Verslag van het bezoek van de mensenrechtenambassadeur aan Saudi-Arabië en Oman van 29 januari tot 5 februari 2010.

31263MensenrechtenstrategievoorhetbuitenlandsbeleidNr.41BRIEFVANDEMINISTERVANBUITENLANDSEZAKENAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,18maart2010Hierbijbiedikuhetverslagaanvanhetbezoekvandemensenrechtenam-bassadeuraanSaudi-ArabiëenOmanvan29januaritot5februari2010.Saudi-ArabiëHetbezoekvandemensenrechtenambassadeuraanSaudi-ArabiëkanwordengezienalseenonderdeelvandecontinuedialoogdieNederland–samenmetanderewesterselanden–sindsenigejarenheeftophetgebiedvandemensenrechten.HetbezoekvormdeeennadereuitwerkingvanmijnbezoekaanRiyadinmei2009,waarinmensenrechtennadrukkelijkophetprogrammastonden.DemensenrechtenambassadeurbezochtRiyad,JeddahenDammam,elkmeteeneigenennogalverschillendepolitiekeensocialecultuur.HijvoerdegesprekkenmetdevicevoorzittervandeMajlisal-Shura(Parle-ment),deonder-ministersvanBuitenlandseZakenenvanJustitie,endebeidevoorzittersvandeNationalHumanRightsCommission(overheids-orgaan)endeNationalSocietyforHumanRights(semi-overheidsorgaan).OokmetdebranchesvanbeideorganisatiesinzowelJeddahalsDammamvoerdehijgesprekken.InJeddahhadhijeenontmoetingmetdeSecretaris-GeneraalvandeOrganisationoftheIslamicConference.Metindividuelemensenrechtenverdedigers,vrouwenenvertegenwoordi-gersvandejongeregeneratieSaudi’smaaktehijkennisinRiyadenJeddah.HijsprakdaarnaastinDammam/OostprovinciemetprominentenuitdeShiagemeenschap.DemensenrechtensituatieinSaudi-Arabiëvraagtnogaltijdveelaandacht.Veranderingencq.verbeteringenopmensenrechtengebiedzijnbeperktenopafzienbaretermijnwaarschijnlijkslechtslangzaamteverwachten.Detheocratischegrondslagvanhetland,sterkverwevenmethettraditioneletribalekarakter,vertraagteendergelijkeontwikkeling.SteedszalnaareenbalanstussendestriktegrenzenvandeIslamendeKoranendeinter-TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2009–2010KST1419140910tkkst31263-41ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2010TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.411 nationaleopvattingenovermensenrechtengezochtworden,waarbijvoordeSaudischenatiedesharia(islamitischewetgeving)onmiskenbaarabsolutevoorrangheeft.ErisweleentoenemendebereidheidbijdeSaudischeautoriteitenommetdewesterselandenoverdemensenrechtensituatieinhetlandingesprektegaanenookopentestaanvoormissies.Belangrijksteonderdelenvandemetdemensenrechtenambassadeurgevoerdegesprekkenvormdendenoodzaaktothervormingen,derecht-spraak,dedoodstraf,debehandelingvanreligieuzeminderheden,vrouwen-enkinderrechtenendesituatievanmigrantenwerknemers.DeSaudischegesprekspartnersbrachtennaarvorendatsindshetaantredenvanKoningAbdullahin2005eenvoorzichtigeveranderingtenpositieveisingezet.MenweesopdebelangrijkerolvandetopvandeSaudischesamenlevinginhetdoorvoerenenconsoliderenvanhervor-mingen.Vanuitdegrotendeelstraditionele,conservatieveSaudischesamenlevingverwachtenmeerderegesprekspartnersgeengrotedruktotverandering.Debeideofficiëlemensenrechtenorganisaties,deNationalHumanRightsCommission(overheidsorgaan)endeNationalSocietyforHumanRights(semi-overheidsorgaan)vervullenindepraktijkvooraleen«ombudsman»functie,maartrachtendaarnaastmetonderanderevoorstellenvoornieuwewet-enregelgeving,bewustwordings-campagnes,specialemensenrechten-curriculaopscholenvormtegevenaaneenmensen-rechtenbeleid.DemensenrechtenambassadeurbrachtdefundamentelebezwarenvanNederlandeneengroeiendaantallandenindewereldtegendedoodstrafnaarvoren,alszijndeeenonmenselijkeenonomkeerbarestraf,waarvanhetafschrikkendeffectbovendienonbewezenis.Indegesprekkeniso.a.ingegaanopderechtsgangendedoodstrafvoorminderjarigen.GesprekspartnersgavenaandatSaudi-Arabiëdedoodstrafnietzalafschaffenomdatstriktetoepassingvandeshariadezestrafrechtvaardigt.Ookeenmoratoriumopuitvoeringvandedoodstrafpastdaarnietin.Vandiversekantenwerdaangegevendatderechtsgangmetvelewaarborgenisomgeven.Beidemensenrechtenorganisatieshoudentoezichtopdegevolgderechtsgangenbemiddelenindiennodig.InSaudi-Arabiëstaatinelkgevaldedoodstrafvanminderjarigenmomen-teelterdiscussie:deshariahanteertdeminimumleeftijdvan15jaar;deNationalHumanRightsCommissionadviseertdeminimumleeftijdvasttestellenop18jaar.MetderecenteoprichtingvandeSupremeJudicialCouncilvanhetminis-terievanJustitieendeinstellingvangespecialiseerderechtbankenwordteenonafhankelijkerentransparanterrechtsspraakbeoogd.Nietteminlijktdeconstateringgerechtvaardigddatderechterlijkemacht–enookhetaansturendeministerievanJustitie–doordebankgenomenzeertradtio-neelenconservatiefis,enhetgebrekaanhelderewetgevingnogaleensleidttotsterkpersoonlijkerechterlijkeinterpretatiesvandesharia.InreactieopdebehoeftevanSaudi-Arabiëaangekwalificeerderechters.booddemensenrechtenambassadeuraandemogelijkheidnategaanomSaudirechtersinNederlandeentrainingtelatenvolgen.Tenaanzienvandedoorgesprekspartners–eninhetbijzonderdeOrgani-zationoftheIslamicConference–geuittezorgenomtrenteentoene-mendeislamofobieinhetwestengafdemensenrechtenambassadeuraan,datdevoorkomendefrictiesnietperseofuitsluitendreligie-TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.412 gerelateerdzijn,maarooktemakenhebbenmetanderecultureleensocialewaardenentraditiesenmetsociaal-economischefactoren,eengevolgvandesubstantiëleimmigratiedieNederlandenandereEuropeselandendeafgelopendecenniaheeftgekenmerkt.DeNederlandseover-heid,maarookmoslimorganisatiesinNederland,zijnopaldezeterreinenzeerintensiefbezigomverbeteringenterealiseren.Bilateralesamenwer-kingendebevorderingvanwederzijdsbegripenkennisisvanbelang,endatvraagtinzetaanbeidekanten.IndeOost-ProvinciebesprakdemensenrechtenambassadeurdesituatievandeSjiietenmetvertegenwoordigersvandeSjiitischegemeenschap.AlmakendeSjiieten10–15%vandeSaudischebevolkinguit,zijwordenbeschouwdalstweederangsburgersenalsgevolgdaarvangediscrimi-neerd.HuninterpretatievandeIslamstrooktnietmetdeofficiëlepuri-teinseWahabistischeinterpretatie.IedereandereinterpretatievandeIslam,evenalsoverigensiederandergeloof,wordtinSaudi-Arabiëafge-wezen.Demensenrechtenambassadeurgafaandezediscriminatievanreligieuzeminderheden,medevanwegedestrijdigheidmetinternationaleverplichtingen,onderdeaandachtvandeSaudischeautoriteitenendeinternationalegemeenschaptebrengen.Bijzijnontmoetingenmetvrouwenwerddemensenrechtenambassadeuropdehoogtegesteldvaneenvoorzichtigepositieveontwikkeling.Zijgavenaandaterindeafgelopenvijfjaar(sindshetaantredenvanKoningAbdullahdieookrecentweeruitdrukkelijkhetbelangvanvoortgangtenaanzienvandepositievanvrouwenheeftgenoemd)relatiefmeervrij-hedenvoordeSaudischevrouwenzijngekomen:zijmogenmeerreizen,erismeerwerkgelegenheidenzijvolgenalofnietbuitenslandseenuniversitairestudie.Enkelevrouwelijkegesprekspartnerswezeneropdatversoepelingvandebeperkingendikwijlsookbotstopweerstandvanuitdetraditionelevrou-wengemeenschapzelf.Dejongeren,diedemensenrechtenambassadeursprak,warenvanmeningdatveranderingvanuitdesamenlevingmoetkomen.Deperspec-tievendaarvoorzijninhunogenopditmomentnogergbeperkt,omdatdeSaudi’sconservatiefzijnenineersteaanlegaansluitingzoekenbijhunfamilieenstam.Mensenrechtenzijnvolgensheneenteabstractbegrip.Pasalszijinbeddingvindenindesamenlevingzalerlangzaamietsveran-deren.Opleidingentrainingzijndaarbijvanhetgrootstebelang,endatiseengebiedwaarexternepartnersbehulpzaambijkunnenzijn.ConformmijntoezeggingaandeKamer(Antwoordbrieven16september2009en15januari2010)brachtdemensenrechtenambassadeurenkelespecifiekemensenrechtenkwestiesopdieveelaandachtgenereren,inNederland(enanderelanden)opgrootonbegripenweerstandstuiten,endereputatievanSaudiArabieschaden:dezakenvandetot40zweep-slagenveroordeelde75-jarigevrouwenvanhetSriLankaansetiener-meisjeRizanNafeek,evenalsvaneen80-jarigeSaudischemanenzijn10-jarigebruid.Destandvanzakenomtrentdezezakenisalsvolgt:1.Zweepslagen75-jarigevrouwMedioaugustus2009bevestigdehetSaudischeHofvanCassatiedeuitspraakinzakeeen75-jarigeweduwevanSyrischenationaliteit,dieinapril2008inhaarwoningwerdaangetroffenmettweemannendiegeenfamilierelatiemethaarhadden.Dezeuitspraakwaarmeezijtotviermaandenhechtenisen40zweepslagenwerdveroordeeld,isechter–aldusdeDirecteurInternationaleZakenvandeNationalTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.413 HumanRightsCommission–niettenuitvoergebracht.Zijisuitge-wezennaarhaargeboortelandSyriëenmagnietnaarSaudi-Arabiëterugkeren.2.SriLankaansetienermeisjeRizanaNafeekDeop19januarijl.geplandehoorzittingheeftnietplaatsgevondenenisuitgesteldtotnaderorder.Devrouwmaakthetnaaromstandig-hedengoedenwordtregelmatigbezochtdooreenvrouwelijkehulp-verlenerinopdrachtvandeSriLankaanseambassade.Zijkrijgtjuridi-schebijstandvaneenSaudiadvocaat.Onlangsiseenandererechterinhaarrechtszaakaangewezenenookisdevertaler,diedestijdsoptradtijdenshetverhoorenfoutenzouhebbengemaakt,inmiddelsvervangen.3.KindhuwelijkenMomenteelisnieuwewetgevingmetbetrekkingtotkindhuwelijkeninvoorbereiding.DeNationalHumanRightsCommissionalsmededemeerderheidvandeShuramakenzichsterkomdeminimum-leeftijdvanhuwbaremeisjesvasttestellenop18jaar.Zolangdezeweternognietis,bemiddelendemensenrechten-organisatiesbijvoorgenomenhuwelijken,waarbijdepositievandeminderjarigebruidvooropstaat.DeNationalHumanRightsCommissionheefthetvoornemenomworkshopsoverditonderwerptegevenomdegeestenrijptemakenvoorverhogingvandeminimum-leeftijd.IndeSaudimediawordthieraanveelaandachtgegeven.Tenaanzienvandenogsteedstewensenoverlatendesituatievandebuitenlandsewerknemers,voornamelijkafkomstiguitIndia,Pakistan,Filippijnen,IndonesiëenBangladesh,zijnervoorstellenhetsysteemvansponsorschap(dearbeidsovereenkomsttussenwerknemerenwerkgever)drastischtewijzigen,danwelafteschaffen,aangezienhetvaakleidttotmisbruikvandewerknemerdoordewerkgever.OmanInOmansprakdemensenrechtenambassadeurmetdeministervanBuitenlandseZaken,devoorzittervandeMajlisa’Dawla(Senaat),deBondvanJournalisten,envanSchrijversenLiterati.TevenswerdhijontvangendoordeNGO’sTawasulenAmideast,enhieldeeninleidingoverhetNederlandsbeleidomtrentdemensenrechten(deeerstepubliekelezingovermensenrechteninOmandooreenbuitenlander).HetbezoekvielsamenmetdeinstallatievandeonafhankelijkeNationalHumanRightsCommission.OokalisdemensenrechtensituatieinOmaninvergelijkingmetdelandeninderegionietslecht,dediscussierondomhetonderwerpkomtnogmaaraarzelendopgang.Traditionelewaardenennormenblijkennogsterkverankerdindemaatschappij.Tochgavendiversegesprekspartnersaandatdetijdrijpisomhetconcept«mensenrechten»teinstitutionaliserenenteincorporereninoverheidsbe-leidenmaatschappij.Erisbehoefteaaneenwettelijkkadermetbetrek-kingtotderechtenwaaropindividuenaanspraakkunnenmaken.Detoepassingvandeshariablijktnietinallekwestiesafdoende.Veelhoopisgevestigdopdenieuwemensenrechtencommissie,alwerddoorsommigentwijfeluitgesprokenoverhaardaadwerkelijkeonafhankelijk-heid.DemensenrechtenambassadeurkonconstaterendatdevrijheidvanmeningsuitingenpersvrijheidinOmandeafgelopenjareneenpositieveTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.414 ontwikkelinghaddendoorgemaakt.Journalistenenschrijverszeidendatzijweinigbeperkingkenden,alisersprakevanzelfcensuuropgevoeligethema’s.Ookvrouwengavenaanweinigbeperkingentekennenindemogelijkhedenzichteontplooien.Hetmaatschappelijkmiddenveldiszichvoorzichtigaanhetopbouwen.Hetconceptvaneenmaatschappelijkmiddenveldenvanniet-gouver-nementeleorganisatiesenhunconstructieverolindemaatschappijwordtgeleidelijkaangeaccepteerd.Omanneemtdemensenrechtenserieus,maargegevendeculturelecontextzullendaadwerkelijkeveranderingentijdkosten.DeministervanBuitenlandseZaken,M.J.M.VerhagenTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.415