Verslag van een commissiedebat, gehouden op 12 maart 2025, over gasmarkt en leveringszekerheid

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202533 529Gaswinning29 023Voorzienings- en leveringszekerheid energieNr. 1289 VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBATVastgesteld 15 april 2025 De vaste commissie voor Klimaat en Groene Groei heeft op 12 maart 2025overleg gevoerd met mevrouw Hermans, Minister van Klimaat en GroeneGroei, Vice-Minister-President, over:–de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groei d.d.25 oktober 2024 inzake stand van zaken energiemarkt voorconsumenten (Kamerstuk 27 879, nr. 107);–de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groei d.d.11 november 2024 inzake laatste briefing Task Force L-gasombouw buitenland (Kamerstuk 33 529, nr. 1262);–de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groei d.d.14 januari 2025 inzake stand van zaken gasmarkt en vulgradengasopslagen (Kamerstuk 29 023, nr. 531);–de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groei d.d.14 februari 2025 inzake stand van zaken gasmarkt en vulgra-den gasopslagen (Kamerstuk 29 023, nr. 532);–de brief van de Minister van Klimaat en Groene Groei d.d.10 maart 2025 inzake extra update gasmarkt en vulgradengasopslagen (Kamerstuk 29 023, nr. 554).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijkverslag uit.De voorzitter van de commissie,ThijssenDe griffier van de commissie,Nava kst-33529-1289ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12891 Voorzitter: ValizeGriffier: TeskeAanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Dekker, Erkens, Grinwis,Kops, Kröger, Postma, Rooderkerk, Valize en Vermeer,en mevrouw Hermans, Minister van Klimaat en Groene Groei,Vice-Minister-President.Aanvang 14.30 uur.De voorzitter:Een hele goede middag allemaal. Welkom bij de vaste commissie voorKlimaat en Groene Groei. Het is vandaag 12 maart en het is 14.30 uur. Wegaan beginnen met een heel mooi debat, het debat over gasmarkt enleveringszekerheid. Van de zijde van het kabinet is de Minister aange-schoven, mevrouw Hermans. Van de zijde van de Kamer zijn verschenenmevrouw Rooderkerk, die nu heel eventjes uit beeld is, de heer Vermeernamens BBB en mevrouw Postma namens Nieuw Sociaal Contract. Deheer Dekker heeft gevraagd of hij mocht aanschuiven namens Forum voorDemocratie. Ik zie geen bezwaar, dus: welkom in ons midden! Dan is ooknog aangeschoven maar even buiten beeld de heer Erkens van de VVD, enals laatste is er mevrouw Kröger van GroenLinks-PvdA.Voor de termijn van de Kamer zou ik graag als eerste het woord willengeven aan mevrouw Rooderkerk, namens D66. Iedere spreker heeftmaximaal zes minuten spreektijd. Ja, hier staat: zes. Is iedereen akkoordmet vijf minuten? Vier minuten, vijf minuten? Dan maken we er vijfminuten van, en we staan een viertal interrupties toe. De heer Kops vande PVV is ook aangeschoven Als eerste zal dan mevrouw Rooderkerk hetwoord nemen, namens D66. Het woord is aan haar.Mevrouw Rooderkerk (D66):Dank, voorzitter. Toen Rusland drie jaar geleden Oekraïne binnenviel, wasonze afhankelijkheid van hun gas een van hun krachtigste wapens. Ook nuraakt de geopolitieke onrust direct aan onze energievoorziening. Degasmarkt schommelt op en neer en dat zorgt voor onzekerheid bij mensenen bedrijven over hun energierekening. Ik zie hier twee kampen. Er zijnpartijen die graag nog langer aan het gasinfuus van Poetin en Trumpblijven hangen, en er zijn partijen die inzien dat we onafhankelijk kunnenworden door vol in te zetten op de energietransitie, met energie van eigenbodem.Voorzitter. D66 schaart zich in het tweede kamp, voor een schone, veiligewereld. Gisteren werd duidelijk dat we de VVD tot het eerste kampmoeten rekenen. Ik noem dat voor het gemak even «kamp Wilders». Ja,we hebben nog even gas nodig om onze economie draaiende te houdenen onze huizen te verwarmen. Maar juist daarom moeten we nuversnellen. Dit is het moment om vol ambitie en daadkracht onzeafhankelijkheid van gas af te bouwen, en om aan Europese energie uitwind en zon te bouwen. Laten we vandaag kiezen voor vooruitgang, zodatwe morgen onafhankelijk zijn van Trump en Poetin. Wat is de reactie vande Minister op partijen die liever meer gas en olie oppompen dan teinvesteren in schone energie?Voorzitter. We moeten oppassen dat we niet de ene afhankelijkheidinwisselen voor de andere. Tussen 2021 en 2023 steeg de Europese importvan gas uit de VS met 300%. De klimaatimpact van de productie en importvan dit Amerikaanse gas is enorm. Amerikaans gas vormt maar een kwartvan het gas dat we in Nederland gebruiken, en dat kleine deel is zovervuilend dat het zorgt voor maar liefst twee derde van de uitstoot dievrijkomt bij de productie en het transport van al het gas dat wij inNederland gebruiken. Bovendien heeft Trump zelf duidelijk gemaakt datTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12892 hij niet onze vriend is en dat Europa dit beter zelf kan en moet regelen.Mijn vragen zijn de volgende. Import uit de VS is zeer vervuilend; ik gafhet al aan. Hoe kan de Minister ervoor zorgen dat schonere import devoorkeur krijgt? Vindt zij de VS nog een betrouwbare energiepartner? Ofvindt zij dat Europa naar andere opties moet kijken?Voorzitter. Dan de absurde verlaging van de vulgraad. De Minister heeft deminimale vulgraad van onze gasvoorraden voor aankomende winterverlaagd van 90% naar 80%. Afgelopen winter begonnen we nog wel op90%, maar de opslagen zijn nu leger dan verwacht. D66 vindt dat deMinister zo haar eigen crisis organiseert. In de hoorzitting in de TweedeKamer gaf ook Gasunie aan dat het beter is om een strategische reserveboven de 80% aan te houden, om prijsstijgingen te voorkomen. Wat is dereactie van de Minister op de uitspraken van Gasunie? De Minister had hetzelf in een brief over het kiezen voor een noodrem, maar waarom kiest zijniet gewoon voor zekerheid? Is zij bereid om de vulgraad toch weer op tehogen? Nu is het zo dat marktpartijen vanaf april de gasopslagen weergaan vullen, maar als de opslagen niet helemaal door de markt gevuldzijn, gaat EBN dat dan met een subsidie alsnog doen?Uiteindelijk kan het gas tegen marktprijs gekocht worden door bijvoor-beeld Duitsland, Frankrijk of België. Wil de Minister er binnen de EU voorpleiten dat lidstaten de kosten van reserves eerlijk delen, om tevoorkomen dat de Nederland belastingbetaler opdraait voor het gasver-bruik in de winter van onze buurlanden?Voorzitter. Ik blijf optimistisch, maar het zijn lastige tijden. Gisteren zagenwe namelijk dat de coalitie de handdoek al in de ring lijkt te gooien. Hetklimaatbeleid lijkt door de shredder te gaan. Ik hoor NSC naast mijhiertegen in verweer komen, maar ik hoop dat geluid eigenlijk veel brederte horen, want het is kiezen voor onveiligheid. D66 kiest wél voorveiligheid en onafhankelijkheid, én voor een lage energierekening.Dank u wel.De voorzitter:Ik dank u voor uw bijdrage. Ik kijk of er interrupties zijn. Dat is niet hetgeval. Dan geef ik het woord aan de heer Vermeer. Hij spreekt namensBBB.De heer Vermeer (BBB):Voorzitter. De gasmarkt en de leveringszekerheid blijven crucialeonderwerpen, zeker in een tijd waarin geopolitieke spanningen, stijgendeenergiekosten en de energietransitie zorgen voor onzekerheid bij burgersen bedrijven. En dan hebben we het nog niet eens over de grondstoffen-transitie! Als we ook op dat gebied onafhankelijk willen worden vanfossiel, dan ligt er voor chemische ketens als die bij Chemelot ook nog dezeer grote uitdaging om al die moleculen uit fossiel te vervangen door ietsnieuws.BBB staat voor energiebeleid dat zekerheid biedt, maar ook betaalbaarblijft en waardoor Nederland minder afhankelijk wordt van externefactoren. En de gasleveringszekerheid is en blijft een prioriteit. Degasopslagen in Nederland waren op 1 oktober voor 93% gevuld, ruimboven de EU-verplichtingen, maar de vulgraad is afgelopen maandaggedaald tot onder de 25%. Dat vormt een risico, want volgens de oudegezegdes roert maart zijn staart en doet april wat ie wil.Vanaf april start het nieuwe vulseizoen. BBB vindt dat Nederland meergrip moet krijgen op de gasvoorraden. Het kabinet rekent op marktpartijenvoor de vulling van de gasopslagen, maar marktdynamiek leidt tot eensituatie waarin gas sneller wordt gebruikt dan aangevuld. Daarom moetenwe wat ons betreft werken aan langetermijncontracten met betrouwbareleveranciers, zoals we ook in het hoofdlijnenakkoord hebben afgesproken.We moeten werken aan duidelijke afspraken met de Gasunie en energie-bedrijven over strategische gasreserves en aan versnelling van deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12893 opschaling van gaswinning op de Noordzee. Gisteren is ook nog eenmotie ingediend om te kijken waar we op land nog andere manieren vangaswinning eventueel zouden kunnen toepassen, mits dat veilig kan.Voorzitter. Hoe kan het kabinet voorkomen dat energieleveranciersprofiteren van speculatie met deze voorraden en dat de Staat opdraaitvoor de kosten? Hoe zit dat in elkaar, vroeg ik gisteren in het debat aan deMinister. Toen hebben we omwille van de tijd gezegd «laten we datvandaag behandelen». Daarom hoop ik dat ik er vandaag een iets beterbeeld bij krijg en dat de burgers straks ook een beetje snappen hoe datgaat. Nu lijkt het er namelijk op dat de gasvoorraden vooral gebruiktworden voor interessante verkoopdeals voor de energieleveranciers.Voorzitter. De energiemarkt is gestabiliseerd met een groothandelsprijsvan gas tussen de € 30 en € 40 per megawattuur. Maar de consumenten-prijzen blijven hoog. Dit raakt vooral huishoudens en bedrijven keihard.BBB pleit daarom voor het verlagen van de energiebelasting op gas enelektriciteit, zoals we ook in het huidige Belastingplan gedaan hebben,voor het voorkomen dat kleine ondernemers en middeninkomensonevenredig hard worden getroffen door energietransitiemaatregelen envoor meer regie op de energiecontracten, zodat consumenten nietonnodig de hoofdprijs betalen door de marktmacht van grote energiebe-drijven.Dit gaat dan wel niet over gas, maar we hebben gisteren ook aan de ordegehad dat er in de eerste contracten voor het leveren van energie nogmaar € 0,0025 voor een kilowattuur betaald zou worden als je teruglevert.Dat kan natuurlijk niet! Hoe gaat het kabinet ervoor zorgen dat de dalingvan de groothandelsprijzen ook daadwerkelijk wordt doorberekend aanconsumenten en bedrijven? En hoe wordt voorkomen dat de energietran-sitie leidt tot extra lasten voor met name de middeninkomens, die geenenkele compensatie hebben?Nederland is nog steeds afhankelijk van import, onder andere vialng-terminals. Hoewel dit zorgt voor diversificatie – collega Rooderkerknoemde het al – betekent het ook afhankelijkheid van internationalegasprijzen en van geopolitieke ontwikkelingen, en soms ook van spelletjesen onderhandelingen. BBB wil meer investeren in lng-importcapaciteit eninterconnecties met stabiele leveranciers. Wij zijn er namelijk vanovertuigd dat we voorlopig nog lang niet van het gas af zijn. Gasinfra-structuur behouden en versterken als back-up binnen de energiemix isnoodzakelijk. We zijn op zoek naar een realistisch overgangsbeleid. Gasblijft voorlopig nodig als basislast, naast de verdere ontwikkeling vankernenergie en waterstof. Ook zouden we heel graag hebben dat incombinatie met de gasmarkt ook grijze waterstof vol gepromoot wordtzodat we in ieder geval die markt op gang krijgen.De voorzitter:Dan heeft u een interruptie van mevrouw Postma van Nieuw SociaalContract.De heer Vermeer (BBB):Ik wou hier nog één regel aan toevoegen. Kan dat?De voorzitter:U mag die laatste regel nog even afmaken.De heer Vermeer (BBB):Dank u wel, voorzitter. Ik vraag het kabinet: welke concrete stappen zet hetom te voorkomen dat Nederland in de toekomst te afhankelijk wordt vanlng-import en van internationale marktschommelingen? Is er voldoendeaandacht voor de rol van gas als back-up in de energietransitie?De voorzitter:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12894 Heel hartelijk dank voor uw bijdrage. Dan geef ik het woord aan mevrouwPostma voor haar interruptie.De heer Vermeer (BBB):Ik ben nog niet helemaal klaar, voorzitter. Ik had nog een afsluitende zinom dit blokje af te ronden.De voorzitter:Die laatste, afsluitende, zin mag u dan dadelijk nog heel even uitspreken.U zit echter al wel aan de vijf minuten.De heer Vermeer (BBB):O, dat is bijzonder.Mevrouw Postma (NSC):Ik wou even naar de lng-import. De heer Vermeer geeft aan dat we delng-import moeten gaan versterken. Op dit moment komt onze lngvoornamelijk, voor 70%, uit Amerika en we zijn daar enorm afhankelijkvan. NSC ziet dat als een groot risico op dit moment. Hoe ziet de heerVermeer dat? Is de heer Vermeer het met onze fractie eens dat hetbelangrijk is om ervoor te zorgen dat we die afhankelijkheid van delng-import uit Amerika juist afbouwen in plaats van versterken?De heer Vermeer (BBB):Ik gaf al aan dat wij moeten investeren in voldoende importcapaciteit,maar ook in connecties met stabiele leveranciers. Wij moeten dus zorgendat we niet alleen afhankelijk zijn van de leveranciers op de Amerikaansemarkt. Wij moeten zorgen voor een goede wereldwijde spreiding. Dat zalop sommige momenten minstens zo belangrijk zijn als alleen de prijs. Wijmoeten er ook voor oppassen dat wij in onze geopolitiek niet af en toemeer dominee dan koopman zijn. Sommige landen zouden anderszeggen: als jullie het dan allemaal zo goed weten en zo’n morelestandaard hanteren, dan koop je je gas maar ergens anders. Ik denk datdat niet slim is, zeker omdat we gewoon afhankelijk zijn van die import.De voorzitter:Dan is er nog een interruptie van mevrouw Rooderkerk van D66.Mevrouw Rooderkerk (D66):We hebben het gisteren ook gehad over de afhankelijkheid van Russischgas. BBB heeft toen die motie om daarvan af te komen, niet gesteund. Nuhoor ik BBB weer pleiten voor afhankelijkheid van lng en gas uit Amerika.Dat vind ik in deze geopolitieke situatie toch heel wonderlijk. Kan de heerVermeer nog een keer uitleggen waarom hij dat zou willen? Denkt hij nietdat we juist om dat te voorkomen op andere manieren moeten zorgenvoor eigen energie-opwek, van eigen bodem, ook in Europa?De heer Vermeer (BBB):Ook hier geldt weer dat wij en-en-en moeten doen. Ik zei niet dat wijafhankelijk van Amerika moesten zijn. Ik heb net aan mevrouw Postmauitgelegd dat we dat niet moeten zijn, dus dat we met veel meer landengoede connecties moeten hebben en ook structurele deals moeten sluiten,zodat we niet klemgezet kunnen worden door één individueel land.Daarnaast moeten we ook zelf kijken hoe we vergunningstrajecten voorwinningen van ons eigen gas op de Noordzee kunnen versterken enversnellen; dat is gisteren ook aan de orde geweest. Uiteraard moeten weer ook voor zorgen dat we minder energie verbruiken, want dat is de bestemanier om de energietransitie te doen. Alles wat je niet verbruikt, hoef jeook niet te vervangen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12895 Daarnaast zetten wij vol in op de uitrol van kernenergie en waterstof, zoalsik al aangaf. Dat geldt ook voor trajecten zoals groen gas. Ik heb gisterennog een motie ingediend voor bioketels op die plekken waar netcongestieheerst en lokale oplossingen nodig zijn. Gisteren hebben we nog eenpetitie gehad van een heel mooi traject van melkveehouders en inwonersin Wijnjewoude. Samen zorgen die via mestvergisting dat niet alleen demest van veehouderijen heel goed verwerkt wordt, maar ze zorgen ookvoor waardevol groen gas als bijproduct. Dat wordt gebruikt om huizen teverwarmen.De voorzitter:Dan heeft u nog een interruptie van mevrouw Kröger van GroenLinks-PvdA.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Gisteren tijdens het debat werd wel duidelijk dat als de BBB moet kiezentussen echt schone energie van eigen bodem, namelijk windenergie vande Noordzee, en Poetingas, het antwoord van de BBB is dat men lieverafhankelijk van Russisch gas blijft. Mijn vraag is dan: hoe reflecteert deheer Vermeer dan op die toch zeer optimistische cijfers van de IEA,namelijk dat er in Europa door de wind- en zonnecapaciteit tussen 2021 en2023 100 miljard bespaard is, en dat we in Nederland daarmee 7 miljardkuub aardgas bespaard hebben? Dit is de grote drijver achter de echteoplossing om minder afhankelijk te worden van gas. Hoe kan de heerVermeer dan wind op zee zo willen blokkeren?De heer Vermeer (BBB):Dan moet ik bijna mijn bijdrage van gisteravond herhalen en ik weet nietof de voorzitter daarop zit te wachten. Zo niet, dan vind ik het prima omdat te doen.Zoals ik gisteravond al zei, branden er meerdere rode lampjes op onsdashboard. Op dit moment doorgaan met het opschalen van weersafhan-kelijke energie zal alleen maar leiden tot meer problemen. Wij kunnen opdit moment het tempo al niet bijhouden met onze netwerken. Ik benvanmorgen bij een bijeenkomst van Netbeheer geweest en dan hoor jewelke gigantische inspanningen we nog moeten plegen.De framing van dat Russische gas ... Ik moet daar toch weer iets overzeggen. Wij hebben heel duidelijk gezegd dat wij af willen van welkeafhankelijkheid van welk land dan ook, dus ook van Russisch gas. Maardat via een motie voor de lange termijn volledig uitsluiten vinden wij zeeronverstandig. U heeft net die IEA-rapporten genoemd. Die bevatten demeest fantastische berekeningen, maar de praktijk voor de burger en deondernemer in Nederland is dat de energiekosten gigantisch gestegenzijn. En de komende periode gaan die dus nog meer dan verdubbelen! Ikzie het dus toch anders. Ik denk dat wij op dit moment niet echt verstandigbezig zijn. We moeten het juiste tempo kiezen, omdat het haalbaar enbetaalbaar moet blijven.De voorzitter:Een vervolgvraag van mevrouw Kröger.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):De BBB heeft niet alleen tegen die motie voor de afbouw op de langetermijn van fossiel gestemd, maar ook tegen de motie om op korte termijnvan Russisch lng af te komen. In beide gevallen kiest de BBB kennelijkliever voor afhankelijkheid van Poetin.Maar ik vroeg dus naar een reflectie op dat rapport, want dat rapport laatgewoon glashelder zien dat inzetten op wind op zee en op zon op ditmoment de manier is om de kosten te verminderen. De hoge prijzenworden gedreven door de hoge prijzen van gas. In Nederland heeft deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12896 uitrol van wind en zon in die twee jaar een huishouden alleen al € 60 perjaar bespaard. Dus nogmaals de vraag aan de heer Vermeer: waaromblokkeert hij de oplossingen voor schone energie op eigen bodem opkorte termijn?De heer Vermeer (BBB):Ik blokkeer helemaal niets, want als ik daartoe in staat zou zijn, zou er perdirect een moratorium komen op het plaatsen van windmolens op land.Dat kan ik helemaal niet blokkeren! Ik zou daar graag een meerderheidvoor vinden, maar dat is me nog niet gelukt. Daarnaast is kan het intheorie allemaal wel zo zijn dat alles goedkoper wordt als we het verderuitrollen, maar uit alle berekeningen van de huidige praktijk blijktgewoon ... U was vanmorgen aanwezig bij de bijeenkomst met NetbeheerNederland. Hoe je het ook wendt of keert, Netbeheer liet daar zien dat denetwerkkosten met enkele procenten stijgen. Als je naar het absolutebedrag kijkt, zie je gewoon dat de netwerkkosten tot 2040 van 9 miljardeuro naar ongeveer 20 miljard euro stijgen. Dat komt doordat weersafhan-kelijke stroom nou eenmaal zorgt voor overdimensionering van hetnetwerk. En dat kan op dit moment ook alleen nog maar met hele forsesubsidies. Dus van alles wat er bespaard wordt, moet u wel de subsidiesaftrekken, die daar wel maar niet op gas gegeven worden. En daarvan zouu ook alle investeringen in aanlanding en de netwerkkosten moetenaftrekken, want die kosten worden ook niet afgetrokken bij het gas.De voorzitter:Dan zijn we toch heel benieuwd geworden naar het laatste zinnetje vanuw betoog.De heer Vermeer (BBB):Dank u wel, voorzitter, dat u mij dat toestaat. BBB staat voor energiebeleiddat zekerheid biedt voor huishoudens en ondernemers, waarbij betaal-baarheid vooropstaat en Nederland minder afhankelijk wordt vanonbetrouwbare leveranciers. En de gasmarkt mag geen speelbal zijngeopolitieke spanningen, maar moet stevig verankerd blijven in eenbetrouwbare energievoorziening.Dank u wel.De voorzitter:Hartelijk dank voor uw bijdrage. Ik zie geen nieuwe interrupties en daaromkan ik nu het woord geven aan mevrouw Postma. Zij spreekt namensNieuw Sociaal Contract.Mevrouw Postma (NSC):Dank, voorzitter. De kern van dit debat gaat over leveringszekerheid, overonze autonomie en onze Nederlandse energieonafhankelijkheid. Met desluiting van het Groningenveld en de staking van de levering van Russischgas zaten we al in een situatie waarin we afhankelijk zijn van energie-toevoer vanuit het buitenland. We halen nog maar 30% van ons gas uit deNederlandse bodem. We zijn sterk afhankelijk van de import van lng endaarmee van Amerika en Trump. Die afhankelijkheid moeten wij alsNederland niet willen. We moeten voldoende gas in huis hebben, vooralals gasland. Een kleine verstoring geeft op deze gespannen markt een tedirecte prijsverhoging. Zelfs een dreiging om te stoppen met leveren – alsAmerika dat zou doen – zal direct zorgen voor hogere gasprijzen, tenzijNederland een grote strategische gasvoorraad heeft, die losstaat van degrillen van de markt. Deze voorraad moet voorkomen dat Nederlandsegezinnen in de kou komen te zitten en bedrijven niet kunnen produceren.Om die reden wil NSC dat we een strategische voorraad gas opbouwen,een noodvoorraad, die beschikbaar is voor situaties waarin we voor eenlangere periode gas nodig hebben, boven op de seizoensvoorraad die weTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12897 al hebben. Deze voorraad moet uit de markt gehaald worden en kan danworden ingezet als een bron, bijvoorbeeld Amerikaanse lng, opdroogt ofdreigt op te drogen. Op die manier demp je de zenuwachtigheid van demarkt en dim je de macht van de leveranciers.Is dit nodig, voorzitter? Ja. We hebben gezien dat Rusland ver voor deperiode dat het Oekraïne binnenviel, gas al gebruikte als machtsmiddel.Elke keer als het winter werd, werd de gaskraan vanuit Rusland naarOekraïne even dichtgedraaid om ervoor te zorgen dat men wist waar deenergie vandaan kwam. Dat soort dreiging moeten wij voorkomen.Als we ons nou afvragen hoe groot zo’n voorraad zou moeten zijn, omdatwe verschillende getallen hebben gezien, dan denken we toch wel aan eenaanzienlijke voorraad, bijvoorbeeld richting de 60 terawattuur, ongeveerter grootte van het gasveld Norg. We moeten in die zin denken aan deolievoorraden die wij bijvoorbeeld voor 90 dagen hebben. Ik zou ookwillen kijken naar de periodes waarin je een goede voorraad moethebben, namelijk wanneer je die nodig hebt, en dat is in de koudeperiode.Voorzitter. U hoorde het net al. NSC is er voorstander van dat we Norgbeschikbaar houden voor het bouwen van een noodvoorraad. Mijn vraagaan de Minister is hoe groot de strategische noodvoorraad moet zijn,willen we bijvoorbeeld 90 dagen vooruit kunnen. Is de Minister het metNSC eens dat Norg daar een goede locatie voor zou zijn? Wanneer kan deMinister beginnen met het opbouwen hiervan? Of is ze daar eigenlijk almee bezig? We lezen ook al voorstellen om een wat kleinerenoodvoorraad vast te houden, waar nog geen akkoord op is.Voorzitter. Dan kom ik bij het vullen van de seizoensvoorraad. De marktwerkt té goed. De gasprijzen waren deze winter hoog, eigenlijk te hoog.De markt heeft ze hoog kunnen houden, omdat die kon anticiperen op deverplichte vulgraad die Europese landen moeten hebben vanwegeEuropese verplichtingen. De gasprijzen daalden weer toen Europa aangafminder stringente regels toe te passen. Dat is zorgelijk. Dat betekent datde markt de macht heeft en consumenten en bedrijven te veel moetenbetalen. Dat betekent dat kleine verschuivingen in vraag of aanbod groteprijsschommelingen geven.De rust moet terug in de markt. De controle moet terug naar de overheid.Nederland moet daar als gasland een voortrekkersrol in nemen. Is deMinister bereid om te pleiten voor een vulverplichting op basis vanbinnenlands gebruik in plaats van op basis van opslagruimte? Is deMinister bereid om tot 90% te vullen, om rekening te houden met destrengere winters en de dunkelflaute? Ik vraag dat ook naar aanleiding vande aangenomen motie daarover. Is de Minister bereid om in Europa tepleiten voor minder rigide vulmomenten, zodat de markt niet gaatanticiperen en rustiger blijft? We vragen dus om meer flexibiliteit,bijvoorbeeld door samen met het VK, Duitsland en België te pleiten vooreen Europese aardgasstrategie. Kan de Minister er ook voor pleiten om inhet geval van langetermijncontracten gezamenlijk met andere Europeselanden in te kopen?Voorzitter. Als de markt het veld gebruikt om te verkopen, hoe zit dat danprecies? Zijn er al kleine momenten ingebouwd waarin de markt devoorraad niet verder mag laten dalen? Of kan de markt, als die dat wil, inhet slechtste geval in december de hele gasvoorraad al verkopen, zodatwe in januari niets hebben?Voorzitter. Dan de lng-terminals. Onze lng-import vindt plaats in deEemshaven. Ook Duitsland is lng-import aan het opzetten. Klopt het datDuitsland betere voorwaarden hanteert en subsidie geeft en dat daardoorde situatie zich voordoet dat Nederlands lng relatief duur wordt? Het isbelangrijk dat we in Europa één front vormen. Afgelopen dinsdag is eenmotie van mij aangenomen die gaat over een level playing field binnenEuropa.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12898 De voorzitter:U zit al over de vijf minuten.Mevrouw Postma (NSC):Ik heb nog één zin. Die gaat over situaties als deze. Is Nederland hieroverin gesprek met Duitsland? We moeten elkaar niet tegenwerken doorandere lng-importvoorwaarden te hebben. We moeten samen sterk staan.Voor de rest sluit ik me erbij aan dat we versnelling moeten hebben vande gaswinning op de Noordzee.De voorzitter:Ik dank u zeer voor uw bijdrage. Ik kijk even naar mijn linkerzijde, maar ikzie geen interrupties. Dan kan ik het woord geven aan de heer Dekker. Hijspreekt namens Forum voor Democratie.De heer Dekker (FVD):Dank u wel, voorzitter. Het aardgas uit onze natuurlijke gasbel inGroningen heeft een unieke samenstelling. Het is zogenaamd laagcalo-risch. Van nature zit er in dit gas behalve methaan, het hoofdbestanddeel,ook veel stikstof, ongeveer 14%. Om dit laagcalorische gas te kunnengebruiken in verbrandingsprocessen, is een specifieke afstelling nodig vande betrokken apparatuur. De ouderen onder ons kunnen zich misschienherinneren dat ten tijde van de ingebruikname van het Groningse gas defornuizen in alle huishoudens moesten worden aangepast of zelfsvervangen. Dat was een gigantische operatie. De gasfornuizen wareningesteld op hoogcalorisch gas.In Europa is het Groningse gasveld de grootste natuurlijke bron vanlaagcalorisch gas. Het aardgas uit het buitenland, zoals het veelbesprokengas uit Rusland, maar ook het gas in vloeibare vorm, lng, dat we onderandere importeren uit de Verenigde Staten, is allemaal hoogcalorisch gasmet geen of veel minder stikstof. Om hoogcalorisch gas te kunnengebruiken in omgevingen die gewend waren aan laagcalorisch gas, is hetnodig om de apparatuur in het netwerk anders in te stellen of zelfs tevervangen of om stikstof bij te mengen en zo van hoogcalorisch gaslaagcalorisch gas te maken; pseudo-laagcalorisch gas wordt datgenoemd. In Nederland maken we veel pseudo-laagcalorisch gas, zodatwe bij het sluiten van de Groningse aardgasbron niet al onze apparatuurhoeven te vervangen en zodat we gas kunnen blijven exporteren aanlanden die voor een zekere periode nog afhankelijk zijn van Groningslaagcalorisch gas.De ons omringende buitenlanden België, Duitsland en Frankrijk hebbenjarenlang gebruikgemaakt van ons laagcalorisch gas uit Groningen.Nederland was de grote exporteur van laagcalorisch gas. Toen werdbesloten om de gaswinning in Groningen te beëindigen – een bijzonderonverstandige beslissing wat Forum voor Democratie betreft – moestende landen die van ons gas afhankelijk zijn, hun hele gasnetwerkaanpassen en ombouwen naar hoogcalorisch. Dat duurt volgens deplanning nog tot 2030. Daar zijn miljarden mee gemoeid. Het monitorenvan dit conversieproces in het buitenland in combinatie met de leverings-verplichting van laagcalorisch gas door Nederland wordt gedaan door deTask force monitoring L-Gas Market Conversion, begrijp ik uit de stukken.Deze situatie roept wel wat vragen op. Bij de Kamer bestaat al langer hetvermoeden dat de prijzen waarvoor het Nederlandse gas aan buiten-landse partijen, met name in Duitsland, werd en wordt verkocht,belangrijk lager liggen dan de prijzen die door Nederlandse afnemersmoeten worden betaald. Daarover heeft de Kamer nooit uitsluitselgekregen. De contracten zijn blijkbaar geheim. Is de Minister bereid omhier alsnog informatie over te verstrekken?Gezien het verhaal over laagcalorisch, hoogcalorisch en pseudo-laagcalorisch gas, waarbij hetzij grootschalig apparatuur moet wordenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 12899 vervangen, hetzij pseudo-laagcalorisch gas moet worden gemaakt, lijkthet alsof de kosten voor Nederland als gasproducent met een leverings-verplichting nog veel verder oplopen. Tot wanneer loopt die leveringsver-plichting eigenlijk, vraag ik de Minister. Zijn de miljarden kostendeaanpassingen in de buitenlandse infrastructuur om die geschikt te makenvoor hoogcalorisch gas, geheel of gedeeltelijk voor rekening vanNederland?Stelt u zich eens voor: het laagcalorisch gas uit Groningen is weggevallen,maar we moeten wel leveren. Dan maakt Nederland zelf maar laagcalo-risch gas, pseudo-laagcalorisch gas. Daarvoor importeren we hoogcalo-risch gas in de vorm van dure lng, want de goedkope invoer van Russischgas is weggevallen. Door dat lng mengen we stikstof heen en dan: leverenmaar! Maar dat gas is qua kostprijs vele malen duurder dan het natuur-lijke laagcalorische gas dat we voorheen leverden. Gaat dat tegen hetoorspronkelijke geheime tarief? Dan zou dat een uiterst kostbare operatiezijn voor Nederland. Daarom vraag ik de Minister: hoeveel verlies makenwe hier eigenlijk op?Al met al lijkt het alsof de beslissing om te stoppen met de Groningsegaswinning nog onverstandiger was dan we al dachten.Dank u wel.De voorzitter:Ik dank u zeer hartelijk voor uw bijdrage. Ik kijk even naar mijn linkerzijde,maar ik zie geen ... Ja, er is toch een interruptie van de heer Erkens ofmaakt hij zich klaar voor zijn bijdrage?De heer Erkens (VVD):Ik ben me aan het opwarmen.De voorzitter:Hij is zich aan het opwarmen voor de bijdrage. Oké. Dan zie ik geeninterrupties. Ik heb even een korte huishoudelijke mededeling. De heerGrinwis is zojuist aangeschoven. Ook voor hem geldt dat er in totaal vierinterrupties zijn toegestaan en dat de spreektijd vijf minuten is. De heerVermeer zal zich rond 17.00 uur moeten excuseren. Dan geef ik nu gaarnehet woord aan de heer Erkens namens de Volkspartij voor Vrijheid enDemocratie.De heer Erkens (VVD):Voorzitter. We hebben te lang onze kop in het zand gestoken voor derealiteit waarmee we geconfronteerd worden. Nederland is te afhankelijkvan energie van buiten Europa. We importeerden eerst massaal Russischgas, maar hebben dat vervangen voor de lng-tankers van de VerenigdeStaten. Poetin, Trump en landen in het Midden-Oosten hebben nu te veelgrip op onze energierekening. We moeten dus meer energie en dus ookmeer gas produceren in eigen land en zorgen voor voldoende opslag,zodat we ook in tijden van nood niet met tekorten te kampen hebben.Alleen zo krijgen we de energierekening ook in de toekomst ondercontrole.Voorzitter. De afgelopen weken zijn er alarmerende berichten naar buitengekomen over onze gasvoorraden richting de komende winter. Expertsverwachten dat het moeilijk zal worden om deze voor de volgende winterweer voldoende gevuld te krijgen. Volgens het ministerie is het aan demarkt om dit op te lossen. In de vorige periode hoorden we dit ook vanhet ministerie. Dat was voor de gascrisis, voor de energiecrisis, toen ernog geen vuiltje aan de lucht was. Gazprom heeft de gasopslagen toenuiteindelijk niet gevuld, waardoor we in de eerste winter van de energie-crisis al bijna tekortkwamen. Ik hoop dat we daar wel onze les van geleerdhebben met elkaar. We maken ons hier serieus zorgen over. Grotere regieop de opslagen zal daarbij wel noodzakelijk zijn. LeveringszekerheidTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128910 voorkomt immers ook hoge kosten voor burgers en bedrijven. Wat gaatde Minister doen om de gasopslagen voor de volgende winter wel gevuldte krijgen, ook gegeven de marktprikkels, die nu gewoon niet goed zijn?En moet de vulgraad misschien ook omhoog, of is het al te ambitieus omde vulgraad die nu gekozen is überhaupt te halen?Voorzitter. Het wordt ook tijd om na te gaan denken over een strategischevoorraad van aardgas, net als we voor aardolie hebben. Ik zou de Ministerer dan ook toe willen oproepen om een strategische gasvoorraad te gaanonderzoeken, omdat deze van belang is voor onze leveringszekerheid.Nederland moet zelf beschikken over voldoende opslag, zeker in dezegeopolitieke situatie. Ik vraag de Minister om te onderzoeken welkehuidige opslagen hiervoor geschikt zijn en om de Kamer daar hopelijkvoor de zomer over te informeren. Het aanleggen van een strategischegasopslag zal namelijk niet voor één winter lukken; daar gaan een aantaljaren overheen. Daar moeten we dus op tijd naar kijken.De heer Grinwis (ChristenUnie):Wat is volgens de heer Erkens precies een strategische voorraad? Enwaarom wil hij dat onderzoeken? Bij de hoorzitting met de Gasunie washet heel duidelijk. Een paar jaar geleden zaten we aan het begin van dewinter van 2023, op 1 november, op een vulgraad van bijna 100%. Nu isde eis versoepeld naar 80%. Alles tussen de 80% en 100% zou je strate-gische voorraad kunnen noemen. Dus waarom moeten we dat eerst nogonderzoeken? En waar denkt de heer Erkens zelf aan? «Onderzoeken»klinkt voor mij een beetje als «dat gaan we ooit een keer doen», terwijl hetnú geopolitiek spannend is en het nú strategisch van toegevoegde waardeis.De heer Erkens (VVD):Voorzitter. Daarom zei ik ook «voor de zomer». Het moet niet eenonderzoek zijn om het op de lange baan te schuiven. Maar ik wil wel datwe er goed over nadenken welke van de bestaande gasopslagen daarvoorhet meest geschikt is en welk percentage we dan willen reserveren alsreserve en wat we aan de markt laten om als opslag te functioneren. Deeffecten van het inrichten van een strategische reserve zullen op de kortetermijn namelijk ook betekenen dat we minder inzetbare voorraadhebben. Dat kan ook weer impact hebben op de gasrekening vanhuishoudens. Dat zal ook gepaard gaan met financiële consequenties,omdat de overheid dan waarschijnlijk het recht gaat bedingen om 40% of50% van een bestaande gasopslag – ik noem maar iets – te reserveren alsreserve. Gegeven de financiële consequenties en de impact op degasrekening van de mensen thuis lijkt het me wel verstandig om dit stapvoor stap af te pellen in plaats van hier ter plekke uit te roepen welkpercentage uit welke opslag voor de reserve bestemd gaat worden. Het isnogal een ingrijpend besluit.Mevrouw Postma (NSC):Dit punt bepleitte ik ook in mijn inbreng, maar ik maakte het iets concreterdoor te zeggen: laten we gewoon Norg pakken. Norg wordt op ditmoment afgebouwd. In de stukken lees ik dat de Minister voornemens isom die opslag ook te sluiten, maar die heeft gewoon potentie om tefunctioneren als strategische voorraad. Die kunnen we gaan vullen. Daarkunnen we al voor een deel langzaam mee beginnen. Ons voorstel zouzijn om die zo snel als het kan op te bouwen, zodat we echt een aanzien-lijke voorraad hebben. Is de VVD het met ons eens dat je daar snel meemoet beginnen en nu eigenlijk al kunt zeggen of je Norg daar wel of nietvoor gaat aanwijzen?De heer Erkens (VVD):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128911 Ik maak het niet concreter omdat er ook hele grote financiële conse-quenties aan vastzitten. Als je Norg voor 50% zou bestemmen alsstrategische reserve – ik noem maar iets – zul je als Staat, gegeven devolumes die erin gaan en de huidige gasprijzen, aan bedragen moetendenken die eerder richting miljarden gaan dan naar honderden miljoenen.Het lijkt me dus wel verstandig om het stap voor stap op te pakken,gegeven de grote consequenties die eraan vastzitten.We betalen dit soort maatregelen in de oliemarkt ook met een opslagboven op de energierekening. Dat doen we met de strategischeolievoorraad. Dat betalen we via de bedrijven en de ondernemers die olieleveren in Nederland. Dat betalen we allemaal met elkaar. Het lijkt me heelverstandig om dat pad zorgvuldig en stap voor stap te bewandelen.Ik denk wel dat Norg daar het meest geschikt voor zou zijn van alleopslagen die we hebben, ook gegeven het feit dat er inderdaad plannenbestaan om die opslag af te bouwen. Dat lijkt me in dit geopolitiekeklimaat sowieso onverstandig. Daarbij hou ik dus wel een slag om de armals het gaat om de vraag welk percentage wanneer wordt ingezet,gegeven de grote consequenties. Dat zou ik stap voor stap willenoppakken.De voorzitter:Dan continueert u uw betoog.De heer Erkens (VVD):Voorzitter. Met een steeds onzekerder gasmarkt en de hoge prijspieken ishet volgens de VVD wel belangrijk dat we ook kijken naar onze eigenbinnenlandse productie. Meer gasproductie in Nederland zal de komendejaren noodzakelijk zijn. Ik heb eerder gevraagd om sterk in te zetten opwinning op de Noordzee. Meerdere collega’s deden dat net ook. Daarhebben we het gisteren ook over gehad, dus dat ga ik niet herhalen.Daarnaast zijn er nog andere mogelijkheden voor winning. Zo liggen erbijvoorbeeld nog een aantal aanvragen op de plank voor gaswinningspro-jecten op land. Deze projecten wachten al jaren op een vergunning. Ook inhet kader van de energieonafhankelijkheid zou ik aan de Minister willenvragen hoe snel die vergund kunnen worden, hoeveel projecten er nog opde plank liggen en hoeveel productie dit voor de komende jaren zoubetekenen. Die hoeveelheid hoeven we dan niet meer uit andere landen teimporteren. Is ze bereid om deze aanvragen de komende maand tebehandelen?Voorzitter. In 2015 is er voor het laatst onderzoek gedaan naar veiligewinning van schaliegas in Nederland. Sindsdien is het in Nederlandeigenlijk taboe om hier überhaupt met elkaar over te spreken. We doen erniks mee, we kijken er niet naar en tegelijkertijd importeren we het op ditmoment voor de hoofdprijs uit de VS als lng. Het laatste onderzoek is tienjaar geleden uitgevoerd door CE Delft. Sindsdien is de wereld veranderden zijn ook de methodes om dit veilig en minder vervuilend te winnen,enorm ontwikkeld. Wat ons betreft is het tijd om het taboe eraf te halen.De Nederlandse bodem is volgens die oudere studie gevuld met 200 bcmtot 500 bcm aan schaliegas. Dat is omgerekend ongeveer vijftien keer hetjaarverbruik van Nederland aan aardgas. Dat zijn grote hoeveelheden. Deforse inkomsten die het zou kunnen opleveren zou je ook kunnengebruiken om de energierekening te verlagen, lokale gemeenschappen telaten profiteren en ga zo maar door. We hebben in dit geopolitieketijdsbestek in ieder geval niet de luxe om niet te onderzoeken wat anno2025 de mogelijkheden zijn. Dit moeten we zorgvuldig doen. Hetonderzoek van tien jaar geleden moet wat ons betreft geüpdatet worden,zodat we later dit jaar hier in de Kamer een zorgvuldig debat kunnenvoeren over of we het willen, of het op een veilige manier kan en op welkeplekken en onder welke voorwaarden. Maar we hebben niet meer de luxeom de kop in het zand te blijven steken.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128912 De voorzitter:Dan heeft u een interruptie van mevrouw Postma.Mevrouw Postma (NSC):Ik hoorde gisteren de heer Erkens de combinatie van de woorden«schoon» en «fossiel» in de mond nemen. Rekent de heer Erkens dit dantot «schoon en fossiel»? Schaliegas winnen is namelijk zeer vervuilend.Het zit in Nederland diep in de grond, veel dieper dan in Amerika, waarhet makkelijker te winnen is. Het kost veel meer energie. Het is milieuver-vuilend. Mensen die in de omgeving wonen, hebben er gewoon veel meeroverlast van dan van gewone gaswinning. In een land als Nederland datzo dichtbevolkt is, krijgt men over een windturbine al veel rumoer. Hoeziet de Erkens dergelijke winning in Nederland voor zich? Ik begrijp erniets van.De heer Erkens (VVD):Dit is het probleem in deze Kamer. We zien de hele tijd krokodillentranenover de import vanuit de VS, over de afhankelijkheid en de kwetsbaarheid,maar als het op moeilijke keuzes aankomt, lopen we daar allemaal voorweg. Ik vind dit daar typisch een voorbeeld van.Over schaliegas: schaliegas is gaswinning op ongeveer 4 kilometer diepte,uit een bepaald soort gesteente. Er zijn verschillende manieren om het tewinnen. De techniek heeft niet stilgestaan en ik denk dat het heelbelangrijk is dat we deze studie uit 2015 opnieuw uitvoeren, want nulopen feit en fictie te vaak door elkaar. Ik kan de studie naar de leden vande commissie doorsturen. Als de collega’s dit rapport van CE Delft lezen,zien ze dat er een aantal heel interessante zaken in staan. Er staat in dat ergeen impact is op de overgang naar een klimaatneutrale voorziening. Hetvervangt daarentegen het lng dat we nu importeren, dat vervuilender isomdat daarvoor schaliegas omgezet wordt in lng. Er zijn broeikasgas-emissies, maar de studie zegt dat het juist wereldwijd zal zorgen voor eenkleine beperking van broeikasgasemissies, omdat wij het niet meer als lngimporteren.Dit is dus precies weer zo’n voorbeeld waarin we in Nederland ons eigenstraatje schoonvegen. We willen het hier niet winnen en importeren hetvoor de volle mep in een vervuilendere vorm uit het buitenland. En danconcluderen we met elkaar dat die afhankelijkheid van het buitenland tochzo erg is. Het lijkt mij goed om dat onderzoek te doen op basis van feiten,om te kijken wat de stand van de techniek is, of dat in Nederlandinderdaad ook veilig kan, en om dan een debat met elkaar te voeren inplaats van dat we dit taboe verklaren. We concluderen immers wel metelkaar dat afhankelijkheid ons heel kwetsbaar maakt in deze geopolitiekesituatie.De voorzitter:Er zijn nog interrupties van mevrouw Rooderkerk en mevrouw Kröger.Mevrouw Kröger was net iets eerder. U heeft trouwens eerst nog eenvervolgvraag van mevrouw Postma.Mevrouw Postma (NSC):Ik heb nog niet gehoord of dit «schoon» is of «fossiel», in de termen diede heer Erkens noemde. Daar wil ik nog graag een reactie op. Volgens mijis nu juist de bedoeling dat we met elkaar gaan werken naar eenenergiesysteem dat duurzaam is, met wind, zon en kernenergie, metwaterstof en andere energiedragers. Dit is eigenlijk gewoon teruggaan,misschien wel naar de oertijd, naar de ouderwetse tijd waarin we gewoonde grond in gingen en er chemicaliën in gooiden om ervoor te zorgen datwe aan onze energiebehoefte konden voldoen. Het is echt gewoon eenstap terug. Mijn vraag aan de heer Erkens is: wil hij dit echt? Om na al dieTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128913 jaren waarin hij heeft gepleit voor die klimaatdoelstellingen en eenduurzaam energiesysteem, deze stap terug in de tijd te zetten, wil hij datecht?De voorzitter:Meneer Erkens, gaat u voor fracking?De heer Erkens (VVD):Ik vind dit echt flauwekul, want er wordt hier een tegenstelling gecreëerddie er niet is. We moeten overstappen op een klimaatneutrale energie-voorziening. Daar zijn we de komende jaren mee aan de slag. We steunende uitbouw van windparken op zee op een schaal die volgens mij inEuropa en in de wereld uniek is. En daar staan wij nog steeds achter alsVVD. We steunen de uitrol van alle vormen van duurzame energiepro-ductie die we hebben: aardwarmte, kernenergie, groen gas, waterstof enga zo maar door. We zien in elke doorrekening, of die nou van EBN of vanTNO is, dat die energieonafhankelijkheid niet bereikt wordt in de komendetien à vijftien jaar en dat we pas vanaf eind jaren dertig de afhankelijkheiddie ons nu zo kwetsbaar maakt, afbouwen. We zullen in de tussentijdgewoon aardgas gebruiken. We zijn niet allemaal ineens magischgeëlektrificeerd in 2030. De problemen op het stroomnet zijn niet magischopgelost in de komende vijf jaar.De vraag is: wat doe je in de tussenperiode? De techniek op dit vlak heeftniet stilgestaan. Bovendien importeren we het nu uit de VS op eenvervuilendere manier dan als je het hier zelf zou produceren. Dat betekentniet dat het de fraaiste oplossing is. Dat erken ik ook. Dat is het zeker niet.Maar als je in een geopolitieke situatie zit waarin je met elkaar constateertdat je die afhankelijkheid af wilt bouwen, dan vind ik het onverstandig omdaar een taboe op te hebben. Ik vind het onverstandig zelfs een taboe tehebben op het onderzoeken of het veilig kan onder bepaalde voorwaardenen of die techniek inderdaad verder ontwikkeld is in de laatste tien jaar.Want zelfs in de studie van 2015 stond dat er verschillende manieren zijnom gas te winnen op 4 kilometer diepte. Er zijn ook manieren om dat tedoen zonder chemicaliën te gebruiken. Dat stond in die studie van 2015 al:het kan schoner; dat maakt het misschien duurder, maar daar zijnmethoden voor ontwikkeld.Het probleem in de VS is dat het heel lang een soort Wilde Westen was,zonder regulering op het gebied van methaan, zonder monitoring, zondergoede casings, waardoor het inderdaad ook door andere aardlagen heengaat. Maar Nederland kent daarop veel strengere regulering. Ook dat staatin deze studie.Het enige wat ik hier zeg is: laten we alsjeblieft met de situatie waarin wenu zitten op basis van de feiten deze studie updaten en dan het debat metelkaar voeren. Dan kan het nog steeds zijn dat partijen ertegen zijn, maarwe hebben de luxe niet om het taboe erop te houden of om een valsetegenstelling te creëren waardoor het óf duurzaamheid óf gaswinning is.Volgens mij moeten we óók vol blijven inzetten op het versnelde uitrollenvan die duurzame energievoorziening. Maar iedereen weet, ook hier aantafel, ook als we dat liever niet zouden zeggen, dat dat ons niet over tienjaar al volledig onafhankelijk gaat maken. Dat halen we gewoon niet. Datlukt niet. Maar dat betekent niet dat we niet alle zeilen bij moeten zetten.De voorzitter:Mevrouw Kröger voor een interruptie. U was net iets eerder.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ja, dank u wel, voorzitter. Ik ben eigenlijk sinds gisteravond het debat datwe gevoerd hebben aan het terugkijken, naar wat er nou echt gebeurde. Ikkom toch tot de conclusie dat de VVD, in een coalitie met de PVV, destrategie van de PVV op asiel afkijkt. Je gooit een stuk rood vlees in deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128914 arena, kijkt of iedereen erop afrent en daarmee verhul je dat je de echteoplossingen gewoon niet waarmaakt, de echte oplossingen op verduur-zaming. Zo is dit ook weer een lekker stuk rood vlees van de VVD. Mijnvraag is de volgende. 220 gemeenten hebben gezegd: wij zijn schalie-gasvrij. Waar in Nederland wil de heer Erkens dit gaan doen?De heer Erkens (VVD):Dat was een hele lange inleiding voor een andere vraag, met een aantalframes dat natuurlijk uitgestrooid moest worden. Ik zou zelf hopen dat ookeen partij als GroenLinks-PvdA kijkt naar de realiteit waarin we nu zittenmet elkaar. Die is tweevoudig. We zien dat een heleboel van de mooieplannen die we hebben, waar we achter staan, vertraging oplopen doorde uitvoering. Het stroomnet loopt vol. We gaan 195 miljard investeren tot2040 om dat stroomnet uit te breiden. Dat is een enorm bedrag. Dat doenwe allemaal om te elektrificeren, te zorgen voor een duurzame energie-voorziening en te zorgen dat de economie kan groeien, en ga zo maardoor. Dat zijn allemaal plannen die gewoon doorgaan.We zitten ook in een geopolitieke situatie waarin we voor onze fossieleenergie, waar we in Nederland en heel Europa nog voor het merendeelvan afhankelijk zijn ... Want we zien vaak van die staatjes langskomen methoeveel duurzame stroomproductie er was, maar de meeste energie diewe nog verbruiken is geen stroom; dat betreft gewoon nog brandstoffendie we importeren uit het Midden-Oosten, uit Rusland, indirect tegen-woordig, en uit de VS. Dat maakt ons kwetsbaar.Ik vind het heel onverstandig dat er blijkbaar nog steeds partijen zijn dieniet zien dat de realiteit veranderd is en die toch maar weer allemaalverbale taboes willen uitroepen over bepaalde onderwerpen. Maar wehebben eigenlijk op dit moment de luxe niet om die niet met elkaar teonderzoeken. Het enige waarom ik hier vraag is een update van hetonderzoek dat in 2015 gedaan is. Op basis daarvan kun je met elkaarkijken of je de volgende stappen wilt zetten. Ik begrijp hieruit dat mevrouwKröger het liefst het taboe erop houdt, maar wel de komende jaren zalklagen over de afhankelijkheid van gas uit de VS en de hoge gasrekening.De voorzitter:En dan de vierde interruptie van mevrouw Kröger.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Kijk, we hadden allemaal dingen kunnen leren van de energiecrisis.Volgens mij levert de VVD al een tijdje de Minister. Er is al sinds 2022 eenversnellingsplan Noordzee. Nou ja, het is dan aan de VVD waarom dat welof niet lukt. Er worden een heleboel stappen die je zou kunnen zetten omminder fossiel te gebruiken, teruggedraaid door deze Minister. Eenheleboel stappen om meer duurzame stroom op te wekken, worden doordeze Minister niet gezet. Dan blijf ik toch bij mijn vraag. Ik snap dat ditstuk rood vlees even nodig is, maar ik heb gewoon een heel concretevraag: waar in Nederland zou dit kunnen? Want die discussie overschaliegas hebben we toentertijd gevoerd. Er was een heleboel weerstandtegen, breed in Nederland. Ik vind het dus gewoon een hele concretevraag: waar denkt de heer Erkens aan?De voorzitter:Hoe gaart u het vlees, meneer Erkens?De heer Erkens (VVD):Ik vind het wel fascinerend dat wanneer het over hernieuwbare energiegaat, die overal moet komen en elk lokaal bezwaar eigenlijk ongegrond isen als onderbuikgevoel geframed wordt. Maar gaat het over degaswinning, dan importeren we het liever uit het buitenland en moetoveral een taboe over uitgeroepen worden. Volgens mij is de enigeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128915 logische volgorde om de studie opnieuw uit te voeren, te kijken wat veiligkan en wat niet kan en op welke plekken, en om dan pas naar vervolg-stappen te kijken, dus of je dat gaat doen en op welke plekken inNederland. Dat kan alleen maar op basis van de feiten, waardoor menseneen geïnformeerd debat hebben, en niet op basis van de onderbuik en debeelden die ook door bepaalde actiegroepen in het verleden zijn uitgerold.Die zijn ook niet gebaseerd op de feiten.De voorzitter:Ja, dan zijn we er nog niet, want mevrouw Rooderkerk staat ook tepopelen om een interruptie te doen.Mevrouw Rooderkerk (D66):Nou ja, te popelen. Ik hoor hier een beetje een tegenstrijdig verhaal. Ik zeiin mijn bijdrage net al dat het lijkt alsof de VVD probeert over te lopennaar kamp Wilders. Zij lijken alle afspraken voor het klimaat waar zij zelfzo voor stonden te juichen, toch door de shredder te gooien. Nu hoor ikook een echo van «drill, baby, drill». Dat klinkt natuurlijk ook allemaal heelstoer. Maar als er dan concrete vragen komen over waar dat dan moet enhoe de VVD nou echt probeert de energietransitie, die zo wordt tegenge-werkt, uit het slop te trekken, dan komt daar geen antwoord op.Ik stel dus toch aan de heer Erkens de vraag waar hij dit wil gaan doen.Waarom denkt hij dat het zo slim is hierop in te zetten, in plaats van zijneigen Minister te steunen in het maken van een klimaatpakket dat ookdaadwerkelijk wordt uitgevoerd?De heer Erkens (VVD):Ik snap dat D66 van tevoren een paar interrupties heeft uitgedacht. Maardie slaan niet op het debat dat we gisteren gevoerd hebben of dat wevandaag voeren met elkaar. Ik ben gisteren heel duidelijk geweest: westaan nog steeds achter de afspraken die we besloten hebben in deKlimaatwet. Daar maken we met elkaar nu ook een extra stap voor. DeMinister inventariseert maatregelen. Volgens mij heb ik gisteren ook alvoorstellen gedaan om de uitvoering, waar het nu op vastloopt, vlot tetrekken. Dus u probeert hier een mooi beeld te creëren voor de achterbanin de Amsterdamse bubbel, maar het is wel van belang om bij de feiten teblijven.U kunt de vraag nog een keer herhalen, maar die heb ik volgens mij netbeantwoord bij mevrouw Kröger. Volgens mij doe je eerst onderzoek enkijk je hoe het veilig kan, onder welke voorwaarden en op welke plekken,in plaats van dat je willekeurig met locaties gaat strooien. Dat doen we opgeen enkel onderwerp binnen de energietransitie.De voorzitter:Er is een vervolgvraag van mevrouw Rooderkerk.Mevrouw Rooderkerk (D66):Het lijkt eerder of de heer Erkens allerlei voorbedachte antwoorden geeft.Ik stelde gewoon een vraag over het voorstel over schaliegaswinning dathij zojuist deed en dat mij ter ore kwam. Dat is zeer vervuilend en daarben ik nogal verbaasd over. En er komt gewoon geen antwoord op dievraag. Dat is jammer. Daarnaast kan hij nu wel doen alsof hij gisterengeen enorme draai heeft gemaakt, maar de VVD bevindt zich gewoon ineen klimaatspagaat. Minister Hermans heeft na de bijdrage van de heerErkens gezegd: ik sta nog helemaal voor die klimaatafspraken en ikprobeer echt tot een voorjaarspakket te komen. Maar zij ziet alle steundaarvoor afbrokkelen.Ik begrijp dus niet wat de VVD hier aan het doen is. Ik denk ook echt nietdat de VVD zichzelf hiermee een dienst bewijst. Ik zou zeggen: focus nougewoon op het helpen van mensen en bedrijven die vragen om stabielTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128916 klimaatbeleid en het doorgaan met die groene economie. En roep niet dehele tijd dit soort gekke plannetjes, omdat je die hoort van een Wilders ofeen Trump. Dat is gewoon heel erg zonde van de energie.De heer Erkens (VVD):Ik vind feitenvrije statements ook zonde van mijn energie. Ik ben volgensmij gisteren heel duidelijk geweest. Wij staan nog steeds achter alleklimaatafspraken. Er zijn een aantal maatregelen in het hoofdlijnenak-koord geschrapt. Er liggen nog een heleboel maatregelen op de plank dieniet ingevoerd zijn. Dat zit ’m aan de ene kant in een bijmengverplichtingvoor groen gas, dat zit ’m in maatwerkafspraken die gesloten worden enin het realiseren van het project Aramis, dat zit ’m in een grotere inzet vanCCS en dat zit ’m in de warmtetransitie vlot trekken. Ik kan nog wel evendoorgaan. Er moet nog heel veel gebeuren. Maar de komende jarenhebben we ook nog een bepaalde afhankelijkheid van aardgas.Ik vind dit echt precies het Amsterdamse denken. U komt uit die raad.Daar mochten ondernemers niet meer het centrum in met hun busjes. Ennu zijn er de komende jaren geen klusjesmannen meer in het centrum,omdat die busjes blijkbaar toch nog nodig waren. Ja, dat is superleuk alsje in je eigen bubbeltje zit, maar de realiteit schikt zich niet naar datwensdenken.Volgens mij moeten we inderdaad vol blijven inzetten op de energietran-sitie, onafhankelijker en schoner worden, maar we moeten ook niet naïefzijn met elkaar en denken dat over twee jaar alle problemen opgelost zijn.Dat aardgas komt nog ergens vandaan. Dat komt op dit moment vanuit deVS. Ik doe daar concrete voorstellen voor. Ik begrijp dat D66 het liefst dekop in het zand steekt.De voorzitter:Dan krijgt u nog een laatste interruptie van mevrouw Rooderkerk.Mevrouw Rooderkerk (D66):Ja, want het is natuurlijk allemaal heel makkelijk om dit soort verwijten tegaan maken. Hoewel, soms is het moeilijk, hè? Als je gewoon eenlogische visie hebt op dingen is het lastig om daar verwijten op te maken.Dat snap ik.Waar steden uiteindelijk mee geholpen zijn, nu de heer Erkens daar zo opfocust, is bijvoorbeeld het vlot trekken van die warmtetransitie. Dat iservoor zorgen dat er daadwerkelijk afspraken komen en er beleid komtvanuit het kabinet waarmee je al die bedrijven en gemeenten helpt diezeggen: wij willen heel graag door met die warmtetransitie; wij willen datdoen, maar op dit moment rekent het niet rond en hebben we daar dehulp van dit kabinet bij nodig. Zij zijn niet de enigen die ik dit hoor zeggen.Ik hoor heel veel maatschappelijke partijen en bedrijven zeggen dat zij dehulp van dit kabinet nodig hebben, maar dat het niet levert. Dát is hetprobleem dat ik hier zie. Ik vind het jammer dat de heer Erkens dat nietherkent en dan met allemaal gekke voorstellen komt die eigenlijk niethelpen in die hele transitie. Mijn oproep zou dus echt zijn: blijf daaropfocussen, help de Minister om te zorgen dat zij gemeenten, mensen enbedrijven kan helpen en focus daarop.De heer Erkens (VVD):Het moet niet gekker worden dat dit kabinet het verwijt krijgt dat dewarmtetransitie is stilgevallen. Het was Minister Jetten die het voorsteldeed om alles in publieke handen te brengen, terwijl er geen publiekeuitvoeringskracht lag. Heel veel bedrijven konden zo inderdaad niet meerinvesteren en het is stilgevallen. Deze Minister moet dat nu rechttrekkenen probeert te zorgen dat die warmtetransitie vlot getrokken wordt. U kuntdus wel de problemen van uw eigen partijleider doorschuiven naar ditkabinet, maar dat vind ik ook geen fraaie politiek.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128917 Wat betreft schaliegas denk ik echt dat u er goed aan doet om het rapportte lezen, zoals ik zei. Schaliegas betekent gewoon dat het uit een bepaaldeaardlaag komt. Dat is niet spannend. Daar zijn verschillende manierenvoor. Er staat gewoon in de rapporten van CE Delft, die we ook gebruikenvoor andere onderwerpen en dan wel als feiten aanhalen, maar blijkbaaralleen als het ons goed uitkomt, dat het geen impact heeft op eenovergang naar een klimaatneutrale energievoorziening, omdat het juisthet lng dat we importeren, vervangt. En er staat dat er een kleinebeperking zal plaatsvinden van de broeikasgasemissies uit de keten,omdat het niet in lng omgezet wordt en hierheen gebracht wordt. Dat zijngewoon de feiten die op papier staan. Ik zou zeggen: lees het een keer.De voorzitter:Het woord is aan de heer Vermeer voor een interruptie en daarna komtnog de heer Grinwis.De heer Vermeer (BBB):Volgens mij is het helemaal geen draai van de heer Erkens, maar eerdereen fraaie klimaatsalto, zoals wij al hebben gezegd. Het is acht punten,nog geen tien, dus blijf nog even oefenen.Maar even terug naar het gas. Staat in dat rapport toevallig ook wat depotentie is qua volume, qua omvang, van dat gas in Nederland?De heer Erkens (VVD):Van spagaten naar salto’s, je zou bijna denken dat ik op turnen zittegenwoordig. Ik heb dat als kind op de basisschool ook gedaantrouwens, maar uiteindelijk was dat geen groot succes, kan ik u vertellen,meneer Vermeer. De heer Eerdmans verweet mij gisteren nog dat ik veelte veel met het klimaat bezig ben, dus volgens mij zit ik mooi in hetmidden tussen die twee blokken: wel doorgaan met klimaatbeleid, maardat op een verstandige manier doen, zodat we de bedrijven hier houdenen de energie betaalbaar houden. Dat is gewoon de lijn die we consistentuitgedragen hebben.Ja, die studie laat ook zien hoeveel er mogelijk in de bodem zit. Ze hebbendaarin twee scenario’s ontwikkeld. Dat is 200 bcm tot 500 bcm, dusmiljard kuub gas. We verbruiken rond 2030 nog ongeveer 20 à 25 miljardkuub. Dat gaat dan toch al snel om vijftien jaar gasverbruik in Nederland.Dat zijn best forse hoeveelheden. Ik zeg niet dat je dat allemaal kuntwinnen en dat dat allemaal veilig kan. Maar de heer Vermeer zal het metmij eens zijn dat we ook de luxe niet hebben om geen onderzoek te doennaar of dat veilig zou kunnen.De voorzitter:Er is een vervolgvraag van de heer Vermeer.De heer Vermeer (BBB):Dat ben ik helemaal met de heer Erkens eens. Gezien alles wat wij moetendoen op korte termijn, kunnen wij dat niet allemaal oplossen met alleenmaar weersafhankelijke energieopwekking, en ook niet met kernenergie.We moet dus op dit moment alle opties openlaten. Daarbij zult u ook onzesteun vinden. Een alternatief is zelfs nog dat je gasbronnen koopt inAmerika. Die zijn gewoon te koop in Pennsylvania. Duizenden putten zijndaar te kopen. Maar dan zit het nog op andermans grondgebied, dus datis ook een extra risico. Bevat het rapport toevallig ook nog iets over onzeBES-eilanden? Staat er ook informatie in over wat daar nog in de bodemzit?De voorzitter:Het woord is aan de heer Erkens, maar dan moet u even de microfoonuitzetten, meneer Vermeer.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128918 De heer Erkens (VVD):Nee, nee, nee. Dat staat niet in dit rapport, dus nee.De voorzitter:Dan had u nog een interruptie van de heer Grinwis.De heer Erkens (VVD):Ik stuur ’m sowieso door naar de collega’s.De voorzitter:Dat wordt geapprecieerd.De heer Grinwis (ChristenUnie):De frames vliegen weer over en weer. Het lijkt wel een politiek debat. Mijnvraag aan de heer Erkens is als volgt. Hij kent de ChristenUnie als eenweinig dogmatische partij. Ik waardeer het dus altijd als er taboes vanallerlei kwesties afgaan. Tegelijkertijd weet ik niet of dit de slimstebeweging is die de heer Erkens nu maakt. Onderzoekt alle dingen enbehoudt het goede. Ik weet niet of wij de Rubicon moeten overtrekkennaar schaliegas. Ik denk dat wij voordat we tot conclusies komen over ditonderwerp, een meer voor de hand liggende optie moeten verkennen,namelijk langetermijncontracten aangaan met partijen als Noorwegen, datnog steeds uitbreidt in de exploratie van aardgas. Daar komt geenschaliegas aan te pas. Met zo’n langetermijncontract, eventueel door teontwikkelen naar blauwe waterstof, kunnen we op een betere manier voorde lange termijn onze leveringszekerheid organiseren, gewoon netjesbinnen Noordwest-Europa. Moeten we dat pad niet eerst aflopen, voordatwe ons hoofd heel diep onder de bodem gaan steken?De heer Erkens (VVD):Het lijkt inderdaad wel een politiek debat. Jezelf framen als «nietdogmatisch» vond ik ook heel mooi gekozen van de heer Grinwis in ditdebat. Kijk, langetermijncontracten met Noorwegen vormen een route diewij ook al jaren bepleiten. Volgens mij is dat een heel goede stap om tezetten. Dat zorgt er namelijk voor dat je wat minder afhankelijk wordt vande spotmarkt en daarmee van de prijsschommeling die je daar natuurlijkkrijgt door de grillen van de markt en de geopolitieke ontwikkelingen.Naar ik begrijp, heeft Noorwegen niet voldoende capaciteit om een grootdeel van de vraag vanuit Europa extra te gaan opvangen. Maar om eendeel van je gasimport vast te klikken bij een bevriend land hier in de buurt,tegen prijzen waardoor het minder schommelt voor huishoudens en jemeer voorspelbaarheid hebt, lijkt mij alleen maar een ontzettend goedidee.De voorzitter:Dan heeft u nog een vervolgvraag van de heer Grinwis.De heer Grinwis (ChristenUnie):Een korte vervolgvraag. Ik denk inderdaad dat het een goed idee is. Datben ik dus met de heer Erkens eens. Maar moeten we dit pad niet eerstbewandelen? Dit bediscussiëren we ook al een paar jaar in dit soortdebatten, maar volgens mij zijn we nog geen stap dichter bij eenlangetermijncontract met Noorwegen. Moeten we dat niet eerst aflopen,alvorens we dat niet geheel schone, vrij vieze, schaliespoor gaan aflopen?Daarmee zit ik nog een beetje in mijn maag, voordat ik eventueel allemaalmoties van de heer Erkens ga steunen of ga wegstemmen bijtweeminutendebatten.De voorzitter:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128919 Die was niet korter dan de vorige vraag, maar het woord is aan de heerErkens.De heer Erkens (VVD):Nee, voorzitter. Maar ik snap de interruptie van de heer Grinwis heel goed.Er zijn natuurlijk zaken die op de korte termijn veel wenselijker zijn om tedoen, en als je deze optie kunt voorkomen, moet je dat doen. Ik vraag indit debat om een onderzoek uit 2015 te updaten, om als Kamer gewoon teweten wat de feiten zijn, wat mogelijke winning zou betekenen, met welkeconsequenties en risico’s dat gepaard gaat en wat de stand van detechniek is. Dat is geen besluit dat je het gaat doen. Dat is een besluit omervoor te zorgen dat je als Kamer een geïnformeerd debat voert over demogelijkheid om dit misschien op termijn te gaan doen, als we die optieinderdaad nodig hebben.Ik denk dat je moet inzetten op meerdere sporen. Ik heb er net ookmeerdere genoemd, zoals gaswinning op de Noordzee. We hebbengisteren ook een debat gehad waarin we gesproken hebben overenergiebesparing, de uitrol van hernieuwbaar en het versnellen vanprocedures. Volgens mij hebben wij de luxe niet om sporen niet uit telopen en concreet te maken. Ik ben het ermee eens dat zo’n langetermijn-contract met Noorwegen de voorkeur zou moeten hebben – dat kan ik welgewoon zeggen. Dat zou de voorkeur moeten hebben, want dat is eenbetere oplossing; dat is het gewoon.Tegelijkertijd zal ook dat niet de enige oplossing zijn in de komende jarenen komen we misschien in de situatie terecht dat meerdere oplossingennodig zijn om die afhankelijkheid af te bouwen en kwetsbaarheid tevoorkomen bij onze energievoorziening. Want als we daar niet goed opzouden ingrijpen, zou die er misschien voor zorgen dat de energiere-kening van Nederlanders nog veel verder zou stijgen. Ik zou dus zelfzeggen: loop dat spoor van die langetermijncontracten uit met elkaar,maar ga er ook van uit dat een aantal opties die we met elkaar besprekenen wel willen, of dat nou gas op de Noordzee is, langetermijncontracten,het onderzoek naar schaliegas, energiebesparing of de uitrol vanhernieuwbaar, uiteindelijk misschien niet zullen concretiseren of zullenvertragen, omdat we nog zaken in de praktijk tegenkomen die we nietkunnen voorspellen. Daarom zou ik zelf zeggen dat het niet verstandig isom dingen op de pauzeknop te zetten. Wandel ze af. Maar ik ben het weleens met de heer Grinwis dat die route wenselijk is.De voorzitter:Dan zijn we nu aangekomen bij de inbreng van ... O, u heeft nog49 seconden. Excuseer. Continueert u uw betoog. U heeft nog49 seconden.De heer Erkens (VVD):Voorzitter, dit is mijn laatste punt. Veel experts en bedrijven geven aan dathet niet meer zeker is dat er rond 2033 voldoende leveringszekerheid voorelektriciteit zal zijn. De elektrificatie van het energiesysteem met meerhernieuwbaar legt een grote druk op de leveringszekerheid. Daar moetenwe op anticiperen. Zijn er additionele gascentrales nodig, vraag ik aan deMinister. Wat doet de sluiting van gascentrales, zoals die die net inRotterdam aangekondigd is, met de netcongestie? Is de Minister ookbereid om in gesprek te gaan met de eigenaren van de kolencentralesover alternatieve inzet na 2030, zodat de leveringszekerheid niet geschaadwordt? En kunnen locaties die gesloten worden, in 2030 gebruikt wordenvoor de bouw van kerncentrales of additioneel regelbaar vermogen?Voorzitter. Leveringszekerheid borgen betekent ook werk maken van eencapaciteitsmechanisme; daar hebben we het al vaker over gehad.Daarmee komt er voor producenten een businessmodel voor hetbeschikbaar houden van het regelbaar vermogen, waarmee je enormeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128920 prijspieken voor huishoudens beperkt, bijvoorbeeld in weken waarindunkelflaute optreedt, die weken zonder hernieuwbare energie. VeelEuropese landen doen dit al en hebben dit uitgewerkt. Je zou bijnadenken dat wij het allemaal beter weten in Nederland, maar er zal tocheen reden zijn dat deze landen dat gedaan hebben. Ik hoor graag van deMinister hoe zij daarnaar kijkt.Dank u wel, voorzitter.De voorzitter:Dan dank ik u voor uw bijdrage en dan kunnen we gaan luisteren naar debijdrage van mevrouw Kröger, namens GroenLinks-PvdA.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Dank u wel, voorzitter. We leven in onzekere geopolitieke tijden. Degascrisis die ontstond na de Russische inval in Oekraïne, liet zien hoeongelofelijk kwetsbaar onze energieafhankelijkheid en onze groteafhankelijkheid van Rusland ons maken. Toch lijkt dit kabinet maar zeerbeperkt te hebben geleerd van die toch nog recente ervaring.Laten we beginnen met de positieve les: hernieuwbare energie van eigenbodem dempt schokken en verlaagt de energierekening. Dat is echt eencruciale les. De IEA – daar ga ik weer – heeft berekend dat de wind- enzonnecapaciteit in de EU tussen 2021 en 2023 verantwoordelijk was vooreen kostenbesparing van 100 miljard euro. In Nederland kwam dat neerop € 60 per jaar per huishouden. In 2023 hadden we 7 miljard kuubaardgas extra nodig gehad zonder die extra wind- en zonne-energie. Datheeft ons land dus miljarden euro’s bespaard.Helaas heeft dit kabinet toch niet geconcludeerd dat het belangrijk is omte zorgen dat we vooral de uitrol van hernieuwbare energie in Nederlandecht een schaalsprong laten maken. Sterker nog, dit kabinet doet een stapterug. Dat werd pijnlijk duidelijk in het debat van gisteren. Dan gaat hetom zonnepanelen op daken waar mensen letterlijk geen cent meer voorkrijgen, om wind op zee, dat minder ruimte en daardoor minder vaartkrijgt, om de onzekerheid voor de industrie, om de onduidelijkheid rondwind op land of om het in stand houden van de afhankelijkheid vanhuishoudens door de normering van de hybride warmtepomp terug tedraaien. Zo kan ik nog even doorgaan. Mijn vraag aan de Minister is hoezij kijkt naar die les over de enorme impact van hernieuwbare energie opde prijzen. En als zij die geleerd heeft, waarom doet het kabinet danprecies het omgekeerde?Ook heeft de energiecrisis het belang van isoleren en energiebesparinglaten zien. Daarom hebben wij ook een isolatieoffensief en een aange-scherpte energiebesparingsverplichting voorgesteld. Zo helpen wehuishoudens hun energieverbruik te beperken en helpen we bedrijven omzichzelf daarmee te helpen, wat goed is voor hun portemonnee, voor hetklimaat en voor onze energieonafhankelijkheid. Is de Minister het met onseens dat dit de concrete maatregelen zijn die we moeten nemen in dezeenergiecrisis en gaat zij daarmee aan de slag richting de Voorjaarsnota?Dan kom ik bij de minder positieve lessen: de volatiliteit van de gasprijsen de grilligheid van de gasmarkt. Die volatiliteit en die grilligheid komendirect op het bordje van huishoudens. Tijdens de energiecrisis is hetkabinet met heel veel touwgetrek meegegaan met het voorstel voor eenprijsplafond. Dat kwam destijds met stoom en kokend water tot stand enheeft Nederlandse huishoudens de rust geboden dat hun energierekeningniet totaal onbetaalbaar werd. Momenteel weten we dat de gasprijzenstructureel hoger blijven dan voor de Russische aanval en waarschijnlijkook weer gaan stijgen.Wat ons betreft bieden we huishoudens rust door een prijsplafond klaar tezetten, zodat we in het geval van uit de klauwen lopende gasprijzen snelkunnen handelen en huishoudens nu al weten dat hun energieprijzen nietnogmaals door het dak gaan schieten. Is de Minister bereid dit voor teTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128921 bereiden en om te zorgen dat we in Europa dat prijsplafond, dat marketcapacity mechanism, klaar hebben staan? Met hangen en wurgen is hetnoodfonds er uiteindelijk gekomen voor mensen die gewoon letterlijk inde kou zitten. Mijn zeer concrete vraag in dit debat is of dit ook gaatgelden voor mensen met een blokaansluiting. Zo nee, hoe regelen we datdan?Voorzitter. Dan ben ik bij de derde les: het ongelofelijke belang vanstrategische gasvoorraden. Hoe kijkt de Minister naar het idee om eendeel van de vulgraad als strategische reserve te markeren? Ziet zij ook dathier toch echt een stevige, coördinerende rol van de overheid voor nodigis en dat we het niet kunnen overlaten aan de markt? In 2021 hebben wedat gedaan en eigenlijk zijn we in de jaren daarna weer achterover gaanleunen en hebben we de boel niet echt op orde gebracht. Hoe wil zij dierol gaan vormgeven? Kunnen we gegeven de huidige, zeer volatielesituatie als Kamer echt heel regelmatig een update krijgen op dit dossier?Hoe zit het met die vulgraden? Hoe zit het met die prijsontwikkeling?Hoe kijkt de Minister naar de voorstellen uit het Draghi-rapport voor hettoch Europees, dus gezamenlijk, inkopen van gas? Ik denk dat daar voorons toch de sleutel ligt. Ik heb daar eerder naar gevraagd en toen zei deMinister: ja, dat loopt. Maar dat ging eigenlijk over het mechanismewaarbij vraag en aanbod elkaar op een soort website, om het zo maar tenoemen, kunnen vinden. Volgens mij zegt Draghi hier iets heel anders. Hijzegt: zorg nou dat je dat als Europese entiteit gaat inkopen en hetvervolgens binnen Europa veilt. Daarmee positioneer je je veel beterrichting alle landen waar je op dit moment nog van importeert. Daarmeeheb je meer controle over de prijs en zorg je ook dat je niet tegen elkaarop gaat bieden. Dan is er dus meer regie vanuit Europa.De voorzitter:U bent de vijf minuten al gepasseerd.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Oké dan laat ik het hierbij. Dank u wel, voorzitter.De voorzitter:Dan dank ik u voor uw bijdrage. Ik kijk even of er interrupties zijn. Die zijner niet; het was dus een helder verhaal. Dan kunnen we meteen door naarde heer Kops.De heer Kops (PVV):Dank, voorzitter. In het hoofdlijnenakkoord hebben we afgesproken dat degaswinning op de Noordzee wordt opgeschaald. Hetzelfde staat in hetregeerprogramma. Maar in werkelijkheid daalt die productie en dat is nietgoed. In de brief van de Minister van 5 maart lezen we dat er op deNoordzee nog zo’n 100 miljard kuub gas economisch winbaar is. Dat isveel, maar ik citeer: «indien er geen maatregelen worden genomen, zal degasproductie op de Noordzee in 2035 zelfs eindigen». Nogmaals: dat isniet goed. Enerzijds zegt de Minister dat er op de Noordzee nogvoldoende potentie is, anderzijds dat bedrijven ervoor kiezen om inandere landen te investeren. Aldus de Minister. Er is dus wel voldoendepotentie, maar er zijn geen investeringen. Kan de Minister uitleggen wathier in hemelsnaam misgaat?Om de boel vlot te trekken wordt er nu aan een zogeheten sectorakkoordgewerkt. Dat klinkt heel chic en veelbelovend, maar de vraag is concreet:hoe staat het hier nou mee? De Minister schrijft: «Deze gesprekkenbevinden zich in een vergevorderd stadium. Het kabinet verwacht u ditvoorjaar te informeren.» Ja, allemaal leuk en aardig, maar wanneer gaatdit ook echt concreet iets opleveren? Oftewel, wanneer gaat degaswinning op de Noordzee ook echt omhoog, zoals afgesproken?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128922 De vraag is ook: waarom moet het eigenlijk allemaal zo lang duren? Ikvraag dat omdat in het akkoord maatregelen worden uitgewerkt die eronder andere toe moeten leiden dat onbenutte vergunningen wordenovergedragen aan partijen die wél willen investeren. De vergunningver-lening wordt voorspelbaarder en wordt versneld. Sorry hoor, maarwaarom zijn zaken als een voorspelbare, snelle maar ook eenvoudigevergunningverlening niet allang geregeld? We hebben het hier immers aljaren over, ook al met Minister Jetten.En wat betreft het overdragen van vergunningen snap ik het niet zo. Watis hier eigenlijk het probleem? Ik kwam toevallig een aangenomenPVV-motie tegen van april 2022. Die zegt: zorg voor een snellere vergun-ningverlening. Die motie is aangenomen en er werd gezegd: ja, daar gaanwe mee aan de slag. Wat is er in die afgelopen drie jaar dan eigenlijkgebeurd? Hoelang duurt die vergunningverlening nu gemiddeld? Methoeveel kan dat verkort worden? Binnen welke termijn gaat dat gebeuren?Wat is er momenteel niet voorspelbaar aan? Hoe gaat de Minister het welvoorspelbaar maken? Het moet echt allemaal wat concreter worden.Voorzitter. Dan over de gasopslagen. In de laatste brief van de Minister,van twee dagen geleden, schrijft zij opnieuw dat de gasleveringszekerheidnog altijd geborgd is. Volgens de laatste cijfers van de Gasunie hebben wehet dan over een vulgraad van minder dan 25%, op 2 maart jongstleden.Is dat nog steeds echt voldoende? Even ter vergelijking: medio februarizaten we op een vulgraad van om en nabij zo’n 30%. EU-breed was dat ophetzelfde moment gemiddeld 44%, dus beduidend meer. De vraag is: hoekan dat? De Minister zelf schrijft namelijk in haar brief dat wij juist relatiefveel opslagcapaciteit hebben ten opzichte van de vraag. Hoe kan het dandat we nu relatief minder gas over hebben? Hebben we dan die gasop-slagen minder gevuld, of hoe zit dit?Vorige week hadden we een hoorzitting met de directeur van de Gasunie,en ik heb hem hier ook naar gevraagd. Hij zei dat wij meer uit onzegasopslagen hebben verbruikt. Oké, maar dan is de vraag: waar is dat gaseigenlijk heen gegaan? Concreet: hoeveel gas is daarvan in Nederlandverbruikt? Maar ook: hoeveel is er eigenlijk geëxporteerd, en tegen welkeprijs? Op de website van de Gasunie zien we heel veel ingewikkeldegrafieken met gastransporten naar Duitsland en België. Kan de Ministerdit met wat concrete cijfers toelichten?Voorzitter. Ik stel die vraag mede omdat het in die hoorzitting ook isgegaan over het aanleggen van een gasreserve. De directeur van deGasunie zei daarover dat ook de regio, andere landen die zelf relatiefweinig tot geen gasopslag hebben, daarvan zal profiteren. Hoe zit dit? Hoewordt dan voorkomen dat wij onze opslagen voor heel veel geld moetenvullen, mede ten gunste van andere landen, met als gevolg dat wij zelfondanks onze grote capaciteit op een lage vulgraad zitten, en dat deopslagen vervolgens weer voor heel veel geld gevuld moeten worden?Oftewel, doen we het dan voor onszelf of voor anderen?Voorzitter. Dat brengt mij tot slot – ik heb namelijk nog even – opüberhaupt de export van gas. Er is al heel lang niet meer gesproken overde langetermijnexportcontracten. Ik heb altijd begrepen dat die aflopen in2030. Is dat nog steeds zo? Ik kan me nog heel veel debatten en updatesherinneren ten tijde van de energiecrisis, toen nog met Minister Jetten.Toen werd er gezegd dat landen als Duitsland en België hun importversneld zouden gaan afbouwen en ook om zouden schakelen naarhoogcalorisch gas. Ik heb daar weinig over gehoord. Is daar een updateover?De voorzitter:Dit was uw laatste regeltje, neem ik aan.De heer Kops (PVV):Ja, dat was ’m.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128923 De voorzitter:Mooi. Dan heeft u een interruptie van de heer Grinwis.De heer Grinwis (ChristenUnie):Ik heb twee heel verschillende vragen. Ik stel ze even omstebeurt. Deeerste gaat over het punt dat collega Kops aanhaalt uit de hoorzitting ofbriefing van Gasunie: als je alleen in je eentje een strategische voorraadaanlegt, doe je dat voor je buren. Maar de portee van zijn opmerking wasvolgens mij dat het heel verstandig is om structureel een strategischevoorraad aan te leggen, maar doe het alsjeblieft gezamenlijk, want andersben je alleen maar je buurland aan het pleasen, aan het helpen. Is de heerKops het ook eens met het tweede deel van de boodschap, namelijk omgezamenlijk wel te gaan zorgen voor zo’n strategische voorraad?De heer Kops (PVV):Als zou blijken dat het in ons voordeel is: jazeker. Als dat onze leveringsze-kerheid ten goede komt, en als dat ook de prijs voor de huishoudens ende bedrijven ten goede komt: zeker, dan moeten we dat doen. Maar ikvraag ook specifiek naar de leveringszekerheid en het fysiek hebben vangas. We zien dat onze gasvoorraden steeds leger raken, terwijl we relatiefveel opslagcapaciteit hebben. Als die langetermijnexportcontracten er nogsteeds zijn, wordt er dan nog steeds gas geëxporteerd naar anderelanden? Hoe zit dat dan? Welke prijs wordt er bijvoorbeeld voor betaald?Dat is ook heel interessant. Gisteren in het debat heb ik gezegd dat wij inNederland het meeste voor ons gas betalen van heel Europa, op Zwedenna. Kijk naar landen als Duitsland en België, waarnaar geëxporteerdwordt. Duitsland staat op plek 8; daar is het beduidend minder duur.België staat op plek 14; daar is het nóg goedkoper. Daar wil ik dus welecht opheldering over hebben.De voorzitter:U heeft geen interrupties meer, meneer Grinwis. U heeft ze alle vier algebruikt, excuses. Ik zie geen verdere interrupties, want de heer Dekker ende heer Erkens zouden nog interrupties kunnen plegen, maar die zijn erniet. Dan kunnen we direct door naar de heer Grinwis namens deChristenUnie.De heer Grinwis (ChristenUnie):Voorzitter, dank u wel. Ik ben op dit moment simultaan aan het debatteren.Aan de andere kant van deze wand heb ik een debat over mest, waar wete veel van hebben. Hier zit ik bij een debat over gas, waar we te weinigvan hebben. We kunnen wel een link leggen via groen gas. Ik heb datinderdaad gehoord en begrepen van de collega’s. Steun voor die lijn.Aloude zekerheden over de veiligheid van Europa lijken niet meer zeker tezijn. Niet voor niets neemt Europa, en wat mij betreft ook Nederland, ookna het debacle met de motie-Eerdmans gisteren, het voortouw om deveiligheid van Europa te garanderen, met het oog op de toekomst. Deleveringszekerheid van gas is direct verbonden met de schuivendepanelen. Rusland is als agressor een oorlog gestart en saboteert en hackterop los. Terwijl energieonafhankelijkheid belangrijker is dan ooit, zijn wijtegelijk afhankelijker dan ooit. Zolang we nog miljarden kuub gas moetenimporteren, zijn onze burgers en bedrijven kwetsbaar. Volle gasopslagenaan het begin van de winter zijn dan van groot belang, niet alleenvanwege de leveringszekerheid, maar ook vanuit strategische overwe-gingen. Toch lijkt het kabinet zich niet genoeg gelegen te laten liggen aande geopolitieke situatie.In de briefing die we kregen, legde Gasunie ook de vinger bij de waardevan een voorraad boven wat minimaal nodig is in een koude winter. DeMinister stelt een lagere vulambitie van 80% voor en rekent voor hetvullen ook nog eens op de markt. Hoe reflecteert de Minister op het feitTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128924 dat een 80%-vullingsgraad niet voldoet als er onverwachte calamiteitenoptreden? Maakt het ons land niet ontzettend kwetsbaar in deze tijd? Zouhet niet verstandiger zijn om een strategische reserve aan te houden voorcalamiteiten, boven op die 80%? Ik snap dat dat prijseffecten zou kunnenhebben, maar deze tijd vraagt om strategische keuzes in het belang vanleveringszekerheid. Ik snap natuurlijk het spel van vraag en aanbod.Natuurlijk weet ik dat er omgekeerde spreads zijn tussen zomer en winter.Maar wordt er niet te weinig stilgestaan bij de waarde van een groterevoorraad, ook voor de prijsvorming in de winter?Als we een hogere vulgraad hebben, inclusief strategische voorraden,heeft dat mogelijk ook effect op prijzen. Prijsvorming is namelijk nietalleen een kwestie van ratio, van vraag- en aanbodverhoudingen, maarook van psychologie en van hoe stevig je zelf in je voorraad en leverings-zekerheid zit. Als er wel een situatie van grote schaarste ontstaat, zullenwe uiteindelijk toch veel duurder uit zijn dan als we nu reservesaanleggen. Dat is namelijk het gevolg als er een extreme situatie optreedten onze voorraden grotendeels leeg zijn. Als het gaat om olie, ook eenwereldmarkt, werken we met een grote strategische reserve. Waarom zouhet dan niet zo kunnen gaan met gas? Waarom zou gas van olie af moetenwijken in de filosofie over het aanleggen en aanhouden van strategischevoorraden?Mijn vraag is: wat vindt de Minister nou van het denken over eenstrategische voorraad? Aan welke hoogte denkt zij, naast de kwestie vanwaar en hoe je dat dan precies moet organiseren? Wat zou eenverstandige strategische voorraad zijn om aan te houden? In het gesprekmet Gasunie kwam het verschil tussen 80% en 100% aan bod. Die 20%zou je als zo’n voorraad kunnen zien. Ik ben benieuwd hoe de Ministerdaarnaar kijkt. Stel dat ze positief is, hoeveel tijd zouden we dan moetennemen om die voorraad op een verstandige wijze aan te leggen?Gezamenlijkheid is hoe dan ook belangrijk. Ik zei daar net al iets over ineen interruptie. Als je het namelijk alleen doet, doe je het voor je buren.Duitsland doet niet mee. We moeten gaming voorkomen. Is de Ministerbereid om samen met andere landen een strategischevoorradenstrategiete ontwikkelen?De betaalbaarheid van energie is volledig afhankelijk van de prijs op dewereldmarkt in zijn algemeenheid. Er zijn gewoonweg niet zo veelknoppen om aan te draaien. Dat betekent echter wel dat internationalespanningen kunnen leiden tot prijsschokken. Kort gezegd leggen we zo derekening van huishoudens soms in handen van, nou ja, de Poetins vandeze wereld. Zoals TNO in een goed recent onderzoek aangeeft, is er nugeen vangnet voor prijsschokken. Vorig jaar werd mijn amendement voorde mogelijkheid tot het instellen van een sociaal tarief met een heelkrappe meerderheid verworpen. We zien echter de volatiele situatie op hetwereldtoneel. We zagen ook de moeilijkheden bij het weer tot standbrengen van het noodfonds. Denkt de Minister bij nader inzien andersover zo’n sociaal tarief? Is ze alsnog bereid voorbereidingen in werking testellen om te bezien hoe zo’n sociaal tarief ingesteld kan worden? Zoniet ...De voorzitter:Laatste regel.De heer Grinwis (ChristenUnie):Zo niet, op welke manier wil de Minister zorgen voor een gericht vangnetvoor de meest kwetsbare huishoudens, ook als het noodfonds isverlopen?Tot zover, voorzitter.De voorzitter:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128925 Dan dank ik u hartelijk voor uw bijdrage. Ik kijk naar mijn linkerzijde en ikzie geen verdere interrupties. Ik heb even kort overleg gepleegd met deMinister. Zij stelt voor een halfuurtje te schorsen. Het is nu 15.52 uur. Ikrond ’m af op 15.55 uur. We komen terug om 16.25 uur.De vergadering wordt van 15.52 uur tot 16.30 uur geschorst.De voorzitter:Welkom terug bij het debat van de commissie voor Klimaat en GroeneGroei. Het gaat vandaag over de gasmarkt en leveringszekerheid. Deeerste termijn van de zijde van de Kamer is al geweest, dus we kunnenbeginnen met de eerste termijn van de zijde van het kabinet. Daarvoorgeef ik het woord aan mevrouw Hermans, de Minister namens Klimaat enGroene Groei.Ik heb nog enkele korte huishoudelijke mededelingen. We hebben in totaalvier tot vijf interrupties per persoon, maar houd die alstublieft kort enbondig. Dat komt ten goede van de tijd. Dan nog een kleine huishoudelijkemededeling, ten eerste dat de heer Vermeer ons helaas zal moetenverlaten om 17.00 uur, en ten tweede dat de heer Kops ons ongeveer rond17.30 uur zal moeten verlaten. Dan geef ik gaarne het woord aanmevrouw Hermans, de Minister van KGG.Minister Hermans:Voorzitter, dank u wel. Ik zal even beginnen met de blokjes waarlangs ik debeantwoording zal doen. Ik begin met alle vragen over gasopslagen enleveringszekerheid, dan een blokje over de geopolitieke situatie enafhankelijkheden, dan gasprijzen, als vierde gaswinning, als vijfde eenaantal overige vragen.Voorzitter. Het is goed dat wij op dit moment dit debat voeren, want deafgelopen periode hebben heel vaak en heel veel berichten in de krantengestaan – ook is het veel in het nieuws geweest – over onze gasopslagenen over gasprijzen. De onzekerheden en vragen daarover begrijp ik heelgoed, dus het is goed om daar vandaag met elkaar over te debatteren.Voordat ik inga op een aantal vragen, denk ik dat het goed is om een paaralgemene opmerkingen te maken over hoe de gasmarkt eruitziet en wiedaar allemaal actief in zijn. In de Europese Unie hebben we één geliberali-seerde interne gasmarkt. Op die markt is een groot en divers aantalpartijen actief: marktpartijen, producenten, importeurs, handelaren,leveranciers. Die zijn actief en produceren, importeren, verhandelen enleveren aan groot- en kleinverbruikers in diverse landen. Om dit te doenmaken die partijen gebruik van infrastructuur in Europa, zoals delng-importterminals, de gasopslagen en de transportnetten van infrastruc-tuurbeheerders. Ook maken ze gebruik van beurzen en handelsplaatsen,waaronder de Nederlandse TTF. Dat is de meest liquide gashandelsplaatsvan Europa. Die hoge liquiditeit draagt ook weer bij aan zo laag mogelijkegasprijzen.Het systeem maakt ook dat gas terecht kan komen waar het nodig is.Doordat de Nederlandse TTF de meest liquide gashandelsplaats is, trektdie ook veel gas aan. Voor Nederland als netto-importeur is dat cruciaalvoor onze gasleveringszekerheid. Maar we hebben ook veel baat bijinfrastructuur in en van andere lidstaten, bijvoorbeeld de lng-infra-structuur in België en het Duitse transportnetwerk, waardoor het Noorsegas via Emden naar Nederland stroomt.Het is dus één interne, geliberaliseerde gasmarkt, maar dit betekent nietdat de Nederlandse overheid niet in alle schakels van de gasmarktaanwezig is. Zij heeft een rol als wetgever. EBN participeert in productieen opslagen. Regulering van de gasinfrastructuur wordt gedaan door deACM. Toezicht op de energieleveranciers wordt ook door de ACM gedaan.Voorzitter. Dit gezegd hebbend kom ik bij de gasopslagen in Nederland.Daar zijn veel vragen over gesteld. Het grootste gedeelte van de Neder-Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128926 landse gasopslagen zijn seizoensopslagen, bedoeld om op een efficiëntewijze aan de hoge vraag in de winter te voldoen. Dat is eigenlijk wat ikgister ook wisselde in het debat met de heer Vermeer. We hebben dieopslagen niet voor niks. Daar slaan marktpartijen gas in op om in dewinter, als het kouder is en de vraag hoger is, daar gas uit te kunnen halenom aan hun leveringsplicht te kunnen voldoen. Europese marktpartijenkunnen dus in de zomer gas inkopen en dat gas in die opslagen parkeren,om het zo maar even te noemen, om in de winter te leveren. Op diemanier leveren de gasopslagen naast andere gasmiddelen, zoalslng-import, in de winter een belangrijk onderdeel van het aanbod op demarkt.Voorzitter. Het is dus gebruikelijk en ook normaal dat die opslagen in dewinter worden aangesproken. Sterker nog, dat er gas uit die opslagenwordt onttrokken in de winter, is een essentieel onderdeel van hetfunctioneren van de gasopslagen. Het is logisch dat de vulgraad nogsteeds daalt, want de winter is nog niet voorbij. Ik geloof dat ook de heerHoevers, de CEO van GTS, dat vorige week in de technische briefing nogbenadrukte. Onttrekking betekent ook dat marktpartijen het door hengekochte en opgeslagen gas onder meer gebruiken om in de vraag vanklanten te voorzien. Dat kunnen, nogmaals, klanten zijn in Nederland of inandere Europese landen.Niet per se vandaag, maar in de afgelopen debatten en op verschillendeandere momenten is aan mij gevraagd of dat gas niet eigenlijk de helewinter in de opslag zou moeten blijven zitten. Maar dat past dus niet bij dewerking van gasopslagen. Dat zou ook betekenen dat een belangrijk deelvan het aanbod dat we hebben in de winter niet beschikbaar is. Dat heeftmogelijk nog hogere prijzen tot gevolg. Dus de hoge prijzen deze winterwaren niet het gevolg van leeglopende opslagen. Het is eerder zo dat deprijzen juist niet nog verder zijn opgelopen, mede doordat de hoge vraagnaar gas kon worden gedekt met het gas dat opgeslagen was in deopslagen. Als je dat gas in de opslagen zou moeten laten zitten, geldt nogsteeds dat marktpartijen aan hun verplichtingen moeten voldoen en dat zehet gas alsnog elders moeten inkopen. Dat leidt weer tot extra kosten enook weer tot hogere prijzen. Dat maakt dat partijen mogelijk in latere jarenzullen afzien van het opslaan van gas in gasopslagen.Voorzitter. In het kader van wat ik hierover gezegd heb, vroeg de heerVermeer hoe het kabinet kan voorkomen dat energieleveranciersspeculeren met voorraden. Op dit moment heb ik, heeft het kabinet, heeftde ACM geen tekenen dat marktpartijen verdienen op de gasmarkt. DeACM houdt hier toezicht op. We zien wel dat marktpartijen heel goed in degaten houden wat overheden doen en hoe overheden reageren op deontwikkelingen op de gasmarkt. Als de verwachting is dat overheden gaaninspringen en bijvoorbeeld extra gas gaan opslaan, kan dat ertoe leidendat marktpartijen erop gokken om hun gas in de zomer tegen hogereprijzen te kunnen verkopen. Dat betekent dus ook dat we terughoudendmoeten zijn in het aankondigen van allerlei maatregelen, omdat dit dateffect juist kan versterken.De voorzitter:U heeft een interruptie van de heer Vermeer.De heer Vermeer (BBB):Ik wil de Minister danken voor dat antwoord. Het is niet alleen eenstrategische reserve, maar het is ook bedoeld om tijdens het stookseizoenprijzen te dempen. Maar het is natuurlijk wel een punt dat dezelfdepartijen die actief zijn op die markt, ook de gasvoorraad beheren en daarzelf uit mogen verkopen. Aan het begin van het seizoen is er nog heel veelin voorraad en ben je dus ook moeilijker beïnvloedbaar, of dan maakt datwat minder uit. Maar omdat de overheid zelf precies weergeeft wat deresthoeveelheid nog is – als je vandaag kijkt, gaat dat tot maandag terug –Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128927 heeft men in de markt informatie over onze positie als Nederland. Ik vindhet ingewikkeld dat dezelfde partijen die ook op die markt handelen,mogen kiezen om te verkopen. Moet het niet zo zijn dat de NederlandseStaat gewoon dat gas koopt en zélf bepaalt of het wordt verkocht in plaatsvan dat de energiebedrijven dat doen? Tenminste, dat maak ik op uit hetverhaal. Daar zou ik graag iets meer bespiegelingen over willen hebben.Minister Hermans:Dan is het belangrijk om nog even heel precies te zijn over het gas in deopslagen. Dat is gas van die marktpartijen. Die hebben dat gekocht op eenmoment en slaan dat op in de gasopslagen om dat in te kunnen zetten opde momenten dat zij moeten leveren aan hun klanten, of dat nou inNederland of in het buitenland is. Zoals ik het net zei: zij kopen dat enparkeren het in de gasopslag tot het moment dat ze het nodig hebben omaan hun verplichting te kunnen voldoen. Dat is hoe het werkt bij het vullenvan de gasopslagen. Voor het grootste gedeelte worden de gasopslagengevuld. Ik kom zo nog op alle vragen die gesteld zijn over de vuldoelstel-lingen. Daarnaast is het zo dat sinds 2022, bij de energiecrisis, het kabinetheeft besloten om EBN een vultaak te geven, zodat als het vullen door demarkt achterblijft, wij EBN kunnen vragen om bij te plussen. Zo weten wedat er voldoende voorraad in de gasopslagen zit.De voorzitter:Een vervolgvraag van de heer Vermeer.De heer Vermeer (BBB):Is ook weleens overwogen om het andersom te doen, waarbij EBN op degasmarkt koopt en EBN ook gewoon besluit wanneer er wel of nietgeleverd wordt, om prijzen te dempen? Zo word je niet onderdeel van eencommercieel spel.Minister Hermans:Dit is eigenlijk wat ik net probeerde te schetsen met waar je heel ergnauwkeurig een balans moet zoeken. Het is een taak van marktpartijen,die een leveringsverplichting hebben, dus die ook een belang hebben omdit te doen, om die opslagen te vullen. Als je te snel of te vroeg of te veelals overheid daarin stapt, leidt dat ook weer tot een afwachtende houdingvan de marktpartijen, met allerlei effecten op de prijzen als gevolg. Daarinzit de zoektocht: wanneer neem je maatregelen en wanneer grijp je in?Wanneer moet je dat echt doen? Begrijp me niet verkeerd: ik zeg niet datdat nooit is, maar er moet wel een gezonde balans blijven, juist ook om deprijzen, waar de heer Vermeer terecht aandacht voor vroeg, zo laagmogelijk te houden.De voorzitter:Continueert u uw bijdrage.Minister Hermans:Voorzitter ...De voorzitter:Excuseer. U heeft toch nog een interruptie van mevrouw Kröger.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ook op ditzelfde punt. We hadden daar ook wat vragen over gesteld. Ikmis, maar misschien komt het nog, enige reflectie bij de Minister op hetvolgende. We hebben de gascrisis gehad in 2021. De overheid heeft methard ingrijpen een aantal maatregelen moeten nemen, waaronder eenprijsplafond. Nu laten we het weer volledig aan de markt over. Ik deel dantoch de zorg dat je dezelfde partijen hebt die zowel de gasvoorradenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128928 vullen als het gas verkopen. Is dit niet typisch iets waar de overheid veelmeer regie op moet willen hebben? Gaat het inderdaad over die strate-gische gasvoorraden? Gaat het over reserves? Gaat het over enige sturingdaarop? Of gaat het over dat idee in het Draghi-rapport, waarbij je alsoverheid eigenlijk veel meer regie pakt? Ik vind dat er in dit verhaal heelweinig reflectie is op hoe we in deze situatie zijn beland.Minister Hermans:Ik schets nu hoe die gasopslagen werken. Ik kom zo nog terug op allevragen over strategische voorraden, de vuldoelstelling, gezamenlijkeinkoop en langetermijncontracten en wat we daar de afgelopen jaren vanhebben geleerd, waar ook de heer Kops naar vroeg. Maar ik vond het welbelangrijk om even te schetsen wat die gasopslagen zijn en wiens gasdaarin zit. Het is daar dus geparkeerd en het wordt gebruikt – dat islogisch – in de winter. Het is ook logisch dat die vulgraden dalen door dewinter heen. Ik kom op een later moment in mijn beantwoording nogterug op de vraag van mevrouw Kröger, als zij dat goed vindt. Anders gaik daar nu op in; dat kan natuurlijk ook.De voorzitter:U heeft een interruptie van de heer Vermeer.De heer Vermeer (BBB):Ik heb dan nog een vraag over wat er verder wordt verrekend met deleveranciers, met de commerciële bedrijven. Betalen die opslagkosten aande Staat? Gaat er van die transacties nog een bepaald risicobedrag naarde Staat? Hoe werkt dit? Eventueel mag dit ook worden nagestuurd in eenuitgebreide brief over hoe dit hele mechanisme werkt. Ik probeer namelijkecht te begrijpen wat daar gebeurt en mezelf gerust te stellen dat wat weaan het doen zijn, goed is. Maar eerlijk gezegd lukt dat nog niet.Minister Hermans:Kijk, marktpartijen hebben een verplichting om te leveren aan hunklanten, ook in de winter. In de winter kan de vraag – sterker nog, dat isvaak zo – door de temperatuur groter zijn dan in de zomer. Daarvoorgebruiken ze dan hun opslag. Marktpartijen huren ruimte in gasopslagenbij beheerders en betalen die beheerders voor de huur. Op het momentdat zij gas hebben gekocht en dat gas parkeren in hun opslag, is het daaropgeslagen en betalen ze die huur. Als zij leveren aan hun klanten, betalendie klanten de energiekosten die zijn afgesproken in het contract. Zo werktdus het systeem.Ik ben even aan het zoeken of dit het antwoord is dat de heer Vermeerterug wil lezen in een update over de stand van zaken van de gasmarkt.Mevrouw Kröger vroeg ook of de Kamer daar regelmatig over geïnfor-meerd kan worden. Dat zullen we zeker doen dit seizoen, want dat lijkt meverstandig, ook gelet op alle geopolitiek ontwikkelingen. Als meneerVermeer daar prijs op stelt, kan ik daar in een volgende brief op ingaan. Ikwil dit, als dat de vraag is, nog een keer opschrijven langs deze lijnen,maar dan weet ik zeker dat ik antwoord geef op de juiste vraag.De voorzitter:Daar is de heer Vermeer mee akkoord. Dan heeft u nog een interruptie vande heer Kops.De heer Kops (PVV):Kort hierop aansluitend. Het zijn natuurlijk wel relevante vragen. Als jegasopslagen hebt en ook een reserve wil aanleggen om dat gas fysiek opvoorraad te hebben, dan kun je jezelf natuurlijk het volgende afvragen.Marktpartijen zijn daar eigenaar van en kunnen dan zelf beslissen. Zekunnen zeggen: wij gaan dat dan en dan verkopen en aan die en die. OokTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128929 kunnen zij beslissen om dat gewoon te exporteren naar de ons omrin-gende landen. Als het echt zover komt, dan zou het gevolg kunnen zijn datwij in Nederland alsnog fysiek zonder gas komen te zitten, omdat demarktpartijen dat kunnen beslissen omdat ze daar eigenaar van zijn. Als jezo’n reserve aanlegt, is het natuurlijk wel relevant om te kijken in hoeverredeze van belang is voor de leveringszekerheid van de Nederlanders, zodatdie niet letterlijk in de kou komen te zitten.Minister Hermans:Die marktpartijen hebben niet alleen klanten in Nederland, maar ook inhet buitenland. Voor al die klanten hebben zij een leveringsplicht. Volgensde gasverordening moeten zij leveren. Om dat te kunnen doen, slaan zijdus ook op in gasopslagen. Ze maken een inschatting hoeveel ze nodighebben en hoeveel ze moeten opslaan. Daarvoor huren ze capaciteit inzo’n opslag. Tegelijkertijd maken ze de inschatting: wanneer stoppen wedat gas erin en wanneer halen we dat eruit? Maar die leveringsver-plichting geldt dus niet alleen voor alle klanten in Nederland, maar ook inhet buitenland.De voorzitter:Een vervolgvraag van de heer Kops.De heer Kops (PVV):Dus dan klopt het toch dat wij, als je die structuur in stand houdt, inNederland nog heel veel meer gasopslagen zouden kunnen bouwen, metweet ik hoeveel voorraad, maar dat die marktpartijen uiteindelijk ook zelfzouden kunnen beslissen dat ze alles gaan exporteren? Dan hebben wijheel veel gasopslagen en heel veel voorraden. We zouden daarmee onzeeigen mensen heel lang kunnen bedienen, onze eigen leveringszekerheid.Maar in het uiterste geval zouden die marktpartijen dan kunnen beslissendat ze het niet doen en alles gaan exporteren. Dat kan toch in theorie,volgens die hele structuur?Minister Hermans:Om te beginnen zeg ik in de richting van de heer Kops: we zijn netto-importeur van gas. Dus het merendeel van wat we gebruiken, komt uit hetbuitenland naar ons toe. Dan even de situatie die de heer Kops schetst. Ikprobeer even mee te gaan in die redenering. Ik denk dat de kans klein isdat het gebeurt, want als hier een gastekort dreigt, dan zullen de prijzenheel hoog zijn. Dan is het dus logisch dat gas naar Nederland komt, ookdoor hoe die handelsplaats werkt. Dan is het ook voor marktpartijencommercieel interessant. Dat is één.Twee. We hebben de gasopslagen. Dat is natuurlijk een deel waarmee wede vraag, de leveringsplicht, in kunnen vullen. Ik zei net al dat wenetto-importeur zijn. We hebben namelijk ook lng-terminals, waar gasnaar Nederland komt om Nederlandse klanten in hun gasvraag tevoorzien.De voorzitter:Dan nog een interruptie van de heer Kops.De heer Kops (PVV):De Minister zegt: als er hier een gastekort ontstaat, komt het gas hierheen.Maar wat nou als de gastekorten in de ons omringende landen opeensgroter zijn? Wat dan? Gaat het gas dan daarnaartoe? Ik probeer echthelder te krijgen hoe het werkt.Minister Hermans:Nederland heeft ten opzichte van onze gasvraag vrij grote gasopslagen.We importeren ook veel, maar hebben dus ook gas opgeslagen in onzeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128930 opslagen. Nogmaals, dat gebeurt door marktpartijen die ook leveren aanklanten in het buitenland. Je ziet soms ook dat er wat meer vraag uit hetbuitenland is, dat meer gas uit onze gasopslagen wordt gehaald en naarhet buitenland gaat. Dat zagen we afgelopen zomer. Daar heeft de heerKops gelijk in. Dat is ook weleens andersom geweest, waarbij wij meer uithet buitenland gehaald hebben. We hebben over de afgelopen jarengezien dat dat wel uitbalanceert, als ik het zo mag zeggen. Ik snap, geletop de geopolitieke situatie en de fluctuaties in de prijzen, dat we met z’nallen op zoek zijn naar het antwoord op de vraag hoe je zorgt voor dieleveringszekerheid, juist ook als de prijzen omhooggaan. Zo interpreteer ikin ieder geval de vraag van de heer Kops. Het is dus ook niet voor niks datwe bijvoorbeeld die vultaak van EBN hebben. Als er te weinig in dieopslagen zit, heeft EBN de taak om ze te vullen. Dat is ook de redenwaarom we de lng-faciliteit uitbreiden om langs die route meer te kunnenimporteren.Dat zijn verschillende stappen of maatregelen die gezet zijn en worden omde gasleveringszekerheid niet alleen nu maar ook op de langere termijnen in de toekomst te borgen. Daarnaast is er de EU-gasopslagnorm, dienatuurlijk niet alleen voor Nederland geldt, maar ook voor andere landenin Europa. Landen die een gasopslag hebben, leveren hun bijdrage.De voorzitter:Dan heeft u nog een interruptie van de heer Dekker.De heer Dekker (FVD):Als ik het goed begrijp, is het zo dat het feit dat die gasopslagen inNederland liggen, Nederland niet op de een of andere manier voorranggeeft bij de levering. De levering vanuit de gasopslagen is gewoon eenmarktspel tussen de krachten van de markt. Een leveringszekerheidsplichtvereist dat de leveranciers ... Kijk, als ze niet kunnen leveren, betalen zeboetes enzovoorts. Ze hebben dus alle belang om te leveren. MaarNederland heeft geen voorrang op Frankrijk of Duitsland als eengasopslag in Nederland ligt. Heb ik dat goed begrepen?Minister Hermans:De gasmarkt in Europa is één markt. In de gasopslagen wordt gasgeparkeerd dat is ingekocht door marktpartijen. Zij gebruiken dat gas omte kunnen voldoen aan hun leveringsplicht ten opzichte van klanten inNederland en ook in het buitenland. Maar dat geldt ook andersom. Hetkan ook zijn dat in een Duitse opslag een Duitse marktpartij gas heeftopgeslagen dat hij aan een Nederlandse klant moet leveren. Zo werkt hetsysteem en zo helpen we elkaar.De voorzitter:Een vervolgvraag van de heer Kops.De heer Kops (PVV):Als je wilt voorkomen dat er in geval van nood fysiek een tekort aan gasontstaat in Nederland en je daartoe wilt besluiten om een gasreserve aante leggen, op wat voor manier dan ook – bijvoorbeeld 7,5 miljard kuubzoals de Gasunie heeft geadviseerd, om het 90 dagen vol te houden –moet je dan niet beslissen om het op een andere manier in te richten?Moeten we het gas dan niet fysiek voor onszelf houden, voor de Neder-landse leveringszekerheid? Ik snap hoe de structuur werkt, maar in hetgeval van zo’n reserve zou je daarvan moeten afwijken. Want anders houje het alsnog niet 90 dagen vol, wat voor reserve je ook hebt.Minister Hermans:Nu komen we bij het punt van de strategische voorraad of de strategischereserve. Dat is weer iets anders dan waar we het net over hadden,Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128931 namelijk de werking van de gasopslagen. Het is goed om daarnaartoe tegaan, want hierover zijn terecht veel opmerkingen gemaakt en vragengesteld. De heer Grinwis zei, ik dacht in een interruptiedebat met de heerErkens, dat je een vuldoelstelling tussen 80% en 100% als strategischereserve zou kunnen aanhouden.Geleerd hebbend van de afgelopen jaren, zeg ik tegen mevrouw Kröger,brengen we in het kader van een wetsvoorstel over het bestrijden van eenenergiecrisis dat nu ter consultatie voorligt, ook het instrument van zo’nstrategische voorraad ter consultatie. We gaan nu uit van 5 terawattuur,maar dat kan nog aangepast worden. In de consultatie van het voorstel iseen noodvoorraad van deze omvang opgenomen. Die noodvoorraad iswel voorgesteld met een specifiek doel. Op grond van de gasverordeninghebben we namelijk de taak om in het geval van een gascrisis ... Hoeprioriteer je in gaslevering? Ik heb het dan over levering in eigen land.Hoe zorg je ervoor dat je beschermde afnemers nog van gas kunt voorzienen niet-beschermde afnemers de tijd geeft om te kunnen afschakelen inhet geval van een noodsituatie? Dat laatste zeg ik er wel even bij, want ditdoen we natuurlijk niet zomaar. Dit is echt in het geval dat er echt wat aande hand is. Daarvoor hebben we nu de strategische voorraad inconsultatie.De voorzitter:Dan continueert u uw bijdrage.Minister Hermans:Misschien is het goed om gelijk die vragen te beantwoorden, want andersspring ik de hele tijd op en neer tussen verschillende onderwerpen.Mevrouw Postma vroeg me hoe groot die strategische voorraad moet zijnen noemde, net als de heer Kops, daarbij die 90 dagen. Er wordenverschillende termen gebruikt. Er wordt gesproken over «strategischevoorraad». In het wetsvoorstel waarover wij consulteren, gebruiken wijzelf het woord «noodvoorraad», juist omdat het echt bedoeld is om in eennoodsituatie een overgang te kunnen faciliteren.Ik zei al dat de omvang 5 terawattuur is. Stel dat je uitgaat van 90 dagen.GTS zegt dat je in een koude winter zo’n 110 terawattuur gas nodig hebt.90 dagen is ongeveer een halve winter, dus dan zou je ongeveer55 terawattuur nodig hebben. Dat is weer meer dan een derde van deopslagcapaciteit in Nederland. Dat heeft ook weer direct een effect op hoedie gasopslagen werken in ons normale systeem en op het kunnenonttrekken van gas uit de gasopslagen als het kouder wordt, er meervraag is en de marktpartijen dat gas nodig hebben om aan hun leverings-verplichting te kunnen voldoen. Daarom stellen wij in het voorstel dat nuter consultatie voorligt een lagere omvang voor, namelijk 5 terawattuur.Maar nogmaals, als uit de consultatie blijkt dat dit een ander getal moetzijn ... Wij zijn niet getrouwd met dit getal, maar dit is wat we nu testen.Dan vroeg mevrouw ...De voorzitter:U heeft toch nog een interruptie, van de heer Vermeer.De heer Vermeer (BBB):90 dagen is iets meer dan een halve winter. Als dat 55 terawattuur zou zijnen we een noodvoorraad van 5 terawattuur hebben, dan kunnen we hetdaar dus 9 à 10 dagen mee volhouden. Klopt dat?Minister Hermans:Nou ...De heer Vermeer (BBB):Of halen we dingen door elkaar?Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128932 Minister Hermans:Ja, ja. Ik stel voor dat ik dit sowieso ook nog opschrijf in de volgendebrief, want het komt heel nauw hoe we hier met elkaar over praten en watvoor verwachtingen we over en weer uitspreken. Ik begrijp alle vragenheel goed, maar de noodvoorraad in het wetsvoorstel dat wij nu inconsultatie hebben, is de noodvoorraad die je nodig hebt om in het gevalvan een noodsituatie je niet-beschermde afnemers ... Dat is allemaalgedefinieerd in dat wetsvoorstel, dus laat ik daar nu even niet op ingaanom niet nog meer definities het debat in te gooien. Als niet-beschermdeafnemers moeten afschakelen in, nogmaals, een noodsituatie, zodat webeschermde afnemers van gas kunnen blijven voorzien, dan heb je eventijd nodig om die niet-beschermde afnemers te laten afschakelen. Daar isdie noodvoorraad voor bedoeld. Daarvoor brengen we nu dus dieomvang van 5 terawattuur in consultatie.Mevrouw Postma vroeg me of Norg daarvoor de meest geschikte opslagzou zijn, of überhaupt welke gasopslag het meest geschikt is. Dat zijn ineerste instantie de seizoensopslagen die we in Nederland hebben. Dat zijnNorg, Grijpskerk, Bergermeer en de PGI in Alkmaar. Idealiter zou je zo’nnoodvoorraad spreiden en niet op één plek opslaan.De voorzitter:U krijgt een interruptie van mevrouw Postma.Mevrouw Postma (NSC):Is de Minister klaar met dit onderwerp? Anders wacht ik de rest nog evenaf. Ik heb inderdaad vragen over die noodvoorraad, maar blijkbaar komener nog meer antwoorden.Minister Hermans:Zeker. Ik heb nog een aantal vragen over de strategische voorraad liggen.Mevrouw Postma (NSC):Oké.De voorzitter:Dat telt dan niet als een interruptie.Minister Hermans:Dan ga ik nu verder met een vraag van de heer Erkens over de strate-gische voorraad: kan ik onderzoeken of de huidige opslagen hiervoorgeschikt zijn en de Kamer hierover voor de zomer informeren? Dit kabinet,maar ook het vorige kabinet, heeft goed gekeken naar de toegevoegdewaarde, de voor- en nadelen en ook de kosten van zo’n strategischevoorraad. Overwegingen om het al dan niet te doen zijn de geopolitiekesituatie, waar ook de heer Erkens naar verwees, de impact op deseizoenflexibiliteit, voorwaarden voor wanneer je gas uit zo’n strategischevoorraad haalt en de kosten. Met dat laatste hebben we natuurlijk ookrekening te houden. Die hele afweging die we op deze factoren hebbengemaakt, is verwerkt in het wetsvoorstel dat nu ter consultatie voorligt.Daarin zit nu dus het voorstel voor een beperkte noodvoorraad. Het is debedoeling om het wetsvoorstel begin 2026 voor behandeling naar deTweede Kamer te sturen.Voorzitter. De heer Grinwis had het over een situatie van grote schaarsteen vroeg of we uiteindelijk toch niet veel duurder uit zijn als we nureserves aanleggen. Ik zei net al in de richting van de heer Erkens dat webij het vormgeven van het wetsvoorstel de kostenfactor goed inogenschouw hebben genomen. De kosten kunnen immers erg hoog zijn.Het afgelopen jaar is hiernaar ook onderzoek gedaan door KYOS. Zijhebben ook een advies gegeven over vulmaatregelen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128933 Nogmaals, ik erken de notie. Ik vind het belangrijk om een noodvoorraadop te bouwen. Ik denk wel dat we dat in een beperkte omvang moetendoen. Maar nogmaals, we moeten zien hoe daarop door verschillendepartijen wordt gereageerd in de consultatie. Daarna passen we hetvoorstel aan op basis van de consultatie, gaat het voorstel naar de Raadvan State en vervolgens gaan we er nog uitgebreid over debatteren in deKamer, vermoed ik zo, en dat lijkt me ook heel goed.De heer Grinwis vroeg mij of ik bereid ben om samen met andere landeneen inkoopstrategie te vormen voor strategische reserves. Als webesluiten om dit te doen, dan is het belangrijk om dat ook in regionaal ofin Europees verband te doen. Volgende week, komende maandag, ben ikin Brussel voor de Energieraad. Dan praten we ook over verlenging van degasopslagenverordening. Daarbij gaat het ook over vulmaatregelen. Ik zaldan ook pleiten voor een gecoördineerde aanpak van vulmaatregelen. Inhet verlengde daarvan kom ik zo ook nog op de inkoopvragen vanmevrouw Kröger.Mevrouw Rooderkerk vroeg mij om een reactie op de uitspraken van deheer Hoevers over de gasopslag. Dat ging specifiek over de vuldoel-stelling van 80%. De heer Hoevers heeft uitgelegd waar GTS dat voorstelvoor die vuldoelstelling van 80% bij aanvang van de komende winter opbaseert. Die analyse heb ik overgenomen in de Kamerbrief die we naar ikmeen in september/oktober van het afgelopen jaar stuurden. Op verzoekvan de heer Bontenbal en de heer Erkens, die vroegen om die 80% aaneen soort botsproef te onderwerpen om te zien of die solide en robuustgenoeg is, zijn we hier nog een keer op teruggekomen. De heer Hoeversgeeft aan dat het slim is om boven op die vuldoelstelling van 80% tewerken aan een strategische voorraad voor het geval je te maken krijgtmet periodes van langere onderbrekingen. Hij gaf daarbij ook aan dat hetnu opbouwen – dus nu in de zin van nu, nu – de vulopgave voor komendezomer bemoeilijkt en daarmee potentieel een averechts effect, eennegatieve impact kan hebben op de prijzen. Dat is hoe ik naar zijnopmerkingen over die opslag en de strategische voorraad kijk.Mevrouw Rooderkerk (D66):Ik begrijp het nog niet helemaal. Dit kabinet heeft ervoor gekozen om dievulgraad van 90% van vorige kabinetten los te laten en naar 80% te gaan.Nu zegt de Gasunie zelf in het overleg: ja, dat is eigenlijk niet zoverstandig, want daarmee verhoog je de prijzen. Over het algemeen is hetbeter om een strategische reserve aan te houden om te voorkomen dat jeveel te laag gaat zitten. Het was deze winter echt heel spannend – wat mijbetreft eigenlijk onnodig. Ik begrijp niet helemaal waar mevrouw Hermansnou precies op stuurt. Is het niet veel verstandiger om gewoon terug tegaan naar wat in het verleden gebeurde?Minister Hermans:Nu haal ik even een paar dingen uit elkaar. We hadden een vuldoelstellingin Nederland van 90%. Europees gezien was onze doelstelling 74%. Wehebben daar zelf 90% van gemaakt. Afgelopen september hebben we opbasis van de analyse van GTS ... GTS kijkt naar wat je nodig hebt in eenextreem koude winter, rekening houdend met de dalende gasvraag inNederland, maar ook in landen om ons heen. Dan zou je met eenvuldoelstelling van 80% uit de voeten kunnen. Dan kun je voorzien in deleveringszekerheid die je moet borgen en in de leveringsplicht diemarktpartijen hebben. Nogmaals, dat is alleen de opslag in de gasop-slagen. Dat staat nog los van de lng-capaciteit die binnenkomt en die weook gebruiken om aan de gasvraag te voldoen.Toen hebben de heer Bontenbal en de heer Erkens gevraagd of die 80%,ook gelet op de geopolitieke situatie, is meegenomen in die analyse;eigenlijk vraagt mevrouw Rooderkerk dat nu ook en onlangs vroegmevrouw Postma hiernaar naar aanleiding van de dunkelflaute. Zou je dieTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128934 80% niet moeten ophogen? Volgens de analyses tot dit moment – weblijven dat natuurlijk monitoren – kun je met die 80% voldoen aanwaaraan je moet voldoen, waarbij je dan ook nog een buffer hebt zodat jeniet direct in het rood zit.De heer Hoevers zei in de hoorzitting, en dat deel ik en begrijp ik, dat jedaarbovenop moet kijken of je voor noodsituaties nog iets extra’s moetdoen, dus die noodvoorraad aanleggen. Dat komt dus boven op devuldoelstelling voor gasopslagen. Dat leggen we nu ter consultatie voormet het wetsvoorstel.De voorzitter:Een vervolgvraag van mevrouw Rooderkerk.Mevrouw Rooderkerk (D66):De uitleg kan ik wel volgen, maar ik begrijp het besluit niet helemaal.Waarom niet gewoon voor meer zekerheid kiezen en die 90% aanhoudendie we altijd aanhielden, zeker in deze geopolitieke situatie? Ik gaf in mijnbijdrage ook aan dat we niet nog meer afhankelijk zouden moeten willenzijn van lng, helemaal als dat uit Amerika komt, want dat is nu ookonzeker. Bovendien is het veel vervuilender dan ander gas. Nogmaals, ikbegrijp niet waarom de Minister dit besluit neemt.Minister Hermans:Omdat je ook hierbij een goede afweging ... Ik maak de afweging op basisvan een analyse, laat ik daarmee beginnen. Dat is de analyse van GTS vandit najaar. Daarin is ook de dalende gasvraag meegenomen. Dat vind ikook logisch, want we willen het gebruik van gas afbouwen. Als je quavullen hoger gaat zitten dan misschien nodig is, kan dat effect hebben opde prijs. Daar moeten we oog voor houden. Ik zeg niet dat ik voor eens enaltijd met die 80% getrouwd ben. Daarom blijven we dat ook precies ennauwlettend volgen. Maar op dit moment, ook als we zien wat degasopslagen gedurende de winter gedaan hebben ... De voorraad daalde,en ook sneller dan bijvoorbeeld vorig jaar. Het was ook een kouderewinter. Maar we konden nog steeds aan onze leveringsverplichtingenvoldoen. We volgden nog steeds het pad, wat ook logisch is in de afbouw,gedurende zo’n winter.Daarnaast komt een groot deel van onze lng-import of, sterker nog, hetallergrootste deel, namelijk 70%, uit de VS; daar heeft mevrouwRooderkerk vragen over en dat begrijp ik ook. Het importeren van lngheeft een hoge CO2-uitstoot. Dat we dat willen afbouwen in de komendejaren, ben ik met mevrouw Rooderkerk eens. We hebben nu geen signalendat de VS dat af zouden willen bouwen. Sterker nog, ze zouden de importwel willen verhogen. Maar, en dat zie ik ook aan de non-verbale communi-catie van mevrouw Rooderkerk, daarmee is niet gezegd dat dit voor eensen altijd zo is. Daarom zitten ik en mijn collega’s op het ministerie er ookzo bovenop: wat zie je gebeuren en hoe ontwikkelt dat zich? Als het nodigis, zetten we vanzelfsprekend die extra stap. Niet voor niks hebben weEBN voor komend jaar weer die vultaak gegeven. In het wetsvoorstel datter consultatie voorligt, is opgenomen dat die vultaak in de wet wordtvastgelegd.Mevrouw Postma (NSC):Ik dacht: ik wacht even af, totdat het hele verhaal er ligt. Naar ik begrijpwerken we nu toe naar een noodvoorraad van 5 terawattuur, dus gas datuit de markt wordt gehaald. Volgens mij is dat de definitie van een«noodvoorraad». Vroeger konden wij met het Groningenveld heelmakkelijk 15 terawattuur er in een keer even bij zetten. Dat kan nu niet.Dan kom je uit op negen dagen. Dan hebben we het al over beschermdeafnemers. Ik ga ervan uit dat huishoudens geen rechten hebben, net alsgewone bedrijven, maar dat een kleine groep verder kan draaien. Als weTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128935 kijken naar de realiteit van de vraag die we nu hebben in de geopolitiekeverhoudingen ... Bij Fukushima zag je al dat gastankers op zee omkeerdenomdat de inhoud voor Europa verkocht was aan Azië en dat het voor onsenorm moeilijk was om aan gas of lng te komen. De prijzen schotenomhoog. Dan is het juist belangrijk dat je een eigen buffer hebt die je uitde markt hebt gehaald. Die kun je dan inzetten om ervoor te zorgen datniet alleen je bedrijven door kunnen draaien, maar ook je huishoudenskunnen blijven stoken. Daarnaast kun je zo de schrik uit de markt halen entemperen totdat je een andere oplossing hebt. Dan is die 5 terawattuurtoch veel te weinig, zeker als je maar 80% normale seizoenvoorraad, omhet zo te zeggen, hebt, die ook nog eens heel snel leeg kan wordengetrokken? Want als de prijzen in december hoog zijn bij een grotedunkelflaute, wie zegt mij dan dat de opslagen in januari en februari dannog zijn gevuld? Ik vind dit zeer riskant.Minister Hermans:Nog even over die 80%. Dat is een minimum. Het is dus niet zo dat er nietmeer in zou mogen. Maar je wilt minimaal 80% in die opslagen. Dan kunje een discussie voeren over een strategische reserve – dat is waarmevrouw Postma denk ik op doelt – en de noodvoorraad waar ik het overhad. Die voorraad betreft echt een noodsituatie: er is echt iets aan de handen er moet een groep afnemers afgeschakeld worden – excuus voor dezetechnische en afstandelijke woorden – omdat je een groep beschermdeafnemers wilt beschermen.De voorzitter:Een verduidelijking, mevrouw Postma?Minister Hermans:Mag ik heel even mijn zin afmaken?Mevrouw Postma (NSC):Maar de definitie is even belangrijk. Het gaat om de vraag of je het gas uitde markt haalt. Heb je het gas als overheid tot je beschikking? Dat is voormij de cruciale definitie van «noodvoorraad». Dat is iets waar wij alsoverheid controle over hebben, en niet de markt. Die hoort er wat onsbetreft echt bij.Minister Hermans:Ik hecht er echt waarde aan dat we dit heel precies doen. Wat is nou eennoodvoorraad, waar ik het over heb, die 5 terawattuur? Ik snap de vraagvan mevrouw Postma. Ik noem dat maar even de «strategische reserve».Daarmee kun je snel schakelen als het moment zich voordoet. Ik hebgereageerd op die 80%. Ik stel voor dat ik nader inga op de begrippen«noodvoorraad» en «strategische reserve», hoe dat precies zit, wat nu inhet wetsvoorstel staat dat nu ter consultatie voorligt en wat nogonderwerp van discussie is of zou kunnen zijn. Ik ben bang dat er andersdingen door elkaar gaan lopen en er geen helderheid over komt. Ik hechter wel aan dat we het heel precies bediscussiëren met elkaar, ook met allebijbehorende voor- en nadelen. Als mevrouw Postma dat ook een goedidee vindt, zet ik dat in de volgende brief. De stand-van-zakenbrief metbetrekking tot de gasmarkt zal in april komen.De voorzitter:Dan mag u verdergaan met uw beantwoording.Minister Hermans:Voorzitter. Ik kan nog een keer iets zeggen over de gasopslagen en die80%, waarom we voor die 80% hebben gekozen, dat het een minimum isen hoe die vuldoelstelling werkt, en over de noodvoorraad, deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128936 5 terawattuur, en hoe wij die in het wetsvoorstel hebben zitten. Danhebben we nog de discussie over een strategische reserve. Ik vind hetprima om die vragen nog een keer allemaal te beantwoorden, maar ik hebhet gevoel dat we langs elkaar heen praten en dat wil ik voorkomen.De voorzitter:De Minister stelt denk ik voor om een brief te sturen waarin ze deverschillende termen toelicht zoals ze hier worden gehanteerd, met deonderliggende gedachte hoe het zit met de vulgraad. Ik denk dat dat eentoezegging is. Ja, dat is zo, begrijp ik. Gaat u ermee akkoord dat op dezewijze hierop wordt teruggekomen bij de Kamer, in plaats van hierover nueen discussie te voeren?Mevrouw Postma (NSC):Dat lijkt mij heel goed, voorzitter. Dan wil ik een politieke vraag stellenwaarin een van deze termen niet voorkomt. Zullen we het even zo doen?De onderliggende vraag van mijn fractie is eigenlijk heel simpel: wat als ermachtspolitiek wordt gevoerd door Trump op het gebied van lng? Wat alswe weer een andere crisis in de wereld krijgen waardoor die gasprijzenineens skyhigh worden? Wat hebben we dan als vulgraad nodig omervoor te zorgen dat onze huishoudens een betaalbare energierekeninghebben en gewoon de verwarming aan kunnen zetten en onze bedrijvengewoon door kunnen produceren? Wat is er dan nodig volgens deMinister?Minister Hermans:Er zijn een paar dingen nodig. Er is nodig dat wij een goed functionerendsysteem met gasopslagen hebben, waarin marktpartijen opslaan op hetgoede moment, zodat als de vraag in de winter of op wat voor momentdan ook hoger is dan je bijvoorbeeld met lng-import kunt afdoen, je gasaan de opslagen kunt onttrekken en je aan je leveringsverplichting kuntvoldoen. Dat is één. Twee. Behalve dat marktpartijen de opdracht hebbenom de gasopslagen te vullen, heeft EBN een vultaak, zodat als marktpar-tijen niet leveren of als de vulling achterblijft, EBN kan zeggen: wij vullende gasopslagen bij. Dat is twee.Drie. In Europa gaan we strategischer samenwerken. Dat is deels de vraagvan de heer Grinwis en ook van mevrouw Kröger: ga je gezamenlijkinkopen in Europa, ga je de vraag bundelen om zo een krachtigerinkooppartij te zijn voor de inkoop van gas? Ik denk dat dat een goedeontwikkeling is. Dat is ook meer dan het platform of de website – volgensmij noemde mevrouw Kröger het zo – die er nu al is en die een jaar oftwee geleden actief geworden is. In het rapport van Draghi wordeninderdaad opmerkingen gemaakt over die gezamenlijke inkoop. Hieraanwordt invulling gegeven in de Affordable Energy Act, die vorige week oftwee weken geleden is gepubliceerd door de Commissie. We zijn nu aanhet bestuderen wat daar precies in staat en hoe we daarmee uit de voetenkunnen. De reactie op die act komt heel binnenkort naar de Kamer en danzal ik ook op dit specifieke punt nader ingaan. Volgens mij had ik datvorige week al toegezegd in het debat over de Energieraad.Wat is er nou nodig? Dit is nodig. Wat ook nodig is, is het uitbreiden vande lng-capaciteit. Daar zijn we mee bezig. We zijn bezig met het verlengenvan de vergunning voor de Eemshaven. Dat zijn de stappen die nodig zijnom ervoor te zorgen dat we kunnen leveren, ook in een wereld die heelonrustig en instabiel is. Daar hoort ook bij dat we niet nu kunnen zeggen:het is minimaal 80% en over een jaar kijken we weleens verder. Nee, dit isecht een kwestie van van week op week volgen en in de gaten houden water gebeurt in termen van prijzen, in termen van het leeglopen van degasopslagen. Als er aanvullende maatregelen nodig zijn, dan moeten weniet schromen die te nemen. Ik doe dat dan wel bij voorkeur in regionaalof in Europees verband, omdat ik erin geloof dat als we dat gezamenlijkTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128937 doen, in elk geval met een aantal landen, dat krachtiger is en ook meereffect zal hebben.De voorzitter:U had een interruptie van mevrouw Kröger. Of is met deze toelichting uwinterruptie al beantwoord, mevrouw Kröger?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Nou, niet helemaal, voorzitter. Volgens mij vragen wij allemaal naarhetzelfde. Het is zo’n geopolitiek onrustige tijd, er is zo veel onzekerheid ...Er ligt nu een wetsvoorstel ter consultatie voor met een noodvoorraadwaarvan je denkt: die had er ook meteen na de gascrisis in 2021 mogenzijn. De vraag is volgens mij hoe sturen op 90% of een strategischereserve van 80% tot 100% zich verhoudt tot die noodvoorraad.5 terawattuur is niet heel veel. Dat is echt niet heel veel. Ik ben even opzoek. We hebben een wetsvoorstel met een heel klein noodvoorraadje enondertussen sturen we op 80%. Over de normale ontwikkeling, waarbij degasopslagen in de zomer bij lagere prijzen gevuld kunnen worden,waarschuwt Gasunie ons: nou, dat is best een spannend verhaal. Ergensloopt dit dus niet goed. Dan is een brief in april/mei te laat. Ik maak mezorgen.Minister Hermans:Laten we er even voor oppassen dat we elkaar en vooral de mensen diedit mogelijk volgen, paniek aanpraten. We hebben gasopslagen. Ja, dieliepen deze winter sneller leeg dan in het afgelopen jaar. Het was ookkouder. Maar we hebben nog steeds voldoende in die opslag om mensenvan gas te voorzien en daaruit te kunnen leveren. Dat is één.Het tweede punt is het volgende. Het vulseizoen begint op 1 april. Dat isdus bijna. De vraag is met welke doelstelling we gaan werken. Die staatnu op minimaal 80%. Dan is de volgende vraag of je bovenop die 80% nogeen strategische reserve moet gaan aanleggen, mocht die 80% onvol-doende zijn of mocht er onverhoopt iets gebeuren, een calamiteit of watdan ook.Het derde punt is wat ik even noem «de noodvoorraad», de 5 terawattuur.Daarover consulteren we in het wetsvoorstel dat nu voorligt. Daarvan zeiik: ik vind het belangrijk om even heel precies die dingen uit elkaar tehalen en op te schrijven wat het ene is en wat het ander, wat de voor- ennadelen ervan zijn en wat de potentiële effecten op de prijzen zijn als jedat gaat doen of als je dat in nog grotere omvang gaat doen dan dat wenu bijvoorbeeld consulteren in het wetsvoorstel. Dat wil ik opschrijven inde volgende brief. Ik wil ook best even nagaan of die brief nog wat snellerkan komen dan begin april. Maar dat moet ik echt even checken. Daarmoet ik dan zo op terugkomen.De voorzitter:U heeft eerst nog een interruptie van de heer Erkens.De heer Erkens (VVD):Een aantal dingen lopen door elkaar in het debat dat we nu met elkaarhebben. Hoe gaan we de gasopslagen de komende winter gevuld krijgen?Wat is de vulgraad? Wat is de rol van de Staat in het gevuld krijgen ervan?Moet het gas dan in Nederland blijven? Hoe zorgen we voor een strate-gische reserve en hoeveel terawattuur moet daarin zitten?Ik denk dat de meest principiële vraag op dit moment is: hebben degebeurtenissen van de laatste weken iets doen veranderen aan hetstandpunt van het kabinet? Is het standpunt van het kabinet nog steedsdat dit grotendeels aan de markt is? Of vinden we met elkaar, gegeven dewereld waarin we leven sinds de laatste weken, dat leveringszekerheid nuzwaarder gaat wegen? Betekent dat ook dat er meer regie gepakt wordt,Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128938 los van hoe we dat exact gaan invullen? Dat gaan we namelijk dekomende weken verder bespreken, denk ik.Minister Hermans:Ik denk dat de afgelopen weken ... Nee, eigenlijk heeft de situatie sinds2022 ons natuurlijk al een heleboel geleerd over dingen waar we toen nietklaar voor waren. Om maar even een vergelijking te trekken: toen gingenwe ook met een veel lagere vulgraad de winter in dan deze winter. Ik vindhet dus heel goed dat we die vuldoelstelling hebben. Ik vind ook dat je opeen gegeven moment moet zeggen: we gaan voor volgend jaar met dezedoelstelling werken. Dat was dus afgelopen najaar. Maar ik vind dat dienooit in beton gegoten kan zijn. Je moet altijd alert zijn op wat er gebeurten daarop moet kunnen handelen. Daarom monitoren we het ook zo heelprecies en zeg ik ook expliciet: het is minimaal 80%. Dat vastleggen vandie vultaak van EBN vind ik daar een stap in. Dat moeten we niet alleenvoor dit jaar doen, maar ook echt in de wet gaan vastleggen.De samenwerking die we zoeken in Europa, die vorige week in het debatover de Energieraad al werd aangemoedigd door vragen en opmerkingen,komt ook hier vanmiddag aan bod, bijvoorbeeld via gezamenlijke inkoop.Dat vind ik allemaal goede stappen die we zetten, juist omdat we zien water om ons heen gebeurt. Het belang van samenwerking, samen optrekkenen er bovenop zitten, is in deze tijd cruciaal.De voorzitter:Dan heeft u nog een vervolgvraag van de heer Erkens.De heer Erkens (VVD):Ik wil daar nog wat dieper op ingaan. Het Nederlandse gasbeleid draaidein het verleden om zo min mogelijk kosten maken. Het was ook groten-deels aan de markt, waar de optimale prikkels waren. Sinds de energie-crisis zie je inderdaad dat dat anders is gaan werken. We hebbeninderdaad meer regie genomen. Daar heeft de energiecrisis een rol ingehad. De rol van EBN is toegenomen. Daarvan zeggen we eigenlijk metelkaar: leveringszekerheid moet naast kosten als factor worden meege-wogen in de afweging. Als je namelijk leveringszekerheid kiest – daarhangt een prijskaartje aan – dan zul je ook moeten investeren in diekortetermijnkosten, om een groter risico dat het misgaat te voorkomen. Ikprobeer de vraag heel concreet te maken, want die is wel belangrijk voorde vraagstukken die we hier bespreken met elkaar; langetermijncontractenen ga zo maar door. Zijn we van mening dat door de laatste wekenleveringszekerheid als factor nog zwaarder moet gaan meewegen in dieafweging?Minister Hermans:Dat vond ik al en dat vind ik nog steeds. Wat in de afgelopen wekenveranderd is, is dat je wat betreft de leveringszekerheid nu met meeronzekere factoren te maken hebt. Ik vond die leveringszekerheid al heelbelangrijk. Ik zie namelijk hoe belangrijk gas nog steeds is voor hetkunnen functioneren van dit land, van onze samenleving, ook al zijn weaan het afbouwen, of het nou gaat om het verwarmen van huizen, deindustrie die haar proces kan blijven doen of een bakker die zijn oven aanwil zetten. Het belang van leveringszekerheid zie ik, maar ik zie ook dat ermeer elementen zijn die de leveringszekerheid onder druk zetten. Dat steltons steeds weer voor de vraag of je iets extra’s of aanvullends moet doen.Of moeten we op de achtergrond een aantal dingen voorbereiden – neemdat wetsvoorstel – zodat we die klaar hebben liggen? Of moeten wehaakjes in de wet of een basis in de wet hebben, zodat we kunneningrijpen zodra er iets gebeurt?Mevrouw Rooderkerk (D66):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128939 Ik denk dat we wel wat moeten doen en niet alleen moeten afwachten enop de achtergrond moeten kijken. Ik denk dat een meerderheid hier zegt:het is niet handig geweest om die vulgraden los te laten en naar 80% telaten gaan. De Minister zei: dat deed ik op basis van GTS. Maar GTS heeftvorige week tegen ons gezegd: «Wij zouden het eigenlijk ook slimmervinden om te gaan naar een vulgraad van 90% en om te spreken van eenstrategische reserve. Dat is vanwege die energieonafhankelijkheid enomdat we zien dat er enorm veel is gaan spelen. Maar we zien ook dat hetheel onzeker is voor de rekening van huishoudens. Zonder die strate-gische reserve zorg je ervoor dat er meer schommelingen zijn in de prijs.En dan hebben we ook nog helemaal niet zo’n hele strenge wintergehad.» Ik ben toch benieuwd of de Minister kan toezeggen dat ze hetecht opnieuw gaat overwegen naar aanleiding van deze geluiden, die zeook uit de Kamer hoort, en daar per brief op terug wil komen. Anderszullen we daarover een motie indienen.Minister Hermans:Eerst over die uitspraak van de heer Hoevers. Het is wel belangrijk omdaar genuanceerd over te zijn. Hij zei over die 80%, over of dat hogermoet zijn: meer is altijd beter. Althans, zo heb ik zijn woorden geïnterpre-teerd. Maar dat begrijp ik op zich wel, want hoe meer je erin hebt zitten,hoe meer je eruit kan halen als er vraag naar is. Volgens mij heeft de heerHoevers ook gezegd dat als je de vulambitie verhoogt, het voor dekomende zomer leidt tot een hogere opgave. Als je kijkt naar de huidigeprijzen, zie je dat het al best spannend is of het komende periode gaatlukken om de ambitie te halen. Desalniettemin heb ik al gezegd in deKamerbrief, waarin ik ook reageerde op de vraag van de heer Bontenbalover die 80%: wij blijven dit monitoren. Als er aanleiding toe is, ga iknatuurlijk die ambitie of doelstelling verhogen. Waarom zou ik dat nietdoen? Maar ik vind ook dat we wel steeds in balans die afweging moetenmaken. Op grond van zowel de lng-import als de capaciteit in deopslagen, en natuurlijk de huidige gasvraag, is de inschatting dat het metdie doelstelling van 80% kan.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Volgens mij grijpen al deze vragen terug naar het volgende. We hebbenecht een ernstige energiecrisis gehad. Iedereen is bang dat we weer ineen soortgelijke situatie terechtkomen. Zijn we dan goed genoegvoorbereid? Een van die zaken is die vulgraad. Denk ook aan alle anderemaatregelen die we toentertijd hebben genomen. Wanneer breek je diestrategische voorraden aan? We hebben eerder met elkaar een helediscussie gehad over het Bescherm- en Herstelplan Gas dat in werkingtreedt op het moment dat er een acuut tekort is. Tijdens de energiecrisishebben we gemerkt dat er niet altijd een fysiek tekort hoeft te zijn. Het kanook een economisch tekort zijn. De prijs is gewoon zo ongelofelijk hoogdat mensen het niet meer kunnen betalen.Mijn vraag aan de Minister is: als ze bezig is met dit soort analyses, hoekijkt ze daar dan naar? Waar stuurt ze op? Welke beschikbaarheid van gaswil ze hebben? Misschien kan in de brief die is toegezegd, toch nog eenkeer gekeken worden naar het Bescherm- en Herstelplan Gas, om te zienof dat accuraat is voor als wij de zomer ingaan met lege gasvoorraden eneen hoge, hoge mondiale prijs, want dat is de crux. Het is anders dan eennormaal jaar. We zitten nu al in een andere situatie dan normaal, en wezitten pas aan het begin van deze geopolitieke crisis.Minister Hermans:Ik zit even te denken. Ik ben het duizend procent met mevrouw Krögereens dat er iets anders is. Kijk maar naar wat er de afgelopen weken isgebeurd. Maar als ik even door mijn oogharen kijk naar de vulling, deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128940 vulgraden van de gasopslagen en waar we nu ongeveer staan en deafgelopen jaren hebben gestaan, zie ik daarin niet een heel groot verschil.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):{Minister Hermans:Wat zegt u, mevrouw Kröger?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):We kunnen ze niet vullen. Althans, we kunnen ze wel vullen, maar dat isheel erg duur. Het is dus een andere situatie dan andere jaren. Mijn vraag– dat is eigenlijk ook de vraag van de heer Erkens – is wat we nu andersdoen. Wanneer treedt bijvoorbeeld het Bescherm- en Herstelplan Gas inwerking? Bij welk prijsniveau gebeurt dat? Ook mijn vragen over hetprijsplafond passen daarin.Minister Hermans:Maar dan zou ik iets willen toevoegen aan wat ik net zei over de brief dieik heb toegezegd. Die gaat over de opslag, de doelstelling, denoodvoorraad, de strategische reserve en hoe dat zich tot elkaar verhoudt.Wat zijn de voor- en nadelen als je daarin stapt, als je dat als overheid zelfgaat doen? Wat kan dat voor effect hebben op de prijzen? Daar wil ik dezepunten aan toevoegen. Die hebben natuurlijk met elkaar te maken, daarheeft mevrouw Kröger gelijk in. De afweging om als overheid wel of nietin te stappen kan, zoals ik ook schetste in mijn inleiding, ook het effecthebben dat marktpartijen iets niet doen of achterover gaan leunen, wateen prijsopdrijvend effect kan hebben. Dat komt uiteindelijk voor rekeningvan de mensen thuis.Laat mij deze vraag van mevrouw Kröger meenemen in de totale analyse,ook gelet op de geopolitieke situatie. Die is gewoon veranderd, daar isgeen discussie over mogelijk. Hoe kijken we daar nu naar? Ik heb dan ookde Energieraad in Brussel gehad. Dan heb ik met collega’s gesproken overwat wij voor mogelijkheden zien om daar ook in Europees verband opsamen te werken.Wat ik aanvullend kan en wil doen – dat wil ik ook om te voorkomen dat erruis of onduidelijkheid over ontstaat, in elk geval bij mijzelf – is dat ik GTSnog een keer vraag: «Jullie hebben mij dit advies gegeven in septemberof oktober 2024. We zijn nu zeven, acht maanden verder. De wereld isveranderd. Er is een heleboel gebeurd. Kunt u nog eens een analysegeven van uw eigen advies? Zou u nu weer 80% zeggen? Of zegt u numisschien iets anders?» Dan krijg ik zo meteen waarschijnlijk de vraag:wanneer is dat er? Dat moet ik echt even nagaan. Ik ben hierbij natuurlijkafhankelijk van andere partijen. Dit durf ik dus niet zo een-twee-drie tezeggen.De voorzitter:Zou u dat voor de tweede termijn kunnen achterhalen?Minister Hermans:Dat ga ik proberen, ja.Voorzitter. Door alle interrupties heb ik een aantal vragen al beantwoord.Mevrouw Postma vroeg of er momenten zijn waarop de hoeveelheidopgeslagen gas niet verder mag dalen. Zij vroeg of de markt in decemberbijvoorbeeld de hele gasvoorraad kan verkopen, waardoor we in januariniks meer hebben. Dat was volgens mij waarover wij net discussieerden.Zoals ik al zei, beheren en vullen marktpartijen gasopslagen. Ze kunnenhet gas eruit halen op de momenten waarop zij dat willen. Maar dat isnatuurlijk niet helemaal onbeperkt. Dat kan niet zomaar op elk moment,alles in één keer. Er zijn fysieke beperkingen aan hoeveel gas je tegelij-Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128941 kertijd uit een opslag kan halen of, andersom, aan hoeveel er in één keerin de opslag geïnjecteerd kan worden. Dat heeft gewoon met detechnische capaciteit te maken. Als je kijkt naar hoe de markt werkt, zie jenatuurlijk ook dat marktpartijen er maar een beperkt belang bij hebbenom vroeg in de winter al het gas dat ze hebben, eruit te halen en aan deopslag te onttrekken. Ze hebben namelijk hun leveringsverplichtingen.Daar moeten ze aan voldoen, ook op een later moment in de winter.Voorzitter. Mevrouw Postma vroeg mij ook of ik bereid ben om in Europate pleiten voor een vulverplichting op basis van binnenlands verbruik inplaats van op basis van opslagvolume. Ze had het over minder rigidevulmomenten. Daar ben ik toe bereid. De huidige Europese vuldoelstel-lingen pakken voor Nederland niet altijd goed uit. Volgens mij hebben wedaar vorige week in het debat over de Energieraad al een aantal dingenover gewisseld. Ik zal heel binnenkort de Kamer een reactie sturen op devoorstellen in de Gasopslagverordening. Die hebben inderdaad te makenmet die rigiditeit. Nederland heeft voor het gebruik en de vraag eenrelatief grote opslag. Wij slaan dus ook op voor andere landen. Ook intermen van kosten kun je daar vraagtekens bij zetten. Kortom, ik ben ertoebereid om dat in Europa bespreekbaar te maken. Ik zal mijn inzet ook heelsnel met de Kamer delen. Dit waren de vragen over de opslagen en destrategische voorraden, en wat dies meer zij in die context.Ik kom nu bij de geopolitieke situatie. Die is natuurlijk al wel, terecht enlogisch ook, de revue gepasseerd. Mevrouw Rooderkerk vroeg mij nognaar het volgende. Gisteren in het debat – en u zei het volgens mij ook ineen interruptie – zag je twee bewegingen: ga je meer fossiel winnen, ofbouw je af en ga je over op schoon? Hoe kijk ik, of hoe kijkt het kabinet,daarnaar? We bouwen het gebruik van gas en fossiele brandstoffen af. Dieinzet gaat gewoon door, zeker ook wat het gebruik van Russisch gasbetreft. Dus we gaan gewoon door met de REPowerEU-afspraken om per2027 helemaal naar nul afgebouwd te hebben. Om die laatste stappen inNederland te kunnen zetten, wachten we nu op de routekaart vanuitEuropa. Die zou eind februari komen, maar die is verlaat. Dat wordt nueind maart. Maar we gaan gewoon door met die beweging.De voorzitter:U heeft interrupties van mevrouw Postma en van mevrouw Rooderkerk.Mevrouw Postma was net iets eerder.Mevrouw Postma (NSC):Ik sloeg even aan op de afbouw van Russisch gas. We kennen ook deschaduwschepen bij de Rotterdamse Haven, die vanuit Rusland totRotterdam komen, dan even overslaan naar een ander schip en via onzehaven het gas naar binnen brengen. Is daar inmiddels voldoende grip opvolgens de Minister?Minister Hermans:Dan doelt mevrouw Postma op dat tweede lng-schip? Dat is naar wijdenken een effect van het veertiende sanctiepakket van afgelopen zomer.Mevrouw Postma heeft gelijk: omdat er geen sanctie rust op de import,kun je overslaan. Het is natuurlijk niet een wenselijke ontwikkeling, maarhet is niet iets waar we nu iets aan kunnen doen. We zien het op ditmoment niet verder toenemen. We houden het wel in de gaten. Dit is ookeen reden waarom we hierover in gesprek blijven in Europa. Het is voorNederland ook belangrijk dat die routekaart snel komt, zodat wij in elkgeval nationaal kunnen doen wat we moeten en willen doen om deafbouw van Russisch gas verder vorm te kunnen geven.De voorzitter:Dan is er nog een interruptie van mevrouw Rooderkerk.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128942 Mevrouw Rooderkerk (D66):Ik was heel blij met het antwoord van de Minister dat we gewoon in vollevaart doorgaan met REPowerEU en de onafhankelijkheid van Russischgas, ook richting 2030. Ik ben wel benieuwd hoe zij kijkt naar partijen diewat anders zeggen in haar eigen coalitie. Ze zijn er nu niet, maar Vermeeren Kops hoor ik dat zeggen. Voor hen is het niet zo onomstreden en ze zijner niet zo duidelijk over. De heer Kops was bijvoorbeeld ook afwezig toener een overleg was over het klimaatpakket. Hoe kijkt de Minister hiernaar?Wat koopt zij nou voor dit soort coalitiepartners? Ik maak me daar echtheel veel zorgen over.Minister Hermans:Ik vind het belangrijk dat we de afspraken die we hebben gemaakt,nakomen. Ik heb een duidelijke opdracht vanuit het hoofdlijnenakkoord enhet regeerprogramma. Daar hoort de afbouw van Russisch gas ook bij,evenals het volgen van de afspraken die we in REPowerEU hebbengemaakt, dus dat we per 2027 helemaal onafhankelijk zijn. Daar ga ik meedoor. Voor mij geldt dat we die afspraken in het kabinet hebben en dat dieworden nageleefd. Daar is ook geen discussie over met collega’s in hetkabinet. Ik doe wat dat betreft mijn werk en ga daar gewoon mee door.De voorzitter:Dan heeft u uw laatste interruptie.Mevrouw Rooderkerk (D66):Dat lijkt mij heel verstandig, maar kennelijk is er wel discussie over binnende coalitie in de Kamer. Heeft zij de PVV er ook op aangesproken dat deheer Kops afwezig blijft bij een overleg hierover? Gisteren hoorden wehem in een debat zeggen dat hij ook de hele wind op zee-ambities in deshredder wil gooien. Dat kan toch niet zo doorgaan? Dus wat heeft deMinister daar dan concreet aan gedaan? Heeft zij de PVV, of Wilders, erook op aangesproken?Minister Hermans:Laat ik niet al mijn contacten en hoe ik reageer op dingen die gebeuren,hier openbaar in dit debat delen. Maar ik kan wel zeggen dat ik sta voor deafspraken die we gemaakt hebben. Ik ga in overleg met coalitiepartijenover wat ik aan het doen ben, over voorstellen waar ik aan werk. Het kannatuurlijk altijd dat iemand besluit om niet te komen, bijvoorbeeld omdater iets tussen is gekomen, wat ook heel goed het geval kan zijn en ook hetgeval was. Gelukkig zijn er ook nog andere manieren om contact tehebben. Afspraken die we hebben gemaakt, bijvoorbeeld over wind opzee, blijven gewoon staan. Daar moet natuurlijk gewoon op geleverdworden. Ik heb nu geen enkele reden om aan te nemen dat dat leverenniet gebeurt. En nogmaals, ik werk dus gewoon door.De voorzitter:Dan is er nog een interruptie van mevrouw Kröger. Maar voor de orde wilik toch even het volgende opmerken over Kamerleden en het kabinet: zemogen wel in een coalitie zitten, maar het zijn toch twee gescheidenonderdelen. Dus dat past niet helemaal.Mevrouw Rooderkerk (D66):Dat begrijp ik niet helemaal, voorzitter.De voorzitter:U vraagt hoe de Minister ertegenover staat dat de heer Kops nietaanwezig is. Dat staat toch een beetje buiten de orde.Mevrouw Rooderkerk (D66):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128943 Het lijkt mij heel cruciaal voor de vraag of zij nog steun heeft voor hetklimaatbeleid dat zij aan het voeren is, of dat die aan het afbrokkelen is.Dat zie ik helaas wel gebeuren. Daarom stelde ik er een vraag over.De voorzitter:Mevrouw Kröger heeft ook een interruptie.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ik ben ook een beetje verbaasd over wat de Minister nu schetst, namelijkdat er geen enkele reden is om te denken dat er niet geleverd wordt opwind op zee. Gisteren is er om 1.00 uur ’s nachts, volgens mij uit het niets,een motie ingediend die haaks staat op het hoofdlijnenakkoord, waarinhet hoofdlijnenakkoord door de PVV gewoon met voeten wordt getreden.Ik ben eigenlijk wel benieuwd wat er gebeurt als die motie dinsdag wordtaangenomen. Zegt de Minister hier nu: nee, die ga ik sowieso nietuitvoeren, want ik houd mij aan het hoofdlijnenakkoord, dus wij gaangewoon door met wind op zee zoals afgesproken?Minister Hermans:Ik heb die motie gisteren niet voor niks ontraden. We hebben afsprakenover wind op zee. Het is heel belangrijk om door te gaan met de elektrifi-catie, met onze doelen voor wind op zee, juist voor onze energieonafhan-kelijkheid. We hebben net gewerkt aan de partiële herziening van hetProgramma Noordzee, om volgende projecten op zee, windparken, tekunnen realiseren. Daar werk ik aan door. Nogmaals, daarom heb ik diemotie ontraden.De voorzitter:U heeft al vijf interrupties gehad, mevrouw Kröger. Dit was uw vijfde. DeMinister continueert haar inbreng.Minister Hermans:Voorzitter. Mevrouw Postma vroeg of ik ook gezamenlijk met anderelanden kan pleiten voor langetermijncontracten. Het kabinet maaktlangetermijncontracten mogelijk, of faciliteert die, maar sluit ze niet zelf af.Dat doen leveranciers die gas kopen voor de levering aan hun klanten. Datgaat ook weer over grenzen heen, omdat die partijen ook leveren aanklanten in andere landen. Dat hele debat hebben we ook eerder gehad. Erzijn op dit moment diverse langetermijncontracten op basis waarvan erook gas naar Nederland komt. Dat faciliteren dat ik net noemde, doen wedoor energiediplomatie, door extra lng-importfaciliteit te creëren waaropje langetermijncontracten kunt afsluiten en door steun, zeg ik ook tegenmevrouw Kröger, aan het gezamenlijke Europese inkoopplatform.Ik denk dat ik de vragen van mevrouw Kröger over het gezamenlijkinkopen beantwoord heb. Ik begrijp dat dat niet zo is. Dan ga ik die vraagnog even beantwoorden. Mevrouw Kröger heeft gelijk dat Draghi daartoeeen voorstel doet in zijn rapport, namelijk om één Europese entiteit temaken. In het Action Plan for Affordable Energy, dat vorige week of tweeweken geleden gepubliceerd is, heeft de Commissie dat voorstel nieteen-op-een overgenomen. Maar ze doet wel voorstellen tot verdergaandesamenwerking, zoals de vraag aggregeren en inkoopstrategieënafstemmen. Het kabinet heeft echt een positieve grondhouding tenopzichte van die voorstellen. Die zijn juist bedoeld om de onderhande-lingsmacht van de EU bij de inkoop van gas te kunnen versterken. Deappreciatie van dat actieplan komt heel binnenkort naar de Kamer. Ik denkdat dat net april zal worden. In relatie tot de Gasopslagverordening diemaandag bij de Energieraad aan de orde zal zijn, zal ik dit punt ookbepleiten.Mevrouw Postma vroeg of het klopt dat Duitsland subsidie geeft en datdaardoor het Nederlandse lng relatief duur wordt. Voor zover wij kunnenTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128944 nagaan, klopt dat niet. Lng wordt in Nederland geïmporteerd en hierverkocht op de beurs, tegen de prijs die dan op de beurs geldt. Het is welzo dat Duitsland onlangs tijdelijk staatssteun heeft verleend aan viertijdelijke terminals die heel hoge kosten hebben gemaakt voor de aanleg.Dit maakt mogelijk dat zij tarieven hanteren die laag genoeg zijn omklanten aan te trekken naar hun terminals. Dat is gelukt. Het is ook goednieuws, zou je kunnen zeggen, want ook in Duitsland komt lng binnen,wat mogelijk ook weer naar de EU kan komen. Maar het moet ook welaantrekkelijk blijven om in Nederland lng-capaciteit te boeken. Het goedenieuws is dat vooralsnog hier in Nederland alle capaciteit uitverkocht is.Voor zover wij kunnen waarnemen, is er dus geen sprake van eenverstoord speelveld.Mevrouw Postma (NSC):Als de overheid steun geeft aan de aanleg van zo’n grote faciliteit diedaarvoor nodig is, kun je je kostprijs of je verkoopprijs natuurlijk een stuklager houden. Dus ik vraag de Minister of zij lng nu goedkoper kunnenverkopen. Dat hoor ik toch wel een beetje doorschemeren. Ik zie hier tochwel een soort marktverstoring in zitten. Heeft zij hier gesprekken overgehad met haar Duitse collega’s? Dat zij het ook kunnen aanbieden, ispositief. Maar als dat veel goedkoper kan, op andere voorwaarden, ben iktoch wel benieuwd welk effect dat bij ons heeft voor lng en verder in demarkt, dus ook voor andere spelers die dit willen opzetten.Minister Hermans:Op de vraag of er sprake is van contact en afstemming, is het antwoord:ja. Die afstemming is belangrijk, ook in het kader van de vraag vanmevrouw Kröger over samenwerking en gezamenlijk inkopen. Het lng datvanuit de terminals in Duitsland komt, wordt ook aan Nederland verkocht,dus zo bezien profiteert Nederland ook mee van die prijzen. Nogmaals,ons beeld is dus niet dat er sprake is van een verstoord level playing field.Ook dit hoort bij alles wat we in de gaten houden: wat gebeurt er op deinterne gasmarkt? Mochten ons andere signalen hierover bereiken, danzal ik dat natuurlijk laten weten. Misschien nog in aanvulling hierop: bijhet verlenen van steun aan het opzetten van die terminals zijn natuurlijkwel de staatssteunregels gewoon van toepassing.Voorzitter. Dan kom ik bij de vragen over prijzen. Ik begin met een vraagvan de heer Vermeer, die al een tijdje weg is. Hoe zorgen we ervoor dat dedaling in de groothandelsprijzen ook daadwerkelijk wordt doorberekendaan consumenten en bedrijven? Zowel bij dalende als bij stijgende prijzenis er altijd een vertraging voordat die worden doorberekend in de tarievenvoor consumenten. Het hangt ook weer samen met wat voor type contracteen consument heeft. Op dit moment heeft meer dan de helft van deconsumenten een energiecontract met een vaste prijs. Dat betekent dat zedus ook voor een vaste periode beschermd zijn tegen prijsstijgingen. Er isnatuurlijk ook een groep consumenten die, vaak bewust, gekozen heeftvoor een variabel of dynamisch contract. Een wijziging in de groothan-delsprijs zien zij binnen een maand of binnen een dag terug in hunenergieprijs. Hiermee profiteren ze sneller van dalingen in de markt, maarze lopen ook het risico dat een stijgende prijs in hun energierekeningdoortelt.Voorzitter. De heer Dekker en de heer Kops vroegen mij naar leveringsver-plichtingen van laagcalorisch gas aan het buitenland, en wie de kostendraagt van de aanpassingen aan de infrastructuur in het buitenland. Datwas de heer Kops, dacht ik. De Nederlandse overheid heeft dus zelf geenleveringsverplichting van gas. Het zijn marktpartijen die verantwoordelijkzijn voor de gasstromen. Marktpartijen zorgen er dus ook voor dat zij hunklanten in Europa van gas voorzien.Dan specifiek over laagcalorisch gas. Duitsland, België en Frankrijkbouwen hun afhankelijkheid van laagcalorisch gas snel af. België is daarTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128945 al mee klaar. Die landen betalen ook zelf de kosten van de aanpassing vanhun infrastructuur. In november afgelopen jaar heb ik de Kamer geïnfor-meerd over de stand van zaken van die ombouw.De heer Dekker vroeg mij ook nog of Nederland verlies maakt op gas datgeconverteerd wordt van hoog- naar laagcalorisch. Al het gas dat doormarktpartijen geïmporteerd en geëxporteerd wordt, zowel hoog- alslaagcalorisch, wordt via marktprijzen afgerekend. Ook bij langetermijncon-tracten die al lang geleden zijn afgesloten, zijn de prijzen via prijsformulesaltijd gebaseerd op actuele marktprijzen. Nederland exporteert veel gas,ook door de aanlanding van lng in ons land, maar per saldo zijn wenetto-importeur. In 2024 is er ongeveer 47 miljard kubieke meter gasgeïmporteerd en 29 miljard geëxporteerd. En nogmaals, dat wordtafgerekend tegen de vigerende marktprijzen.De voorzitter:U heeft een interruptie van de heer Dekker.De heer Dekker (FVD):Misschien ter verduidelijking. Een van de partijen is de Gasunie. Daar isNederland eigenaar van, of althans grootaandeelhouder van. Die levertlaagcalorisch gas dat oorspronkelijk uit het Groningse gasveld werdgeleverd, maar dat nu voor een belangrijk deel pseudo-laagcalorisch gasis, omdat het gemengd moet worden met stikstof. Hoogcalorisch gas datwordt ingevoerd, wordt gemengd met stikstof en in die vorm geleverd,om aan de leveringsverplichting te voldoen, mag ik aannemen. Dekostprijs daarvan is natuurlijk een stuk hoger. Zegt de Minister nou dat deverkoopprijs van dat gas ook is aangepast aan de kostprijs? Of is die nogsteeds gebaseerd op het oude contract voor het oorspronkelijkeGroningse gas? Dat is eigenlijk mijn vraag.Minister Hermans:Al het gas, zowel laag- als hoogcalorisch, dat door marktpartijen geïmpor-teerd en geëxporteerd wordt, wordt via marktprijzen afgerekend. Dat geldtook voor langetermijncontracten die al lange tijd geleden zijn afgesloten.Daarin zitten dus prijsformules die altijd gebaseerd zijn op actuelemarktprijzen. Dat is hoe ik de vraag van de heer Dekker interpreteer enwaar ik op antwoord, maar ik zie hem kijken, dus ik denk dat dit toch nietis wat hij bedoelt.De voorzitter:Een toelichting.De heer Dekker (FVD):Het natuurlijke gas uit het gasveld in Groningen was laagcalorisch, maardat is natuurlijk iets totaal anders dan het nagebootste gas, waarbijhoogcalorisch gas wordt gebruikt dat gemengd wordt met stikstof. Dekostprijs daarvan is volstrekt anders. Een veelvoud ervan, zou ik zeggen. Ikweet niet of er een marktprijs bestaat voor pseudo-laagcalorisch gas, ofdat we het hebben over de marktprijs voor gewoon laagcalorisch gas,want die zou een stuk lager liggen. Omdat we geen laagcalorisch gasmeer halen uit de Groningse gasvelden, of althans heel weinig, en we eenverplichte vermenging toepassen, denk ik dat de kostprijs van het gas datgeleverd wordt aan bijvoorbeeld een partij als Duitsland veel hoger is dande prijs die we op basis van marktafspraken kunnen vragen. Dat is mijnpunt.De voorzitter:Worden de extra stappen doorberekend? Het woord is aan de Minister.Minister Hermans:Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128946 Gas wordt gekocht en verkocht in terawattuur, dus er is één prijs voor gas.Dan maakt het niet uit of het laagcalorisch of hoogcalorisch is. Het is welzo dat de Gasunie, als het verkocht is tegen de geldende marktprijs,ervoor zorgt dat het in de goede kwaliteit geleverd wordt. Maar het maaktdus niet uit wat voor soort gas het is. Daarvoor geldt één prijs, die wordtbepaald op basis van een terawattuur.De heer Dekker (FVD):Dan constateer ik dat het niet anders kan dan dat er in de huidigeconstellatie op de levering van dat pseudo-laagcalorische gas verliesgeleden wordt. Dat kan niet anders.Minister Hermans:Dan moet de heer Dekker mij die stelling nader toelichten, want ik heb netuitgelegd hoe het werkt met de prijzen. Er is één prijs en het maakt niet uitof het hoog- of laagcalorisch is. Het wordt verkocht per terawattuur. Ik hebnet verteld over de prijsformules die er zijn en dat dit allemaal gebeurttegen de vigerende marktprijzen.De voorzitter:Een toelichting door de heer Dekker.De heer Dekker (FVD):Ik heb nog één aanvullende vraag, die het wellicht kan verklaren. Is er inde export van het gas van de Gasunie, bijvoorbeeld naar Duitsland, sprakevan langetermijncontracten die verwijzen naar vaste prijzen voorlaagcalorisch gas? Of zijn die prijzen flexibel en afhankelijk van de kostenvan de Gasunie om dat gas te kunnen leveren?Minister Hermans:Er is geen sprake van een verwijzing naar de kosten van laagcalorisch gas,want er wordt geen onderscheid gemaakt tussen laag- en hoogcalorischgas. De heer Dekker vraagt nu hoe dat in de contracten zit. Ik kannatuurlijk sowieso geen openheid geven over contracten. Dat was ooknog een vraag die de heer Dekker mij in zijn betoog stelde. Dat lijkt meook logisch, want dat zijn gewoon afspraken tussen partijen. Ik heb netgeschetst hoe het werkt met die prijzen. Daarvoor gelden prijsformules.Daarin wordt verwezen naar actuele marktprijzen. Zo werkt het systeem. Ikkan natuurlijk geen inzicht geven in wat er specifiek in contracten wordtafgesproken.De voorzitter:Dan continueert de Minister haar beantwoording.Minister Hermans:Voorzitter. Mevrouw Kröger vroeg mij naar het prijsplafond. Ben ik bereidom dat voor te bereiden en klaar te hebben staan? Voor de groothandels-markt was er sinds maart 2023 het zogeheten marktcorrectiemechanisme.Daar verwees mevrouw Kröger ook naar. Dit noodmechanisme is per31 januari afgelopen. Die vorm van een plafond of een mechanisme isnooit geactiveerd. Voor consumenten hebben we dat prijsplafond gehad.Mevrouw Kröger heeft er alles over gezegd, ook over hoe dat vrij lastminute, als ik het zo mag zeggen, in heel korte tijd tot stand is gekomen. Ikheb dat zelf ook van dichtbij meegemaakt. Dat was inderdaad op een heellaat moment, in heel korte tijd. Dat is nu niet het eerste waar het kabinetaan denkt als de manier om het op te lossen. Ik hoor mevrouw Krögerzeggen dat dat toen ook niet zo was; dat klopt. Er kunnen altijd dingengebeuren. Je moet altijd overal voor openstaan, of je moet altijd overalover willen nadenken, laat ik het zo zeggen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128947 Maar wat ik eraan toe wilde voegen, is dat er binnen onze huidigewettelijke kaders al verschillende instrumenten mogelijk zijn om tevoorkomen dat de koopkracht onder druk komt te staan bij een plotselingestijging van de energieprijzen. Een belangrijk element is natuurlijk dat hetmeeloopt in de koopkrachtbesluitvorming in augustus. Maar ik ben hetdirect met mevrouw Kröger eens dat dit is als alles gaat zoals het gaat,maar niet als er ineens iets gebeurt, zoals destijds in 2022. Dus ik vind ookdat we op het moment waarop dit zich weer voordoet, moeten kijken watdan het meest passend is. Daarom zei ik dat je altijd moet willen kijkennaar alle opties die er zijn, maar ik wil niet op voorhand zeggen dat in allegevallen een prijsplafond de beste of de enige oplossing is. Ik vind wel datje moet klaarstaan om in te kunnen grijpen als dat nodig is. Maar het isniet zo – zo begreep ik de vraag van mevrouw Kröger – dat dat de enigevorm moet zijn die je klaar hebt staan om in te kunnen grijpen bij eenacute prijsstijging.De voorzitter:De vraag is of het dan klaarstaat?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ja, mijn vraag was: staat het klaar? Het kan best zo zijn dat de Ministerandere instrumenten heeft, maar het gaat erom dat we in een volatielesituatie zitten. Het is geopolitiek heel erg spannend. De vorige keerhebben we heel lang gewacht, maar is het er uiteindelijk met stoom enkokend water gekomen. Ligt het nu klaar op het ministerie om in tekúnnen voeren als dat zou moeten, of ligt er een ander instrument klaar?Maar in ieder geval: ligt er íéts klaar?Minister Hermans:We weten hoe we dit gedaan hebben met dit instrument in 2022–2023.Daar hebben we ook lessen uit getrokken. We weten wat we moeten doenom het eventueel nog een keer te doen, even los van of dat wenselijk is enhoe je de voors en tegens weegt. We zouden het opnieuw kunneninzetten. Mijn punt is dat ik niet weet of dit de meest effectieve of de bestemanier is om zo’n acute prijsschok te kunnen dempen. Ik vind dat je ookde openheid moet hebben om ook naar andere maatregelen te kijken.Mevrouw Kröger vraagt mij nu of die dan klaarliggen voor dat moment,en welke dat dan zijn als dit zich voordoet. Ik stel voor dat ik daarop ingain de brief die ik heb toegezegd. Laat mij dat heel even checken. Ik komnog terug op in welke brief ik daarop terugkom. Ik dacht dat ik nog apartop het een en ander zou terugkomen, ook in relatie tot energiearmoede.Dat is een breder vraagstuk dan deze vraag van mevrouw Kröger, maardat is misschien een goede plek om erop in te gaan.Mevrouw Kröger vroeg mij ook nog of het noodfonds gaat gelden voorblokaansluitingen. We werken op dit moment hard aan de heropening vanhet energiefonds. In die uitwerking wordt nu bekeken of het technischmogelijk is dat ook huishoudens met een blokaansluiting daar eenaanvraag kunnen doen. De motie-Kops/Vermeer vroeg daar ook om. Inmei weten we of dat kan. Zodra er duidelijkheid over is, zal ik dat deKamer direct laten weten.Voorzitter. Dan de gaswinning en de vragen die daarover gesteld zijn. Erliggen een aantal aanvragen op land die al een tijd wachten op eenvergunning. De heer Erkens vroeg daarnaar. Kan ik zeggen hoeveelprojecten er op de plank liggen? Hoeveel productie zou dit kunnenopleveren? Er is in Nederland in totaal nog een potentieel van circa 150 tot200 miljard kuub gas uit de kleine velden, waarvan ongeveer 50 miljard opland en 100 tot 150 miljard op de Noordzee. Hoeveel individuele projectendat precies zijn, durf ik niet te zeggen. In sommige gevallen gaat het ombestaande productie en in sommige gevallen ook echt om nieuwe veldenof putten die je nog moet boren.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128948 In het kader van het sectorakkoord land maakt EBN met de bedrijveninzichtelijk hoe de afbouw van gaswinning op land eruit zal zien, hoe wedaarbij omgaan met de lusten- en lastenverdeling en of je er een eindtijdaan kan hangen. Kortom, die gesprekken lopen nu. Daar hoop ik rond dezomer meer over te kunnen melden. De afspraken over de gaswinning opde Noordzee, het versnellingsakkoord, zijn echt veel verder gevorderd enop een haar na klaar, volgens mij zei ik dat gisteren ook. Dus ik hoop echtdat ik heel snel die afspraken met de Kamer kan delen.De heer Kops vroeg in dat kader ook naar de voorspelbaarheid in devergunningverlening en wat er op dit moment niet voorspelbaar aan is. Eris vooral vaak onduidelijkheid over het proces en hoelang het procesduurt. Nou is het weer niet zo dat je één termijn kunt plakken op al dieprojecten. Dat verschilt gewoon per vergunning. De ene vergunningaan-vraag is complexer dan de andere, maar we willen dat proces wel zovoorspelbaar mogelijk maken, door aan de voorkant afspraken te makenover de termijn waarbinnen de vergunning naar verwachting kan wordenverleend. Dat is ook echt onderdeel van de afspraken die nu gemaaktworden. Die vergunningen kunnen natuurlijk altijd alleen maar verleendworden als het veilig en verantwoord kan. Wellicht is dat overbodig, maarik hecht er toch aan om dat nog even te zeggen.De heer Vermeer stelde dat we de gasinfrastructuur moeten behouden enversterken als back-up in de energiemix. Hij vroeg of er voldoendeaandacht is voor gas als back-up in de transitie. Ja, het kabinet is zichbewust van de belangrijke rol die gas nog heeft en de komende jaren zalhouden in de transitie. Daarom vinden we dat robuuste en ook weerbaregassysteem zo belangrijk, met voldoende opslag-, transport- en importca-paciteit, en met verbinding en interconnectie met buurlanden. Daar is eenaantal maatregelen voor in gang gezet. Ik noemde al de verdubbeling vande lng-importcapaciteit. Die capaciteit wordt ook nog verder uitgebreid.We nemen nog een aantal maatregelen in het wetsvoorstel dat nu terconsultatie voorligt.Voorzitter. Dan kom ik bij de overige vragen. Ik begin met de heer Erkens,die mij vroeg naar de leveringszekerheid in het elektriciteitssysteem,omdat de elektrificatie van het energiesysteem een grote druk legt op deleveringszekerheid. Hij vroeg of er additionele gascentrales nodig zijn. Inde laatste Monitor Leveringszekerheid van TenneT is bijvoorbeeld ookrekening gehouden met het sluiten van de kolencentrales per 2030 endaarmee ook met een daling van het gasvermogen. Uit die monitor blijktdat de leveringszekerheid in 2030 in orde is. Er komt weer een nieuwemonitor aan; daar heb ik eerder in een debat aan gerefereerd. Die komt ditvoorjaar. Maar op basis van wat we nu weten en de informatie die we nuhebben, zijn er geen additionele gascentrales nodig. Het volstaat ombestaande gascentrales waar nodig langer in bedrijf te houden. Richting2040 zullen de dan ouder geworden gascentrales vervangen moetenworden door nieuwe, met CCS of op waterstof.De heer Erkens vroeg mij wat de sluiting van gascentrales doet metnetcongestie. Of het sluiten van een gascentrale van invloed is opnetcongestie hangt natuurlijk af van de locatie van de gascentrale. Wat heteffect betreft: netbeheerders kunnen met eigenaren van gascentralesovereenkomen dat zij langer dan gepland en tegen betaling openblijventot de netuitbreiding gereed is, om netcongestie te beperken.Mevrouw Kröger vroeg mij hoe ik kijk naar de impact van hernieuwbareenergie op de energieprijzen. Ik weet niet of het een vraag was of dat hetmeer een stelling was in haar inbreng.De voorzitter:U heeft nog een interruptie van de heer Erkens op het vorige punt.De heer Erkens (VVD):Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128949 Mijn vraag gaat over het regelbaar vermogen. De analyses van TenneTgeven aan dat er in 2030 nog geen problemen zijn. Maar rond 2033worden er wel meer risico’s genomen met de leveringszekerheid, hoor ikvan energiebedrijven. Kan de Minister in de brief over de extra analyse diein het voorjaar komt, ook concreet ingaan op de jaren erna? Hoe voorkomtze dat het regelbaar vermogen dat nu beschikbaar is, wegvalt? Nieuwecentrales bouwen is één ding, maar als ze nu wegvallen, zoals inRotterdam, dan krijgen we natuurlijk wel een groot probleem met elkaar.Minister Hermans:Dat kan ik doen. In het verlengde daarvan het volgende. De heer Erkensvroeg mij ook naar het capaciteitsmechanisme. Daar heeft hij mij ook alvaker vragen over gesteld. Het kabinet breidt de Energiewet uit, metdaarin in elk geval een wettelijke basis voor een eventueel capaciteitsme-chanisme. Er loopt op dit moment een onderzoek naar het mogelijkinvoeren van zo’n capaciteitsmechanisme. Wat is daarvoor nodig? Watvraagt dat? Et cetera. Dan weten we, als we zouden kiezen voor datinstrument, wat er nodig is, wat we moeten doen en wat we moetenklaarzetten. Ik verwacht dat dat onderzoek eind van dit jaar klaar is.De voorzitter:Een vervolgvraag.De heer Erkens (VVD):Het is heel fijn dat er nu serieus naar wordt gekeken en dat er onderzoeknaar wordt gedaan. Ik heb daar nog wel één vraag over aan de Minister.We hebben begin dit kalenderjaar gezien wat er gebeurde in het VerenigdKoninkrijk, toen de dunkelflaute heel lang duurde. Trouwens, in heelNoordwest-Europa gingen de energieprijzen echt door het dak. Op hetlaatste nippertje hadden ze volgens mij nog een aantal gascentrales dievoor astronomische bedragen werden ingeschakeld. Zou in dat onderzoekook meegenomen kunnen worden wat de kosten zijn van een capaci-teitsmechanisme, ook ten opzichte van de extreme prijspieken en deonzekerheid die daarbij komt kijken over de energieprijs die huishoudensen bedrijven betalen? Er zit natuurlijk een kostenplaatje aan een capaci-teitsmarkt. Daarom waren we er in het verleden vaak tegen. Maar eenenergiemarkt met veel meer hernieuwbare energie en prijsschomme-lingen brengt natuurlijk ook best grote risico’s met zich mee, zoals wegezien hebben in het Verenigd Koninkrijk. Volgens mij moeten we dan welde kosten met elkaar kunnen vergelijken.Minister Hermans:Ik zal checken of dit nu al in de onderzoeksopdracht zit en of, als dat nietzo is, dat nog kan worden toegevoegd of meegenomen. Dat laat ik de heerErkens, de Kamer, dan natuurlijk nog weten.Voorzitter. Dan het punt van mevrouw Kröger, hoe ik kijk naar de impactvan hernieuwbare energie op energieprijzen. Ik ben het eens metmevrouw Kröger dat die impact er is en dat er ook een positieve impact is,namelijk dat bij veel wind en veel zon de elektriciteitsprijzen sterk kunnendalen. Dat zien we nu ook al. Dat is ook een aanmoediging om door tegaan met het verder aanleggen van die hernieuwbare energie, bijvoor-beeld wind op zee, zeg ik nog maar eens. De heer Kops is er niet meer,maar dan zeg ik het ook tegen mevrouw Kröger. Dat was de vraag diemevrouw Kröger mij stelde, die ik hiermee beantwoord heb.Mevrouw Kröger vroeg ook nog naar het belang van isoleren en energie-besparing. Ga ik daar ook mee aan de slag, in de richting van deVoorjaarsnota? Daar zijn we eigenlijk al mee bezig. Het isolatieoffensief isgaande. Daar heeft Minister Keijzer, de Minister van VRO, gisteren in hetdebat het een en ander over gezegd. Het is belangrijk dat dat doorgaat. Erwordt gewerkt aan een aangescherpte energiebesparingsplicht, onderTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128950 andere via de ophoging van de terugverdientijd. Dus dat loopt. Daar ga ikgewoon mee door.Dan heb ik nog een vraag van de heer Grinwis over het sociaal tarief,namelijk of ik daar nu anders over denk. Het effect van het instrument vaneen sociaal tarief is een aantal keren uitgebreid onderzocht en gewogen,ook recent weer, in het kader van het ibo over elektriciteit. Het komteigenlijk steeds negatief uit de beoordelingen en de onderzoeken. Maar ikdeel wel met de heer Grinwis dat er steun nodig is voor huishoudens diete maken hebben met energiearmoede, die moeite hebben met hetbetalen van de energierekening. Ik geloof erin dat zij het meest en het bestgeholpen zijn met een gerichte en duurzame oplossing. In dat kader vindik het zo snel mogelijk weer opengaan van het energiefonds van hetallergrootste belang.Voorzitter, dan heb ik volgens mij alle vragen beantwoord.De voorzitter:Ik zie dat de heer Erkens zegt dat één vraag nog niet is beantwoord.De heer Erkens (VVD):Ja, ik had nog de vraag of de Minister bereid is om in gesprek te gaan metde eigenaren van de kolencentrales. Wat gebeurt er met die locaties enhet vermogen dat er staat na 2030?Minister Hermans:Dat klopt; die vraag heb ik hier nog liggen. Vanaf 2030 zijn de kolencen-trales niet nodig om de leveringszekerheid te borgen, althans op grondvan alle huidige analyses. Maar het staat eigenaren van kolencentrales vrijom hun centrales vanaf 2030 met andere brandstoffen dan kolen te blijveninzetten. Het ministerie heeft ook regelmatig contact of gesprekken meteigenaren van centrales over de toekomst van hun centrales of locatiesvoor de energievoorziening. Maar het is aan bedrijven zelf om hierinkeuzes te maken. Die gesprekken zullen we gewoon voortzetten.De voorzitter:Dan was er nog een vraag van de heer Erkens, of nog een antwoord dat uhem verschuldigd bent.Minister Hermans:In het verlengde daarvan, realiseer ik mij, stelde de heer Erkens mij ook devraag of die locaties die in 2030 gesloten worden, gebruikt kunnenworden voor de bouw van kerncentrales of additionele kerncentrales. Opof nabij een deel van de locaties die onderzocht worden voor kerncen-trales, liggen ook een of meerdere kolen- of gascentrales. Mocht sluitingaan de orde zijn, dan is dat een van de ontwikkelingen in die gebieden diebepalen of er ruimte is voor een kerncentrale.De voorzitter:Daarover heeft de heer Erkens een vraag.De heer Erkens (VVD):Ik snap dat het deels aan de eigenaren is om te bepalen wat zij met diecentrales gaan doen. Ik denk wel dat het goed is dat de Minister in debredere onderzoeken naar de capaciteitsmarkt en naar de vraag of ervoldoende regelbaar vermogen is na 2030, vanuit haar kant en haardepartement bekijkt wat de rol van die centrales of locaties na 2030 gaatzijn, ook in dat bredere verhaal. Misschien kan ze op een geschikt momentterugkomen op die gesprekken in een van de brieven die hierover komen.Het gaat mij erom dat we de regie erop houden in plaats van dat we overeen aantal jaren met elkaar constateren dat er toch misschien te veelregelbaar vermogen verdwijnt.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128951 Minister Hermans:Ik denk dat ik in het bredere kader van leveringszekerheid in kan gaan opde stand van zaken. Of er op dat moment een update is, weet ik nunatuurlijk niet, maar ik kan het meenemen in de volgende brief daarover.Voorzitter. Ik had aan mevrouw Kröger beloofd om haar te laten wetenwanneer ik op het punt van het prijsplafond in zou kunnen gaan, in welkebrief. Er komt een stand-van-zakenbrief Consumenten energiemarkt – datklinkt een beetje klinisch – in het tweede kwartaal. Ik zou het daarin opkunnen nemen. Het prijsplafond kan binnen de huidige wettelijke kaders,maar is ook een kostbaar instrument. Er zijn ook andere instrumentenmogelijk. De vergelijking van de voor- en nadelen kan ik in die brief eenplek geven. Die brief komt in het tweede kwartaal. Preciezer?Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):We hebben net uitgebreid gesproken over de geopolitieke crisis waarinwe zitten. We krijgen een brief over noodvoorraden, over gas, over hoewe in kunnen grijpen in het Bescherm- en Herstelplan Gas, dus over water allemaal moet gebeuren. Dat zijn noodscenario’s. Het lijkt mij dat daarook bij hoort hoe je omgaat met extreme prijsschokken. Daarom stelde ikdie vraag.Minister Hermans:Zeker. Zo heb ik die vraag ook verstaan. Ik had beloofd om even uit tezoeken in welke brief ik daarop terug zou kunnen komen. Ik vraag nu nogeven of ik preciezer kan aangeven wanneer in het tweede kwartaal.De voorzitter:Dan kijk ik naar de zijde van de Kamer om te zien of alle vragen daarmeebeantwoord zijn en of we door kunnen gaan naar de tweede termijn vande Kamer. Ja, we gaan door naar de tweede termijn. Ik geef het woordaan mevrouw Rooderkerk van D66.Mevrouw Rooderkerk (D66):Dank, voorzitter. Om te beginnen wil ik graag een tweeminutendebataanvragen. Daarin zal ik onder meer een voorstel doen om de strategischevoorraad weer bij te stellen. Ik denk namelijk dat de geopolitieke situatieecht iets anders laat zien. Ik ben blij dat de Minister heeft toegezegd om inte gaan op de uitspraken die de GTS daarover onlangs deed. Ik vind hetook goed om te horen dat zij zegt dat ze ondanks de afbrokkelende steunin de coalitie doorgaat met REPowerEU om onafhankelijk te worden vanRussisch gas. Ik hoop dat zij ook echt door wil zetten dat we onafhankelijkworden van lng uit Amerika, want ook dat lijkt me echt van belang. Gadan voor de winning op de Noordzee, voor meer gas uit Noorwegen enzorg op die manier voor energievoorziening.Over het proefballonnetje in verband met het schaliegas van de VVD hebik de Minister eigenlijk niet meer gehoord. Dat lijkt me ook terecht, want ikdenk dat het heel verstandig is om te zorgen voor meer veilige opwek ineigen land, zoals energie uit wind en zon, en ook om waar nodig devoorraden goed aan te vullen. Op die manier maken we heel verstandigekeuzes voor onze toekomst, want dat zullen we nodig hebben in deze tijd.De voorzitter:Dan is er dus een tweeminutendebat aangevraagd door mevrouwRooderkerk. We kunnen door naar de volgende spreker, mevrouw Postmanamens Nieuw Sociaal Contract.Mevrouw Postma (NSC):Dank, voorzitter. We hebben hier een aantal uren zitten praten over hetbelang van het aanleggen van strategische voorraden, noodvoorraden, enover het feit dat we ervoor moeten zorgen dat onze seizoensopvangTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128952 voldoende gevuld is. Toch ben ik er na dat aantal uren niet gerust op. Ik gadus echt kijken naar een motie over de noodvoorraden.Ik vond het ook heel erg opmerkelijk en misschien ook wel heel wijs datde Minister niet reageert op het punt van onderzoek doen naar schaliegas,want dat is toch echt weer terug naar de vorige eeuw qua duurzaamheid.De voorzitter:Het woord is aan de heer Dekker namens Forum voor Democratie.De heer Dekker (FVD):Voorzitter. Ik stel vast dat de levering van gas vanuit de Gasunie, die 100%van Nederland is, aan buitenlandse partijen op dit moment verlieslijdendgebeurt. Ik ben wel benieuwd of de Minister nog iets kan zeggen over deleveringsverplichting. Hoelang duurt die? Of vindt ze dat ook een zaak vande marktpartijen?De voorzitter:Ik dank u voor uw inbreng. We gaan door naar de heer Erkens, dieongetwijfeld in zal gaan op schaliegas.De heer Erkens (VVD):Voorzitter. Mijn medewerker appte dat ik door alle interrupties vergetenben om de Minister zelf te vragen om een reactie daarop, dus bij dezen: isde Minister bereid om het onderzoek uit 2015 te updaten en te onder-zoeken wat de stand van zaken met de techniek is en wat de ontwikke-lingen zijn geweest, zodat we daarover een geïnformeerd debat kunnenvoeren? Die vraag wilde ik stellen, maar die heb ik blijkbaar niet gesteld,aldus mijn eigen team.Voorzitter. Mijn tweede punt draait om de bredere leveringszekerheid,waar we een discussie over hebben gehad. Ik denk dat het goed is dat wede komende maanden stappen zetten om die zwaarder te gaanmeewegen, gezien de geopolitieke realiteit. Of dat de knop van devulgraden is, de strategische reserve of de langetermijncontracten –volgens mij is het belangrijkste dat we een aantal stappen gaan zetten metelkaar. Ik zie uit naar de volgende brieven en de voorstellen daarover.De voorzitter:U heeft nog een interruptie van mevrouw Postma, die het ook heel kortgaat houden.Mevrouw Postma (NSC):Het is inderdaad wel bijzonder dat de heer Erkens vergeten is om eenvraag te stellen aan de Minister over een onderwerp waar hij eigenlijk eenbommetje onder heeft gelegd, om het zo maar te zeggen. Eigenlijk wil ikbij dezen vragen of het niet verstandiger is om dit los te laten, gezien deweg die we zijn ingegaan met de verduurzamingsvoorstellen, deklimaatdoelen en het zicht op het milieu, waaraan we hechten, en hetbelang daarvan.De heer Erkens (VVD):We kunnen de hele eerste termijn herhalen, denk ik. Volgens mij wordt ereen valse tegenstelling gemaakt. Het aardgas dat we gebruiken en dat wede komende vijftien à twintig jaar afbouwen, moet ergens vandaankomen. Ik denk dat het beter kan van eigen bodem dan via import uit deVS. Ik heb collega’s eerder aangeraden om de studie daarover te lezen,maar ik hoorde een aantal tegenstanders al roepen: ik heb daar geenbehoefte aan. Volgens mij geeft dat heel duidelijk aan dat een minderheidin de Kamer niet benieuwd is naar die feiten, maar een meerderheid vande Kamer wel.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128953 De voorzitter:Geen interrupties verder. Dan is het woord aan mevrouw Kröger, voorhaar tweede termijn.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ik heb wel het idee dat de Minister daar zelf niet zo veel interesse in heeft.Anders had zij wel gereageerd op de vragen van de heer Erkens. In zijneigen termijn heeft meneer Erkens gevraagd naar het onderzoek en deMinister heeft daar niet op gereageerd.Maar goed, ik begin met mijn tweede termijn. Ik maak mij grote zorgen.Volgens mij maakt de hele Kamer zich zorgen, breed, van links tot rechts,over of we klaarstaan voor een echte crisis met het Bescherm- enHerstelplan Gas, met de strategische voorraden, met de noodvoorraden,maar ook met zoiets als een prijsplafond. Gaan we nou alles van 2021 en2022 nog een keer laten gebeuren? Ik maak mij daar grote zorgen over. Ikverwacht een stevige brief in april, met duidelijkheid. Ik hoop ook dat deMinister daarin kan aangeven wat zij extra gaat doen op het gebied vanisolatie en schone-energieopwek om deze geopolitieke crisis het hoofd tebieden.Dank u wel, voorzitter.De voorzitter:Dank voor uw inbreng. Ik kijk even naar de zijde van het kabinet om te zienof de Minister een korte schorsing wil. Vijf minuutjes? Ja. Een korteschorsing, vijf minuten.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De voorzitter:Als iedereen weer keurig netjes zit, zijn we allen gereed voor de tweedetermijn van de Kamer. Dan geef ik het woord gaarne aan de wethouder,mevrouw Hermans.Minister Hermans:De wethouder! Nou, de wethouder gaat ...De voorzitter:Excuseer, de Minister.Minister Hermans:Voorzitter. Mevrouw Rooderkerk maakte nog een opmerking overonafhankelijker worden van lng-import uit de VS. We hebben wel geziendat het belangrijk is dat alles wat we nog uit het buitenland halen zogediversifieerd mogelijk moet zijn, om de afhankelijkheid van één partnerzo beperkt mogelijk te maken. Daar wordt dus hard aan gewerkt. Deenergiediplomatie is daarvoor belangrijk. Wat ik daarin kan doen, zal iknatuurlijk maximaal blijven doen.Voorzitter. Ik hoorde bij mevrouw Postma geen vraag. Maar dat is wel zo,zegt zij? O, dat klopt. Oké.De heer Dekker vroeg mij naar de leveringsverplichting. De contracten zijnprivaat, zeg ik nogmaals. Die heb ik dus niet, maar ik kan wel zeggen datde ombouw voorspoedig verloopt. Daarbij verwijs ik nog een keer naar debrief van november van afgelopen jaar. Rond 2028, 2029 is de export vanlaagcalorisch gas naar Duitsland en Frankrijk beëindigd.De heer Erkens vroeg mij in de tweede termijn naar een reactie op zijnvoorstel om opnieuw onderzoek te doen naar schaliegaswinning inNederland. De heer Erkens noemde het onderzoek zelf ook al een paarkeer. In 2015 is heel uitgebreid onderzoek gedaan naar de fysieke aspectenvan schaliegaswinning in Nederland. Er heeft een uitgebreidMER-onderzoek daarnaar plaatsgevonden. De uitkomsten van datTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128954 onderzoek gelden in de kern nog steeds. Op basis daarvan is de winningvan schaliegas op land uitgesloten. Dat is ook vastgelegd in de Structuur-visie Ondergrond. Dat zal ook wettelijk worden verankerd met deherziening van de Mijnbouwwet. Dat heb ik onlangs in de contourenbriefHerziening Mijnbouwwet bevestigd. Ik ben van mening dat een nieuwonderzoek naar schaliegaswinning niet zinvol is, omdat de impact, ook deruimtelijke impact, van schaliegas en ook alle gevolgen ervan ... Nou, ikzal de conclusies van het onderzoek hier niet allemaal herhalen. Ik hebgeen aanleiding om aan te nemen dat het nu anders is. Daarom lijkt eennieuw onderzoek of een herziening van het onderzoek mij niet logisch. Hetis op dit moment niet aan de orde.De voorzitter:U heeft nog een interruptie van de heer Erkens.De heer Erkens (VVD):Ik vind het argument wel fascinerend, namelijk de ruimtelijke impactervan. De ruimtelijke impact van zonneweides is ongeveer 80 keer grotervoor dezelfde vorm van energieproductie. Dan ben ik wel benieuwd naarhet standpunt van de Minister over andere vormen van energieproductie,als dat een van de argumenten is om dit niet te onderzoeken.Minister Hermans:Het is «ruimtelijk», dus tussen haakjes. Het onderzoek heeft aangetoonddat schaliegaswinning in Nederland überhaupt ruimtelijk een grote impactheeft, want je hebt heel veel plekken nodig om te boren. Dus dat heeft eeneffect. Dan is er ook nog sprake van impact, van potentiële risico’s, omdatje met heel veel kracht moet boren – dat heet fracking, volgens mij – omdie barstjes voor elkaar te krijgen. Ik zeg dit ongetwijfeld niet helemaalmet de juiste terminologie. Ik, en mijn collega’s op het ministerie ook niet,ben niet bekend met ontwikkelingen of technieken waardoor de impactvan schaliegaswinning op land nu kleiner zou zijn dan tien jaar geleden.Dan de vraag van de heer Erkens of ik de kosten van het capaciteitsme-chanisme, en vooral de vergelijking die hij maakte met de situatie in hetVerenigd Koninkrijk, kan meenemen in het onderzoek. Ja, dat kan. Datzullen we doen. Dat wordt een breed onderzoek. Daarin wordt gekekennaar opties voor zo’n mechanisme en ook naar de kosten per optie.Daarbij wordt specifiek naar de Nederlandse situatie gekeken. Dat zal ikdus toevoegen aan het onderzoek.Voorzitter. Dan een reactie op mevrouw Kröger. De brief die ik noemdeover de positie van de consument op de energiemarkt, of zoiets, kan nieteerder komen dan in mei, maar ik neem het punt over het prijsplafondmee in de gasbrief van begin april. Die kan ik niet eerder sturen dan beginapril, maar het is nu ook al bijna half maart, dus in feite is het over tweeweken. Dat is omdat – en dan kom ik op mijn toezegging – GTS eind vandeze maand een bericht zal maken met een check, om het even zo teomschrijven, op hun eerdere analyse. Ik vind het wel goed om dat danook mee te kunnen nemen in die brief en daar ook op te kunnen reageren.Dus dat van GTS komt eind maart en dan zal ik begin april in de gasbriefdaarop ingaan, en ook op het punt van het prijsplafond en eventueleandere opties.Voorzitter. Volgens mij heb ik dan alle vragen en opmerkingen in tweedetermijn behandeld.De voorzitter:Ik kijk naar links en ik zie geknik, dus dat is een juiste constatering. Danmag u nog even uw microfoon uitdoen. Dank u wel.Dan zullen wij nog eventjes recapituleren wat er zoal is afgesproken.Allereerst de mededeling dat mevrouw Rooderkerk van D66 een tweemi-Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128955 nutendebat heeft aangevraagd. Dit zal plenair worden ingepland, metmevrouw Rooderkerk als eerste spreker.Vervolgens hebben wij een aantal toezeggingen. Die zal ik eventjes kortopsommen.–In april stuurt de Minister de volgende update over de gasmarkt en devulgraden, waarin ze ingaat op de gasopslag, de noodvoorraad en destrategische reserves. Dat is een toezegging aan mevrouw Postma.Dat is correct? Mevrouw Hermans knikt.–De Minister informeert de Kamer in de volgende update over degasmarkt en de vulgraden over de rol van de marktpartijen. Dit is eentoezegging aan de heer Vermeer.Dit is dus dezelfde brief? Ja, oké, perfect.–Eind maart informeert de Minister de Kamer over de geactualiseerdeanalyses van GTS over de vuldoelstelling.Ik neem aan, want ik heb even meegeschreven, dat dat in de gasbrief vanapril komt.Minister Hermans:GTS doet dat natuurlijk zelf. Die publiceert dat in een bericht. Daar moet ikdan logischerwijs op reageren. Dat doe ik dan in de brief.De voorzitter:Aldus genoteerd.–De Kamer ontvangt op zeer korte termijn de appreciatie van het ActionPlan for Affordable Energy.Hoe kort is kort?Minister Hermans:Op alle voorstellen vanuit Europa moet ik gewoon reageren via deBNC-fiches. Ik weet niet of dat dan weer als een aparte toezegging moetworden opgeschreven, maar die komt er gewoon aan, volgens mij binneneen week of twee, drie. Als dat nu opgeschreven moet worden, moet ikdat checken, maar dit loopt gewoon mee in de reguliere procedure.De voorzitter:Akkoord, dank u wel.–In mei, in de Kamerbrief over de stand van zaken van de consumenten-energiemarkt, zal de Minister ingaan op het prijsplafond en datvergelijken met andere instrumenten. Daarbij zal zij stilstaan bij devoor- en nadelen. Dit is een toezegging aan mevrouw Kröger.Minister Hermans:Nee, die heb ik net bijgesteld, omdat mevrouw Kröger dat graag eerderwil. Dat begrijp ik ook, dus dat komt in dezelfde gasbrief, begin april.De voorzitter:Aldus genoteerd, dank u wel.–In mei wordt de Kamer geïnformeerd over de blokverwarming. Eentoezegging aan mevrouw Kröger.Minister Hermans:Ja, of de blokaansluitingen ook aanspraak kunnen maken op hetenergiefonds.De voorzitter:Dan heeft mevrouw Kröger daar nog een aanvulling op.Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):Ik had nog één vraag over de gasbrief die mij belangrijk lijkt, namelijk ofdaar ook nog in mee kan in hoeverre er nog iets moet met het Bescherm-Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128956 en Herstelplan Gas in relatie tot de drieslag of we klaar zijn voor een crisis.Er was toen best wel wat discussie over of bepaalde dingen juridischvastgelegd hadden moeten worden. Nou ja, dat gaan we nu niet allemaaldoen, maar misschien kan dat even meegenomen worden.Minister Hermans:Een update of een stand van zaken? Ja, dat is goed. Dat kan.De voorzitter:Aldus genoteerd. Dan zijn we daarmee aan het einde gekomen van ditcommissiedebat. Ik dank de leden voor hun inbreng. Ik dank het kabinet,in de vertegenwoordiging van mevrouw Hermans, voor de beant-woording van de vragen en de toezeggingen. Dan zien we elkaar weer bijhet tweeminutendebat. Ik wens iedereen een fijne avond.Sluiting 18.42 uur.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 33 529, nr. 128957