿evaluatie￿zullen￿wij￿aan￿de￿leeftijdsgrens￿en￿aandit￿gegeven￿aandacht￿schenken.Mevrouw￿Van￿Toorenburg￿vroeg￿of￿het￿kabinet￿bereidis￿om￿te￿voorzien￿in￿een￿onkostenvergoeding.￿Naar￿mijnoordeel￿is￿dat￿niet￿nodig.￿De￿kosten￿voor￿één￿gesprek￿zijn€ 150.￿Een￿gesprek￿kan￿achterwege￿blijven￿als￿een￿trans-gender￿al￿bezig￿is￿met￿een￿medisch￿traject.￿Dan￿is￿de￿ver-klaring￿nagenoeg￿kosteloos.￿Nu￿de￿verklaring￿geen￿medi-sche￿verklaring￿is,￿wordt￿die￿in￿principe￿dus￿niet￿door￿deziektekostenverzekering￿gedekt.￿Wel￿is￿het￿denkbaar￿datde￿verklaring￿kan￿worden￿afgegeven￿naar￿aanleiding￿vaneen￿screeningsgesprek,￿bijvoorbeeld￿in￿verband￿met￿demedische￿behandeling.￿In￿dat￿geval￿kan￿het￿gesprek￿tochdoor￿de￿ziektekostenverzekeraar￿worden￿gedekt.￿Ik￿meendat￿het￿een￿acceptabel￿kostenplaatje￿betreft,￿zeker￿geletop￿het￿feit￿dat￿de￿meeste￿kosten￿eenmalig￿zullen￿zijn.Mevrouw￿Van￿Toorenburg￿vroeg￿naar￿de￿ervaringenmet￿Australië.￿Daar￿hoeft￿geen￿geslachtsaanduiding￿in￿hetpaspoort￿te￿staan.￿Kan￿dat￿vakje￿leeg￿worden￿gelaten￿ofkan￿er￿een￿kruisje￿worden￿gezet?￿Die￿ervaringen￿zijn￿mijniet￿bekend.￿Ik￿wijs￿er￿wel￿op,￿ook￿in￿relatie￿tot￿wat￿ik￿te-gen￿mevrouw￿Dijkstra￿en￿mevrouw￿Van￿Tongeren￿zei,￿datbijvoorbeeld￿de￿internationale￿luchtvaartregels￿voorschrij-ven￿dat￿in￿het￿paspoort￿een￿geslachtsaanduiding￿staat.Dat￿is￿ook￿in￿alle￿andere￿Europese￿landen￿zo.￿Dat￿maakthet￿reizen￿voor￿mensen￿met￿een￿dergelijke￿aanduiding￿inhet￿paspoort￿buitengewoon￿ingewikkeld.￿We￿zullen￿hetmeenemen￿in￿het￿onderzoek,￿maar￿het￿is￿een￿feit￿dat￿bij-voorbeeld￿de￿internationale￿luchtvaartregels￿om￿een￿spe-cifieke￿geslachtsaanduiding,￿"man"￿of￿"vrouw",￿vragen.Daarmee￿heb￿ik￿volgens￿mij￿alle￿vragen￿beantwoord.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Ik￿heb￿nog￿een￿kleine￿nabrander.￿Hoe￿oud￿mag￿een￿ver-klaring￿zijn?￿Moet￿je,￿als￿je￿zo'n￿verklaring￿krijgt,￿directactie￿ondernemen?￿Verloopt￿de￿verklaring￿op￿een￿gege-ven￿moment￿en￿moet￿je￿dan￿weer￿een￿nieuwe￿halen?￿Kande￿staatssecretaris￿daar￿misschien￿in￿tweede￿termijn￿ant-woord￿op￿geven?Staatssecretaris￿Teeven:Ja,￿ik￿kom￿daar￿in￿tweede￿termijn￿even￿op￿terug.De￿voorzitter:Ik￿stel￿voor￿om￿onmiddellijk￿door￿te￿gaan￿met￿de￿tweedetermijn￿van￿de￿Kamer.Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Voorzitter.￿Ik￿dank￿de￿staatssecretaris￿voor￿zijn￿beantwoor-ding￿in￿eerste￿termijn.￿Ik￿herhaal￿dat￿D66￿erg￿blij￿is￿methet￿wetsvoorstel￿van￿de￿staatssecretaris.￿Wel￿is￿het￿jam-mer￿dat￿er￿een￿paar￿onderdelen￿zijn￿die￿volgens￿ons￿ookmeteen￿goed￿geregeld￿hadden￿moeten￿worden,￿zodat￿dieniet￿opnieuw￿pas￿op￿lange￿termijn￿helder￿worden.￿Ik￿doelop￿de￿evaluatiebepaling￿en￿de￿leeftijdsgrens.￿De￿staats-secretaris￿ziet￿echter￿niet￿de￿mogelijkheden￿om￿dat￿nu￿alte￿regelen.￿Bij￿welke￿Eerste￿Kamerfracties￿verwacht￿hij￿ei-genlijk￿problemen￿met￿de￿evaluatiebepaling?￿Ik￿zie￿eenlach￿op￿zijn￿gezicht￿verschijnen.￿Ik￿begrijp￿het.We￿hebben￿het￿even￿over￿de￿wachtlijsten￿gehad.￿Kande￿staatssecretaris￿garanderen￿dat￿er￿geen￿wachtlijstenkomen￿voor￿de￿deskundigenverklaring￿of￿dat￿er￿een￿extrawachtlijst￿komt￿bij￿gendercentra?We￿hebben￿het￿ook￿over￿genderneutraliteit￿gehad,￿desituatie￿dat￿mensen￿zich￿man￿noch￿vrouw￿voelen.￿Destaatssecretaris￿heeft￿onderzoek￿daarnaar￿beloofd.￿Hijkomt￿voor￿de￿zomer￿met￿een￿plan￿daarvoor.￿Ik￿wil￿welgraag￿van￿hem￿weten￿wat￿de￿deadline￿is.￿Ik￿heb￿gevraagdom￿het￿onderzoek￿binnen￿twee￿jaar￿te￿laten￿doen,￿maardat￿heb￿ik￿de￿staatssecretaris￿niet￿horen￿zeggen.￿Omdatik￿dat￿toch￿nog￿even￿aan￿de￿orde￿wil￿stellen,￿dien￿ik￿devolgende￿motie￿in.￿Als￿ik￿in￿tweede￿termijn￿afdoende￿ant-woord￿krijg￿op￿die￿motie,￿kan￿ik￿haar￿zo￿weer￿intrekken.MotieDe￿Kamer,gehoord￿de￿beraadslaging,constaterende￿dat￿zo'n￿20%￿van￿de￿transgenders￿zichvrouw￿noch￿man￿voelt￿en￿om￿die￿reden￿moeite￿heeft￿metiedere￿vorm￿van￿registratie;constaterende￿dat￿het￿in￿landen￿als￿Australië￿en￿Nieuw-Zeeland￿op￿dit￿moment￿voor￿personen￿mogelijk￿is￿omzich￿niet￿als￿man￿of￿vrouw￿te￿laten￿registreren￿en￿dat￿inNepal,￿India￿en￿het￿Verenigd￿Koninkrijk￿ook￿dergelijke￿ont-wikkelingen￿gaande￿zijn;van￿mening￿dat￿dit￿onderwerp￿complex￿is￿en￿ingewikkel-de￿juridische￿aspecten￿omvat;verzoekt￿de￿regering,￿binnen￿twee￿jaar￿een￿onderzoek￿afte￿ronden￿naar￿de￿mogelijkheden￿en￿consequenties￿vanhet￿onbepaald￿laten￿van￿het￿geslacht￿en￿de￿Kamer￿voorde￿zomer￿te￿consulteren￿over￿het￿onderzoeksvoorstel,en￿gaat￿over￿tot￿de￿orde￿van￿de￿dag.De￿voorzitter:Deze￿motie￿is￿voorgesteld￿door￿het￿lid￿Pia￿Dijkstra.￿Naarmij￿blijkt,￿wordt￿de￿indiening￿ervan￿voldoende￿onder-steund.Zij￿krijgt￿nr.￿10￿(33351). Pia￿DijkstraTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-81Mevrouw￿Pia￿Dijkstra￿(D66):Voorzitter.￿Tot￿slot￿moet￿mij￿even￿het￿volgende￿van￿hethart.￿Ik￿moet￿constateren￿dat￿een￿handtekening￿van￿dePVV￿niet￿zo￿heel￿veel￿waard￿is.￿Die￿staat￿onder￿het￿rozestembusakkoord,￿waarin￿dit￿wetsvoorstel￿is￿opgenomen;de￿PVV￿neemt￿daar￿nu￿volledig￿afstand￿van.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿(SGP):Voorzitter.￿Ik￿dank￿de￿staatssecretaris￿voor￿de￿beantwoor-ding.￿In￿eerste￿termijn￿heb￿ik￿er￿al￿geen￿geheim￿van￿ge-maakt￿dat￿wij￿niet￿overtuigd￿zijn￿door￿de￿argumentatie.Wij￿zullen￿dit￿wetsvoorstel￿dan￿ook￿niet￿steunen.￿Niette-min￿wil￿ik￿naar￿aanleiding￿van￿de￿beantwoording￿in￿eer-ste￿termijn￿kort￿terugkomen￿op￿twee￿punten.￿Mijn￿eerstepunt￿is￿het￿criterium￿dat￿in￿de￿wet￿wordt￿gehanteerd.￿Hetviel￿mij￿op￿dat￿in￿de￿nota￿van￿wijziging￿niet￿meer￿terug-komt￿wat￿in￿het￿oorspronkelijke￿voorstel￿wel￿stond,￿name-lijk￿dat￿het￿andere￿geslacht￿"als￿van￿blijvende￿aard￿is￿tebeschouwen￿gelet￿op￿daarbij￿te￿vermelden￿feiten￿of￿om-standigheden".￿De￿verwijzing￿naar￿"feiten￿of￿omstandig-heden"￿is￿niet￿meer￿terug￿te￿vinden￿in￿de￿tekst￿van￿de￿no-ta￿van￿wijziging.￿In￿hoeverre￿is￿die￿blijvende￿aard￿dan￿nogwel￿een￿hard￿gegeven?￿Moet￿dat￿enige￿grondslag￿heb-ben?￿Het￿lijkt￿mij￿voor￿de￿wetsgeschiedenis￿toch￿van￿be-lang￿om￿dat￿alsnog￿te￿verhelderen.Mijn￿tweede￿punt￿is￿als￿volgt.￿De￿staatssecretaris￿gafal￿kernachtig￿aan￿dat￿we￿in￿de￿Kamer￿soms￿echt￿van￿me-ning￿verschillen￿over￿de￿vraag￿wat￿normaal￿is.￿Dat￿klopt.Een￿man￿als￿moeder￿vindt￿de￿SGP-fractie￿niet￿normaal.Korter￿kan￿ik￿het￿niet￿zeggen.￿Ik￿vind￿het￿buitengewoonproblematisch￿als￿de￿afstammingsrelatie￿zo￿ver￿af￿komt￿testaan￿van￿de￿feitelijke￿situatie￿als￿je￿dit￿soort￿stappen￿zet.Dan￿kun￿je￿je￿ook￿afvragen￿hoe￿in￿het￿personen-￿en￿fami-lierecht￿uiteindelijk￿nog￿kaders￿worden￿gehanteerd.Ik￿heb￿nog￿geen￿antwoord￿gekregen￿op￿mijn￿vraag￿hoewordt￿nagegaan￿wat￿de￿effecten￿van￿zo'n￿maatregel￿op￿deidentiteitsvorming￿van￿kinderen￿zijn.￿Hoe￿kijken￿kinderenertegen￿aan?￿Is￿de￿staatssecretaris￿bereid￿om￿dat￿punt￿inieder￿geval￿mee￿te￿nemen￿in￿het￿evaluatieonderzoek?Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Voorzitter.￿Ook￿ik￿ben￿blij￿dat￿deze￿stap￿nu￿is￿gezet.￿Wet-geving￿holt￿altijd￿achter￿maatschappelijke￿ontwikkelingenaan.￿Het￿is￿hoog￿tijd￿dat￿dit￿gebeurt.￿Ik￿ben￿dan￿ook￿blijdat￿die￿wetgeving￿er￿nu￿is.￿Ook￿ik￿heb￿liever￿een￿aangeno-men￿wet￿dan￿dat￿een￿in￿mijn￿ogen￿nog￿betere￿wet￿het￿niethaalt￿in￿de￿Eerste￿Kamer.￿Op￿welk￿specifiek￿punt￿zou￿wel-ke￿fractie￿het￿dan￿niet￿steunen?￿Kan￿de￿staatssecretarisdat￿wat￿duidelijker￿aangeven?￿Ik￿heb￿zelf￿zitten￿tellen￿envolgens￿mij￿zou￿het￿in￿de￿Eerste￿Kamer￿wel￿moeten￿kun-nen,￿maar￿ik￿hoor￿graag￿waar￿ik￿fout￿zit.De￿staatssecretaris￿zou￿nog￿terugkomen￿op￿de￿vraaghoe￿oud￿een￿verklaring￿mag￿zijn.￿Er￿kan￿sprake￿zijn￿vaneen￿persoonlijke￿omstandigheid,￿waardoor￿iemand￿nietonmiddellijk￿een￿verklaring￿om￿kan￿zetten￿in￿alle￿juiste￿re-gistraties.￿Ik￿begrijp￿niet￿hoe￿de￿staatssecretaris￿kan￿zeg-gen￿dat￿er￿geen￿problemen￿zijn￿met￿de￿wachtlijsten.￿Danis￿het￿immers￿gewoon￿een￿waterbed.￿Dan￿wordt￿een￿an-dere￿groep￿mensen￿die￿bezig￿is￿met￿een￿geslachtsver-andering,￿even￿on￿hold￿gezet,￿terwijl￿de￿achterstand￿vananderhalf￿jaar￿moet￿worden￿weggewerkt.￿Ik￿kom￿straksdus￿toch￿met￿een￿motie￿om￿de￿groep￿deskundigen￿uit￿tebreiden,￿zodat￿er￿geen￿wachttijden￿meer￿zijn.￿Ik￿hoor￿dangraag￿van￿de￿staatssecretaris￿of￿het￿wel￿of￿niet￿kan.￿Dewachttijd￿moet￿in￿ieder￿geval￿acceptabel￿zijn￿en￿niet￿an-derhalf￿jaar.Ik￿ben￿blij￿en￿tevreden￿met￿wat￿de￿staatssecretaris￿zeiover￿het￿onderzoek.￿Dat￿moet￿ook.￿Er￿moet￿meer￿discus-sie￿en￿maatschappelijke￿bekendheid￿komen￿over￿een￿la-gere￿leeftijd￿en￿de￿categorie￿"anders".￿Als￿mensen￿dit￿bijhun￿volle￿verstand￿besluiten￿te￿doen￿en￿weten￿dat￿dit￿eenprobleem￿geeft￿bij￿het￿reizen,￿dan￿moeten￿zij￿de￿keuzein￿de￿optiek￿van￿mijn￿fractie￿toch￿hebben.￿Net￿zoals￿hetvoor￿sommige￿andere￿mensen￿lastig￿is￿om￿aan￿bepaal-de￿landen￿een￿bezoek￿te￿brengen,￿is￿het￿voor￿deze￿men-sen￿moeilijk￿om￿naar￿een￿ander￿land￿te￿reizen.￿Het￿is￿goedom￿het￿van￿tevoren￿te￿weten,￿maar￿je￿moet￿er￿wel￿voorkunnen￿kiezen.￿Een￿bevoogdende￿overheid￿moet￿niet￿voorjou￿besluiten￿om￿dit￿niet￿mogelijk￿te￿maken￿vanuit￿de￿ge-dachte:￿stel￿dat￿je￿ergens￿heen￿wilt￿vliegen￿en￿je￿niet￿inhet￿vliegtuig￿mag.Wat￿de￿PVV￿betreft￿sluit￿ik￿mij￿aan￿bij￿de￿woorden￿vanmevrouw￿Dijkstra.￿Hoe￿kan￿de￿PVV￿nu￿vanwege￿de￿hypo-thetische￿mogelijkheid￿dat￿een￿misdadiger￿zijn￿straf￿wilontlopen￿door￿van￿geslacht￿veranderen,￿opeens￿het￿he-le￿roze￿stembusakkoord￿uit￿het￿oog￿verliezen?￿Ik￿vind￿datecht￿een￿gemiste￿kans￿voor￿de￿PVV. Ik￿roep￿mijn￿collegaop￿om￿daarover,￿in￿tweede￿termijn￿misschien,￿toch￿ietspositiever￿te￿oordelen.Dan￿kom￿ik￿bij￿mijn￿motie.MotieDe￿Kamer,gehoord￿de￿beraadslaging,overwegende￿dat￿voor￿het￿wijzigen￿van￿de￿geslachtsver-melding￿een￿deskundigenverklaring￿is￿voorgeschreven;overwegende￿dat￿het￿onwenselijk￿is￿dat￿dit￿voorschrift￿on-nodige￿drempels￿opwerpt￿en￿dat￿het￿daardoor￿van￿belangis,￿de￿kring￿van￿de￿in￿de￿Algemene￿Maatregel￿van￿Bestuuraan￿te￿wijzen￿deskundigen￿voldoende￿ruim￿te￿bepalen;verzoekt￿de￿regering￿om￿de￿kring￿van￿de￿in￿de￿AlgemeneMaatregel￿van￿Bestuur￿aan￿te￿wijzen￿deskundigen￿in￿goedoverleg￿met￿belangenorganisaties￿vast￿te￿stellen￿en￿methet￿oog￿op￿laagdrempeligheid￿ook￿ter￿zake￿deskundigemaatschappelijk￿werkers￿en￿medewerkers￿van￿organisa-ties￿zoals￿Transvisie￿Zorg,￿tot￿deze￿deskundigen￿te￿reke-nen,en￿gaat￿over￿tot￿de￿orde￿van￿de￿dag.De￿voorzitter:Deze￿motie￿is￿voorgesteld￿door￿het￿lid￿Van￿Tongeren.Naar￿mij￿blijkt,￿wordt￿de￿indiening￿ervan￿voldoende￿on-dersteund.Zij￿krijgt￿nr.￿11￿(33351). Van￿KlaverenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-82De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Voorzitter.￿Ik￿houd￿het￿kort.￿Zoals￿de￿PVV￿reeds￿in￿eerstetermijn￿aangaf,￿zou￿registratie￿van￿het￿geslacht￿overeenmoeten￿komen￿met￿de￿feitelijke￿situatie.￿Dit￿voorstel￿gaatdaarvan￿niet￿uit.￿En￿dus￿zullen￿wij￿het￿niet￿steunen.Omdat￿verschillende￿collega's￿daarom￿vroegen,￿wil￿ikbest￿nog￿eventjes￿een￿reactie￿geven￿op￿het￿verhaal￿metbetrekking￿tot￿het￿roze￿stembusakkoord.￿Dat￿akkoord￿be-staat￿uit￿een￿aantal￿punten.￿Vier￿daarvan￿onderschrevenwij￿en￿één￿niet.￿Wij￿waren￿destijds￿van￿mening￿dat￿wij￿omdie￿reden￿voor￿dat￿roze￿stembusakkoord￿moesten￿gaan.Daar￿zijn￿wij￿bij￿gebleven.￿Dat￿ene￿punt￿betrof￿dit￿punt.Daar￿staan￿wij￿nog￿steeds￿niet￿achter.De￿heer￿Van￿Oosten￿(VVD):Voorzitter.￿Ik￿dank￿de￿staatssecretaris￿voor￿zijn￿beantwoor-ding.￿Het￿is￿goed￿om￿vast￿te￿stellen￿dat￿wij￿een￿evalua-tie￿tegemoet￿kunnen￿zien￿die￿tenminste￿inzoomt￿op￿deleeftijdsgrens￿en￿op￿de￿vraag￿of￿een￿verlaging￿van￿de￿zes-tien￿jaar￿op￿termijn￿al￿dan￿niet￿tot￿de￿mogelijkheden￿zalbehoren.￿Ook￿is￿goed￿dat￿de￿kring￿van￿deskundigen￿ver-der￿wordt￿beschouwd￿en￿dat￿nader￿wordt￿bekeken￿of￿diekring￿op￿enig￿moment￿verbreed￿kan￿worden.Ik￿wacht￿de￿beantwoording￿van￿de￿staatssecretaris￿metbelangstelling￿af￿ten￿aanzien￿van￿het￿onderwerp￿van￿dewachtlijsten.￿Ik￿hoorde￿hem￿heel￿helder￿zeggen￿dat￿dieer￿wat￿hem￿betreft￿niet￿zijn￿voor￿zo'n￿verklaring,￿althansniet￿van￿achttien￿maanden,￿waarover￿collega's￿spreken.￿Ikwacht￿de￿beantwoording￿daarvan￿dus￿maar￿even￿af,￿maarik￿stel￿wel￿vast￿dat￿wat￿het￿antwoord￿daarop￿ook￿maar￿is,het￿de￿aanname￿van￿deze￿wet￿niet￿in￿de￿weg￿moet￿staan.Ten￿slotte￿kom￿ik￿op￿de￿genderneutraliteit.￿Zoals￿colle-ga￿Dijkstra￿dat￿prachtig￿verwoordde,￿zijn￿dat￿mensen￿dienoch￿man￿noch￿vrouw￿zijn.￿Ik￿dank￿de￿staatssecretaris￿we-derom￿dat￿hij￿dit￿onderwerp￿nader￿zal￿bezien.￿Ik￿hoordedat￿de￿staatssecretaris￿en￿collega￿Dijkstra￿het￿in￿een￿inter-ruptie￿erg￿op￿het￿juridische￿zetten.￿Ik￿vraag￿hem￿dus￿of￿hijhet￿onderwerp￿breed￿wil￿trekken￿en￿niet￿alleen￿de￿juridi-sche￿aspecten￿mee￿wil￿nemen,￿maar￿ook￿eventuele￿ande-re￿elementen￿die￿te￿zijner￿tijd￿voor￿de￿beoordeling￿van￿deverdere￿weg￿noodzakelijk￿en￿belangwekkend￿kunnen￿zijn.Mevrouw￿Van￿Toorenburg￿(CDA):Voorzitter.￿Ik￿dank￿de￿staatssecretaris￿voor￿de￿beantwoor-ding.￿Ik￿denk￿dat￿hij￿goed￿heeft￿uitgelegd￿waarom￿de￿keu-zes￿zijn￿gemaakt￿zoals￿die￿nu￿in￿het￿wetsvoorstel￿liggen.Maar￿er￿zijn￿inderdaad￿een￿aantal￿punten￿waar￿je￿na￿na-der￿onderzoek￿op￿een￿gepaste￿termijn￿anders￿over￿zoukunnen￿denken.￿Ik￿denk￿dat￿het￿goed￿is￿dat￿we￿deze￿wetheel￿kritisch￿tegen￿het￿licht￿blijven￿houden￿de￿komendetijd.￿Ik￿vind￿dat￿we￿deze￿goed￿dienen￿te￿evalueren.Ik￿ben￿heel￿benieuwd￿wat￿de￿staatssecretaris￿nu￿nogover￿de￿wachtlijsten￿te￿zeggen￿heeft.￿Het￿was￿wel￿opval-lend￿dat￿er￿op￿de￿tribune￿enige￿rumoer￿was￿op￿het￿mo-ment￿dat￿de￿staatssecretaris￿oprecht￿dacht￿dat￿er￿geenwachtlijsten￿waren,￿maar￿dat￿is￿natuurlijk￿niet￿op￿cameravastgelegd.￿Hier￿ligt￿de￿waarheid￿dus￿ergens￿in￿het￿mid-den.￿Ik￿denk￿dat￿het￿goed￿is￿dat￿we￿straks￿weten￿hoe￿datzit.￿Als￿we￿met￿elkaar￿afspreken￿dat￿iets￿netjes￿kan￿wor-den￿geregeld,￿moeten￿we￿ook￿bekijken￿of￿dat￿zonder￿eni-ge￿wachtlijst￿mogelijk￿is.De￿voorzitter:Hiermee￿is￿een￿einde￿gekomen￿aan￿de￿tweede￿termijn￿vande￿Kamer.￿Ik￿heb￿van￿de￿staatssecretaris￿begrepen￿dat￿hijin￿staat￿is￿om￿onmiddellijk￿de￿vragen￿te￿beantwoorden￿encommentaar￿te￿geven￿op￿de￿ingediende￿moties.Staatssecretaris￿Teeven:Voorzitter.￿Ik￿moet￿nog￿een￿aantal￿vragen￿beantwoordendie￿in￿eerste￿termijn￿zijn￿gesteld.￿Er￿zijn￿ook￿wat￿nieuwevragen￿gesteld.Laat￿ik￿maar￿beginnen￿met￿de￿meest￿pregnante￿vraag.Tegen￿mevrouw￿Van￿Toorenburg￿zeg￿ik￿dat￿ik￿ook￿wat￿ge-luid￿hoorde￿van￿de￿publieke￿tribune.￿We￿hebben￿dus￿de-zelfde￿waarneming￿gedaan.￿Dat￿is￿wel￿goed.￿Daarom￿hebik￿het￿nog￿even￿nagevraagd.￿Dat￿is￿immers￿altijd￿heel￿ver-standig.￿Zowel￿mevrouw￿Van￿Toorenburg￿als￿mevrouwVan￿Tongeren￿als￿mevrouw￿Dijkstra￿vroeg￿of￿ik￿kan￿ga-randeren￿dat￿er￿geen￿wachtlijsten￿komen.￿Ik￿kan￿natuur-lijk￿nooit￿de￿garantie￿geven￿dat￿er￿geen￿wachtlijsten￿zullenkomen.￿We￿spreken￿natuurlijk￿niet￿over￿een￿enkele￿ver-klaring￿op￿basis￿van￿een￿enkel￿gesprek.￿Ik￿heb￿ook￿duide-lijk￿aangegeven￿dat￿dit￿gesprek￿kan￿worden￿gevoerd.￿Ikheb￿op￿dit￿moment￿geen￿enkele￿aanwijzing￿dat￿die￿wacht-lijsten￿zouden￿ontstaan.￿Ik￿heb￿het￿nog￿even￿nagevraagd.Mij￿is￿ook￿niet￿bekend￿dat￿we￿voor￿één￿gesprek￿meteenwachtlijsten￿zouden￿hebben￿van￿anderhalf￿jaar,￿want￿diesituatie￿is￿er￿nu￿nog￿niet.￿Sterker￿nog,￿ik￿heb￿ook￿aange-geven￿dat￿voorrang￿kan￿worden￿gegeven.￿Ik￿heb￿ook￿aan-gegeven￿dat,￿in￿het￿geval￿dat￿transgenders￿al￿in￿een￿me-disch￿traject￿zitten￿terwijl￿zij￿die￿operatie￿niet￿meer￿willen,het￿met￿één￿gesprek￿met￿een￿arts￿of￿een￿psycholoog￿kanworden￿afgerond.￿Ik￿heb￿geen￿aanleiding￿om￿te￿denkendat￿die￿wachtlijsten￿zullen￿ontstaan.￿Ik￿zie￿ook￿geen￿aan-leiding￿om￿te￿denken￿dat￿het￿problemen￿zal￿opleveren.Levert￿het￿wel￿problemen￿op,￿dan￿zal￿ik￿uiteraard￿in￿ge-sprek￿gaan￿met￿de￿zorg-￿en￿welzijnscentra￿om￿ervoor￿tezorgen￿dat￿we￿die￿wachtlijsten￿kunnen￿wegwerken,￿maardie￿indruk￿heb￿ik￿nu￿helemaal￿niet.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿vroeg￿hoe￿oud￿een￿deskundi-genverklaring￿mag￿zijn.￿Een￿verklaring￿mag￿zes￿maandenoud￿zijn.￿In￿artikel￿28a,￿lid￿1￿van￿het￿wetsvoorstel￿staathoe￿oud￿de￿verklaring￿mag￿zijn.De￿heer￿Van￿Klaveren￿vroeg￿of￿iemand￿mag￿terugver-anderen￿van￿geslacht.￿Dat￿kan￿ook,￿maar￿dan￿moet￿eennieuwe￿deskundigenverklaring￿worden￿overgelegd.￿Datzal￿waarschijnlijk￿nauwelijks￿of￿niet￿voorkomen.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):In￿eerste￿instantie￿dient￿in￿de￿verklaring￿te￿staan￿dat￿hetvan￿blijvende￿aard￿is.￿Hoe￿wordt￿ermee￿omgegaan￿als￿hetachteraf￿niet￿van￿blijvende￿aard￿blijkt￿te￿zijn?￿Wat￿is￿danvan￿blijvende￿aard?Staatssecretaris￿Teeven:Ik￿denk￿dat￿het￿goed￿is￿voor￿de￿wetsgeschiedenis￿om￿ditwel￿met￿elkaar￿te￿wisselen.￿Het￿moet￿van￿duurzame￿aardzijn.￿Daar￿heeft￿de￿heer￿Van￿der￿Staaij￿ook￿vragen￿over￿ge-steld.￿Het￿staat￿ook￿in￿de￿wet.￿Daar￿kom￿ik￿direct￿nog￿evenop￿terug.￿Het￿is￿niet￿onmogelijk￿dat￿er￿terugveranderingplaatsvindt,￿maar￿de￿vraag￿doet￿zich￿dan￿natuurlijk￿voorof￿het￿dit￿keer￿wel￿blijvende￿aard￿is.￿Ik￿kan￿mij￿voorstellen TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-83dat￿het￿gesprek￿indringender￿zou￿moeten￿zijn￿dan￿bij￿deeerste￿keer.￿Als￿deskundige,￿als￿arts￿of￿psycholoog,￿moetje￿dan￿nadrukkelijker￿vaststellen￿dat￿die￿wens￿om￿terugte￿veranderen￿wel￿van￿blijvende￿aard￿is.￿Je￿kunt￿immersniet￿aan￿de￿gang￿blijven.￿Dat￿geef￿ik￿de￿heer￿Van￿Klaverengraag￿toe.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Ik￿vraag￿het￿even￿omdat￿we￿net￿hebben￿gezien￿dat￿dit￿ka-binet￿niet￿kan￿definiëren￿wat￿een￿man￿dan￿wel￿een￿vrouwis.￿Nu￿wordt￿ook￿aangegeven￿dat￿we￿niet￿weten,￿dat￿hetkabinet￿niet￿weet,￿wat￿"van￿duurzame￿aard"￿is,￿wanneeriets￿blijvend￿dan￿wel￿niet￿blijvend￿is.￿Vindt￿de￿staatssecre-taris￿zelf￿ook￿niet￿dat￿het￿op￿deze￿manier￿wel￿een￿beetjelastig￿wordt￿om￿op￿een￿concrete￿manier￿een￿wet￿vorm￿tegeven,￿als￿we￿eigenlijk￿helemaal￿niet￿eens￿weten￿waar-over￿we￿het￿hebben?Staatssecretaris￿Teeven:Niets￿is￿zo￿blijvend￿als￿het￿maar￿zijn￿kan.￿Als￿de￿PVV-frac-tie￿een￿roze￿stembusakkoord￿ondertekent,￿is￿dat￿ook￿nietblijvend.￿Dan￿blijkt￿dat￿je￿het￿zo￿moet￿lezen￿dat￿de￿PVVvoor￿één￿ding￿níet￿staat.￿Hier￿praten￿we￿over￿mensen,over￿mensen￿die￿een￿wens￿hebben,￿een￿langgekoesterdewens.￿Een￿deskundige￿bekijkt￿of￿dat￿van￿blijvende￿aard￿is.Daarover￿wordt￿een￿gesprek￿gevoerd.￿In￿de￿wet￿staat￿dathet￿ook￿duurzaam￿moet￿zijn.￿Nu￿kan￿het￿voorkomen￿datiemand￿na￿verloop￿van￿tijd￿toch￿zegt:￿ik￿wil￿dat￿terugver-anderd￿hebben.￿Dan￿is￿opnieuw￿een￿deskundigenverkla-ring￿nodig.￿Dan￿moet￿je￿nog￿nadrukkelijker￿kijken￿of￿hetvan￿blijvende￿aard￿is.￿Uiteraard￿zullen￿we￿dit￿punt￿in￿deevaluatie￿na￿vijf￿jaar￿evalueren.￿Als￿er￿nu￿íets￿is￿wat￿men-senwerk￿is,￿wat￿mensen￿willen,￿wat￿hun￿diepste￿wens￿is,dan￿is￿het￿dit.￿Dat￿is,￿denk￿ik,￿het￿enige￿juiste￿antwoord.￿Jekunt￿als￿kabinet￿en￿als￿Kamer￿niet￿alles￿tot￿zes￿cijfers￿ach-ter￿de￿komma￿regelen￿wat￿mensen￿ten￿diepste￿willen.De￿heer￿Van￿Klaveren￿(PVV):Het￿lijkt￿me￿–￿dat￿is￿mijn￿slotopmerking￿–￿een￿vrij￿essenti-eel￿punt￿en￿daarop￿krijgen￿we￿geen￿antwoord.En￿dan￿nog￿een￿opmerking￿over￿het￿roze￿stembusak-koord.￿Daarin￿stonden￿verschillende￿punten.￿Daarvanonderschreven￿we￿de￿meerderheid.￿Dat￿doen￿we￿nogsteeds.￿Een￿van￿die￿punten￿was￿overigens￿het￿veranderenvan￿de￿positie￿van￿de￿weigerambtenaar,￿die￿nog￿bestondmede￿dankzij￿de￿partij￿van￿de￿staatssecretaris,￿die￿daarte-gen￿was.Staatssecretaris￿Teeven:We￿gaan￿weer￿over￿naar￿het￿debat￿over￿het￿onderwerpwaarover￿het￿vanavond￿gaat,￿de￿genderidentiteit.￿Het￿rozestembusakkoord￿ging￿in￿ieder￿geval￿wel￿over￿dat￿onder-werp.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿maakte￿een￿opmerking￿overidentiteitsverwarring￿bij￿het￿kind.￿Als￿een￿ouder￿van￿eenkind￿een￿ander￿geslacht￿wenst￿of￿daarin￿leeft,￿dan￿is￿heteen￿gegeven￿dat￿dat￿zo￿is.￿De￿wet￿maakt￿die￿realiteit￿nietanders.￿Het￿is￿vervolgens￿aan￿ouders￿–￿dat￿moeten￿weook￿inzien￿–￿om￿aan￿het￿kind￿uit￿te￿leggen￿waarom￿het￿iszoals￿het￿is.￿In￿de￿geboorteakte￿wordt￿wel￿aangegevenwie￿de￿moeder￿van￿dat￿kind￿is.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿vroeg￿om￿een￿toelichting￿op￿hetcriterium,￿dat￿zou￿afwijken￿van￿de￿tekst.￿Dat￿is￿toch￿niethelemaal￿het￿geval.￿De￿duurzaamheid￿komt￿ook￿tot￿uit-drukking￿in￿de￿wetstekst.￿Het￿staat￿ook￿in￿de￿memorie￿vantoelichting,￿in￿het￿gedeelte￿over￿artikel￿28a,￿lid￿2.￿In￿detekst￿van￿de￿nota￿van￿wijziging￿staat￿dat￿de￿persoon￿je-gens￿de￿geraadpleegde￿deskundige￿er￿blijk￿van￿heeft￿ge-geven,￿de￿wijziging￿van￿de￿vermelding￿van￿het￿geslachtweloverwogen￿te￿blijven￿wensen.￿Dat￿is￿er￿nadrukkelijk￿inopgenomen.De￿heer￿Van￿der￿Staaij￿vroeg￿waarom￿de￿vermeldingvan￿feiten￿en￿omstandigheden￿niet￿meer￿terugkomt.￿Datpast￿binnen￿de￿"informed￿consent"-benadering,￿die￿uit-gaat￿van￿de￿verklaring￿van￿de￿betrokkene￿aan￿de￿deskun-dige,￿waarbij￿deze￿vervolgens￿vermeldt￿dat￿hem￿geblekenis￿van￿"weloverwogen￿te￿blijven￿wensen",￿dus￿van￿eenduurzame￿wens.Ik￿kom￿op￿de￿motie￿van￿mevrouw￿Dijkstra￿op￿stuk￿nr.10,￿waarin￿de￿regering￿wordt￿verzocht￿om￿binnen￿tweejaar￿een￿onderzoek￿af￿te￿ronden￿naar￿de￿mogelijkhedenen￿consequenties￿van￿het￿onbepaald￿laten￿van￿het￿ge-slacht￿en￿om￿de￿Kamer￿voor￿de￿zomer￿te￿consulteren￿overhet￿onderzoeksvoorstel.￿Dat￿zeg￿ik￿toe.￿Ik￿laat￿het￿oordeelover￿deze￿motie￿aan￿de￿Kamer.￿De￿Kamer￿krijgt￿voor￿dezomer￿een￿brief.￿Ik￿denk￿dat￿de￿termijn￿van￿twee￿jaar￿haal-baar￿zou￿moeten￿zijn.￿Ik￿zeg￿tegen￿de￿heer￿Van￿Oosten￿datdaarin￿uiteraard￿de￿juridische￿aspecten￿worden￿meegeno-men,￿maar￿ook￿aspecten￿die￿liggen￿op￿het￿terrein￿van￿deemancipatie.￿Ik￿zal￿mijn￿collega￿van￿OCW￿daarover￿raad-plegen￿en￿het￿meenemen￿in￿de￿besluitvorming.Mevrouw￿Van￿Tongeren￿(GroenLinks):Ik￿denk￿haast￿wel￿dat￿de￿staatssecretaris￿het￿van￿plan￿is,maar￿ik￿vraag￿het￿toch￿voor￿alle￿helderheid.￿Worden￿bijdat￿onderzoek￿naast￿de￿VU￿ook￿allerlei￿andere￿centra,￿des-kundigen￿en￿buitenlandse￿organisaties￿geraadpleegd?￿Isdat￿de￿intentie￿van￿de￿staatssecretaris?Staatssecretaris￿Teeven:Er￿zijn￿in￿Nederland￿twee￿centra.￿Ik￿zal￿de￿Kamer￿daaroverconsulteren.￿Ik￿kom￿met￿een￿brief￿en￿dan￿kunt￿u￿er￿com-mentaar￿op￿leveren.In￿haar￿motie￿op￿stuk￿nr.￿11￿verzoekt￿mevrouw￿VanTongeren￿de￿regering￿om￿de￿kring￿van￿de￿in￿de￿AMvB￿aante￿wijzen￿deskundigen￿in￿goed￿overleg￿met￿belangenorga-nisaties￿vast￿te￿stellen￿en￿met￿het￿oog￿op￿de￿laagdrempe-ligheid￿ook￿ter￿zake￿deskundige￿maatschappelijk￿werkersen￿medewerkers￿van￿organisaties￿zoals￿Transvisie￿Zorgtot￿deze￿deskundigen￿te￿rekenen.￿Ik￿ontraad￿deze￿motie.Ik￿heb￿een￿evaluatie￿toegezegd,￿ook￿op￿dit￿punt.￿Ik￿hebook￿aangegeven￿waarom￿ik￿de￿kring￿nu￿wil￿beperken￿totartsen￿en￿psychologen.￿Verder￿wil￿ik￿op￿dit￿moment￿nietgaan.Tot￿slot￿ben￿ik￿nog￿een￿antwoord￿schuldig￿op￿de￿vraagvan￿mevrouw￿Dijkstra￿en￿mevrouw￿Van￿Tongeren.￿Het￿iseen￿wat￿tricky￿vraag,￿maar￿ik￿wil￿toch￿proberen￿die￿te￿be-antwoorden.￿Zonder￿er￿meer￿over￿op￿te￿merken￿verwijsik￿naar￿het￿verslag￿van￿de￿Eerste￿Kamer￿over￿het￿wets-voorstel￿lesbisch￿ouderschap￿en￿vraag￿ik￿u￿vooral￿te￿kij-ken￿naar￿de￿inbreng￿van￿de￿fracties￿van￿GroenLinks￿enD66.￿Misschien￿vindt￿u￿daar￿het￿antwoord￿op￿uw￿vraag.De￿algemene￿beraadslaging￿wordt￿gesloten.De￿voorzitter:De￿staatssecretaris￿geeft￿een￿soort￿huiswerkopdrachtmee.Ik￿wijs￿erop￿dat￿de￿stemmingen￿over￿dit￿wetsvoorstelen￿over￿de￿moties￿aanstaande￿dinsdag￿zullen￿plaatsvin-den. TeevenTweede￿KamerWijziging￿Boek￿1￿BW 2 april 2013TK￿6969-27-84Sluiting￿22.10￿uur.