Aanpak PAS-meldingen

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202435 334Problematiek rondom stikstof en PFASNr. 295 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR NATUUR EN STIKSTOF Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 15 april 2024Het oplossen van de problematiek van de PAS-melders is in het stikstof-dossier een van de belangrijkste opgaven voor het kabinet. Zoals u weetzet ik alles op alles om de PAS-melders te helpen. Ik voel me verantwoor-delijk om de problematiek voor individuele ondernemers zo snel mogelijkop te lossen en zie ook vanuit uw Kamer voortdurend de wil om oplos-singen voor de PAS-melders te bedenken. Er moet een einde komen aande onzekerheid die veel PAS-melders ervaren. In deze brief geef ik aan hoede aanpak vordert en hoe ik de aanpak ga verbreden zodat we debroodnodige versnelling kunnen aanbrengen in het helpen vanPAS-melders. De oplossing kan vaak in de gebieden worden gevonden, enik wil samen met de provincies deze kansen gezamenlijk vinden enverzilveren. Daarmee geef ik ook aan op welke manier ik uitvoering geefaan de motie Nijhof (Kamerstuk 30 252, nr. 144).Aanpak tot nu toeMet de PAS-uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raadvan State1 op 29 mei 2019 werd achteraf duidelijk dat de PAS-melderstoch geen toestemming hadden voor de gemelde activiteit. In de eersteinhoudelijke Kamerbrief over de uitspraak heeft het kabinet op 11 juni2019 (Kamerstuk 32 670, nr. 147) aangegeven dat de PAS-meldingenalsnog een toestemmingsbesluit moeten krijgen.Het toenmalige kabinet vond en ook het huidige kabinet vindt hetonbestaanbaar dat ondernemers die te goeder trouw hebben gehandelden geen vergunning kónden aanvragen omdat hun activiteit onder een1Op hetzelfde moment werd ook de vrijstelling van de vergunningplicht voor de geringedeposities onverbindend verklaard. Het gevolg van deze overbindendverklaring was datactiviteiten in de periode tussen 1 juli 2015 en 29 mei 2019 die onder deze vrijstelling vielenachteraf bezien niet legaal bleken te zijn en dat daarvoor alsnog een vergunning moest wordenaangevraagd. Een belangrijk deel van deze activiteiten is in beeld, omdat daarvoor ook eenmelding moest worden ingediend («PAS-meldingen»). kst-35334-295ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2951 vrijstelling viel, nadeel zouden ondervinden van de onverbindendver-klaring van die vrijstelling. Sindsdien is een aanpak ontwikkeld waarmeede PAS-meldingen gelegaliseerd zouden moeten worden. Er werd eenpakket bronmaatregelen genomen om de natuur te herstellen en daarmeeruimte te creëren om PAS-meldingen te legaliseren.De opgave om de PAS-meldingen te legaliseren en daarvoor eenprogramma vast te stellen is in 2021 ook wettelijk verankerd met de Wetstikstofreductie en natuurverbetering (Wsn). Een jaar later is het legalisa-tieprogramma vastgesteld.2Daarin staat onder meer dat een deel van de opbrengsten van verschil-lende bronmaatregelen worden ingezet om PAS-melders te helpen aaneen oplossing. Dit betrof de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen,de Maatregel Gerichte Aankoop en de Landelijke beëindigingsregelingveehouderijen. Deze bronmaatregelen zijn een onderdeel van hetProgramma Aanpak Stikstof. Naar aanleiding van het rapport «Wat welkan» van Johan Remkes is in de zomer van 2023 ook gestart met deaanpak piekbelasting. Het kabinet heeft aangegeven de effecten van deaanpak piekbelasting met voorrang in te zetten voor PAS-meldingen op deplekken waar de natuur dat toelaat (Kamerstuk 30 252, nr. 35). Met hetuitvoeren van deze regelingen is in totaal ruim € 3,5 mld. gemoeid.Om de kansen voor het gebruik van deze ruimte voor PAS-meldingen tevergroten, heb ik uw Kamer op 1 mei 2023 (Kamerstuk 35 334, nr. 251)geïnformeerd dat PAS-melders meer prioriteit krijgen in het stikstofregis-tratiesysteem (SSRS) ten opzichte van woningbouwprojecten en projectenbetreffende de veiligheid en renovatie van Rijkswegen die ook ruimte uitde SSRS-bank kunnen krijgen. Daarnaast blijft het ook mogelijk om ruimtete reserveren voor de meest concrete woningbouwprojecten waarvoorbinnen een jaar een vergunningaanvraag wordt gedaan.Uitdagingen bij legaliserenHet toedelen van stikstofruimte voor het legaliseren van PAS-melders isjuridisch alleen houdbaar onder de voorwaarden dat die ruimte niet nodigis om verslechtering van de kwaliteit van Natura 2000-gebieden tevoorkomen en om perspectief te houden op herstel of verbetering waardat uit de instandhoudingsdoelen van Natura 2000-gebieden voortvloeit.Dit wordt het additionaliteitsvereiste genoemd. Vanaf de zomer in 2023zijn de natuurdoelanalyses van de Natura 2000-gebieden gepubliceerd.Daarmee werd duidelijk dat de opgave om de natuur te behouden en zonodig te herstellen of verbeteren nog groter is dan eerder al werdgedacht. En hoe groot de uitdaging is om vergunningen te verlenen metde huidige omstandigheden en dus ook om PAS-melders te legaliseren.Dit onderstreept de noodzaak van het Programma Stikstofreductie enNatuurvebetering (PSN) en van het Nationaal Programma LandelijkGebied (NPLG). Deze programma’s zijn erop gericht om gebiedsgericht enintegraal de kwaliteit van onder meer de Natura 2000-gebieden teverbeteren. Als wordt verzekerd dat deze doelen worden behaald, kunnenPAS-melders worden gelegaliseerd. Vervolgens kunnen ook andereeconomische en maatschappelijke ontwikkelingen mogelijk wordengemaakt. In het verlengde hiervan is het noodzakelijk dat de stikstofre-ductie zodanig wordt gerealiseerd dat er sprake is van een geborgde enstructureel dalende lijn. De adviezen die ik heb uitgevraagd aan delandsadvocaat en een externe partij (om zeker te weten dat ik geenoplossingsmogelijkheden heb gemist) bevestigen deze inzichten. Deze2Legalisatieprogramma PAS-meldingen (rvo.nl)Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2952 adviezen zijn als bijlage bij deze brief gevoegd. Het moment dat aan dezevereisten wordt voldaan, zal per gebied verschillen. Ik heb u via deKamerbrief over de ex ante evaluatie van het NPLG (Kamerstuk 34 682,nr. 187) laten weten dat het halen van de natuurdoelen extra maatregelenvraagt ten opzichte van het eerdere pakket aan vastgestelde en voorge-nomen rijksmaatregelen en provinciale maatregelen.Verder is het noodzakelijk voor het legaliseren van PAS-meldingen dat erstikstofruimte beschikbaar is op de gebieden waar de PAS-melding voorstikstofdepositie zorgt. Die stikstofruimte wordt beschikbaar gemaakt doorhet nemen van bronmaatregelen. Het proces van het beschikbaar stellenvan bronmaatregelen – de vrijwillige beëindigingsregelingen – tot aan hetmoment dat een ondernemer daadwerkelijk zijn bedrijfsvoering heeftbeëindigd, kost tijd. Vervolgens moet de stikstofreductie ook op de juistegebieden plaatsvinden om in te zetten voor toestemmingverlening.Deze kaders zijn duidelijk geworden doordat ik met maximale inzet anderemogelijkheden heb geprobeerd te vinden. Zo heb ik eerder – mede opaandragen van stakeholderpartijen – advies bij de Landsadvocaatingewonnen over de mogelijkheden om een generaal pardon voor dePAS-melders te realiseren. In het advies dat ik op 23 juni 2023 met uwKamer heb gedeeld (Kamerstuk 30 252, nr. 100)3, bleek dat dit nietmogelijk is. Verder worden op dit moment de mogelijkheden voor hetinvoeren van een rekenkundige ondergrens onderzocht. Als dit haalbaarblijkt, wordt mogelijk een deel van de PAS-melders via die weggelegaliseerd.Resultaat tot nu toeSamen met de provincies hebben we een aantal PAS-melders kunnenhelpen, ondanks de hierboven geschetste uitdagingen. Zoals hieronderinzichtelijk wordt gemaakt, wachten 1.856 van de oorspronkelijke 3.637PAS-melders nog op een oplossing. Deze verificatie waarmee duidelijkwordt of een PAS-melder een oplossing via het legalisatieprogrammakrijgt wordt meestal door de provincie uitgevoerd. Hiervoor is het Rijk deprovincies met ruim € 4 miljoen tegemoetgekomen.Voortgang legalisatieprogramma in cijfers4Van de 3637 oorspronkelijk ingediende PAS-meldingen, hebben 1160PAS-melders geen verzoek gedaan om gelegaliseerd te worden. Vande resterende 2.5575 meldingen die een legalisatieverzoek hebbengedaan, zijn 2.493 in behandeling (geweest), en is van 918meldingen vastgesteld of zij via het legalisatieprogramma eenoplossing krijgen. Niet al deze PAS-melders zijn over de uitkomst vanhun verificatie door het bevoegd gezag (vaak de provincie) geïnfor-meerd.3https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/06/23/bijlage-9-notitie-pels-rijcken-reflectie-op-redeneerlijn-inzake-legaliseren-pas-melders4Cijfers zijn door de provincies aangeleverd.5Dit is het totaal aantal legalisatieverzoeken dat is ingediend bij RVO. Dit getal wijkt af van het inde Kamerbrief van 10 februari 2022 genoemde totaal aantal 2.488. Dit is als volgt te verklaren.Na sluiting van het loket eind november 2021 was het totaal aantal formulieren 2.568, waarvantoen 80 dubbelingen bekend waren (dus meer dan 1 ingediend verzoek per PAS-melder).2.568–80=2.488. Na controle van de formulieren die vlak voor de deadline werden ingediend ishet totaal aantal legalisatieverzoeken gecorrigeerd van 2.568 naar 2.557. 11 hadden namelijk inhet formulier aangegeven dat legalisatie niet nodig was.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2953 Voor de 918 PAS-melders geldt het volgende:–540 meldingen voldoen aan de criteria van het legalisatiepro-gramma;–378 meldingen voldoen niet aan de criteria van het legalisatiepro-gramma. Omdat het vaststellen hiervan snel gaat, is dit aantalrelatief hoogVoor de 540 PAS-melders met een positieve verificatie geldt hetvolgende:–130 PAS-melders hebben een bestuurlijke rechtsoordeelontvangen omdat er geen stikstofruimte nodig is.–3 PAS-melders hebben een besluit positieve weigering ontvangenomdat er geen stikstofruimte nodig is. Voor 4 PAS-melders looptde procedure hiertoe.–7 PAS-melders hebben een onherroepelijke vergunning voor hunproject.–396 PAS-melders wachten op een oplossing.Ik vind het van belang om constant te bezien of bijsturing op de aanpaknodig is. Het is duidelijk dat de uitvoering van het legalisatieprogrammabij lange na niet snel genoeg resultaat oplevert en dat meer nodig is.Aanpak verbredenHet legaliseren van een PAS-melding blijft het uitgangspunt. Daarvoor ishet nodig dat de overbelasting van stikstofdepositie op de natuurafdoende wordt teruggebracht. Gezien de mate van overbelasting is diteen taaie opgave en ik wil PAS-melders de gelegenheid geven hier niet opte wachten als andere bij hen passende oplossingen voorhanden zijn. Er isnamelijk ook perspectief om op een andere manier tot een oplossing tekomen. Het actieplan dat uw Kamer heeft verzocht via de motie Nijhofroept ook op om dit perspectief concreet te maken en te faciliteren. Indeze brief schets ik de uitgangspunten en vier mogelijkheden voor dezeverbrede aanpak. Daarbij zal blijken dat op gebiedsniveau meer mogelijkis dan vooraf soms lijkt. Samen met de provincies zijn we in staat om pergeval naar een passende oplossing te zoeken.UitgangspuntenBij het uitwerken van deze verbrede aanpak hanteer ik twee uitgangs-punten: keuzevrijheid van de PAS-melder staat voorop bij de oplossings-richting en de overheid moet duidelijkheid geven over het proces, deaanpak van die oplossingsrichting en hulp bieden om dit te realiseren.Ten eerste is het van belang dat de PAS-melder meer regie krijgt overwelke mogelijkheid wordt ingezet om het dossier te kunnen sluiten.Uiteindelijk is het grootste belang dat een oplossing zo goed mogelijkaansluit bij de wensen van de PAS-melder zelf. Daarom heeft dePAS-melder een beslissende stem in de keuze welke mogelijke oplossingwordt bereikt. De overheid blijft de taak houden om die keuze mogelijk temaken.Ten tweede is duidelijkheid over het proces en de aanpak nodig. Nog nietalle PAS-melders hebben op dit moment een terugkoppeling op dossier-niveau gekregen, aangezien provincies om uiteenlopende redenen deconclusie van de verificatie soms nog niet hebben teruggekoppeld. Voorde verificatie is het wel nodig dat de PAS-melders de benodigde gegevenshebben aangeleverd. Ik heb de provincies verzocht om dit proces zo snelmogelijk af te ronden en de PAS-melders direct daarna te informeren.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2954 Een tweede stap in het bieden van duidelijkheid is het op individueelbedrijfsniveau aangeven wat de verschillende mogelijkheden zijn diebenut kunnen worden om tot een oplossing te komen. Deze mogelijk-heden worden in deze Kamerbrief beschreven. Het is de rol van deoverheid om elke PAS-melder op individueel niveau te helpen bij hetrealiseren van een oplossing. Over de uitvoering zijn wij in nauw overlegmet de provincies. Ik zet maximaal in op maatwerk voor een individuelePAS-melders. Daarbij is kennis van zaken, een luisterend oor en daadwer-kelijke oplossingen inclusief middelen essentieel.MogelijkhedenHieronder worden de mogelijkheden uiteengezet waarmee eenPAS-melder samen met de overheid naar een passende manier kanzoeken om het dossier te sluiten. Daarbij kunnen mogelijkheden combi-neerd worden. De komende maanden ga ik samen met enkelePAS-melders, maatschappelijke partijen en de provincies aan de slag omdeze mogelijkheden verder uit te werken en de uitvoering hiervanconcreet vorm te geven. Ik ben voornemens u rond de zomer hier naderover te informeren.Mogelijkheid 1: legaliseren bestaande situatieDe mogelijkheid die veel PAS-melders wensen is er een waarbij debedrijfsvoering niet aangepast hoeft te worden. In veel gevallen betekentdat er gemitigeerd wordt met stikstofdepositieruimte van een andereinitiatiefnemer. De voorwaarde bij deze optie is dat er stikstofdepositie-ruimte beschikbaar moet zijn en dat extern salderen mogelijk is.De kansen voor deze mogelijkheid zijn het grootst op die locaties in hetland waarbij de natuurdoelanalyses het oordeel «ja» of «ja mits» geven.Dat wil zeggen dat de staat van de natuur extra depositie toelaat of deplannen om deze te herstellen dusdanig zeker zijn dat stikstofruimte kanworden ingezet. Het aantal gebieden waar dit aan de orde is, is op ditmoment nog beperkt. Het Rijk zet een breed pakket met generiekebronmaatregelen in voor stikstofreductie om de toepassing van dezemogelijkheid zo groot mogelijk te maken en daarmee te borgen dat dedoelen voor natuurherstel uit het NPLG worden gehaald. Dat is eenvoorwaarde om juridisch houdbare vergunningen te kunnen verlenen.Een alternatief is om via een ecologische beoordeling vast te stellen datgeen significant negatieve effecten optreden.Mogelijkheid 2: maatwerkDe kern van deze mogelijkheid is dat de activiteit zodanig wordtaangepast dat de stikstofdepositie wordt teruggedrongen tot het niveauvan de laatst verleende toestemming. De praktijk leert dat er meerderemanieren zijn om dat te bereiken, die wel elk hun eigen uitdagingenkennen. Ideeën over hoe dit zo gunstig mogelijk kan, zijn vaak bedrijfsspe-cifiek. Een agrarische PAS-melder kan het bedrijf omschakelen, bijvoor-beeld naar akkerbouw of biologische bedrijfsvoering en gaat dus doormet minder dieren. Een industriële PAS-melders (zoals een biomassacen-trale) kan bijvoorbeeld een nageschakelde techniek toepassen.Deze wijze van het realiseren van een oplossing kan mogelijk bij een(groot) deel van de PAS-melders een optie zijn, aangezien veelPAS-melders een bestaande onderliggende toestemming hebben (zoalseen hinderwet- of natuurvergunning). Daarnaast biedt deze mogelijkheidruimte voor creativiteit en ideeën van de ondernemer zelf. Zowel het Rijkals de provincie kunnen hierin faciliteren.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2955 Mogelijkheid 3: vrijwillige beëindigingHet is zeker niet ons uitgangspunt, maar PAS-melders kunnen ook zelfbesluiten dat het uiteindelijk voor hen wenselijk is om het bedrijfwaarvoor een PAS-melding is gedaan vrijwillig te beëindigen.Er zijn drie regelingen waar agrarische PAS-meldingen (op termijn)mogelijk gebruik van kunnen maken:–Aanpak piekbelasting: sommige PAS-melders komen ook in aanmer-king voor deelname aan de Lbv+.–Maatregel gerichte beëindiging: Deze regeling richt zich op bedrijvendie gelegen zijn in veenweidegebieden, beekdalen, (hoge) zandgron-den en overgangsgebieden. Een behoorlijk deel van de PAS-melderszal in aanmerking komen voor deze regeling. Het streven is dat deregeling rond de zomer van 2024 wordt opengesteld.–Brede beëindigingsregeling: Mogelijk besluit uw Kamer op een latermoment tot het ontwikkelen en openstellen van een brede beëindi-gingsregeling in het kader van de mestproblematiek. Veel bedrijvenzullen voor deze regeling in aanmerking komen, en daarmee ook veelPAS-melders.Ik onderzoek de mogelijkheid of het binnen de geldende staatssteun-kaders ook mogelijk is om een regeling open te stellen waarbij eengedeelte van het bedrijf wordt beëindigd. Voor PAS-meldingen buiten deagrarische sector is niet altijd een mogelijkheid beschikbaar om het bedrijfmet een overheidsregeling geheel of gedeeltelijk te beëindigen.Mogelijkheid 4: schadevergoedingHet laatste spoor waar een PAS-melder gebruik van kan maken, is hetlaten vergoeden van de schade waar de Staat voor verantwoordelijk is.6De Staat kan aansprakelijk worden gehouden voor die schade, waarsprake is van onrechtmatig handelen. Daarom is een onafhankelijkeadviescommissie ingesteld, zoals u op 23 december 2022 is gemeld(Kamerstuk 35 334, nr. 218). De Commissie schadevergoedingPAS-melders heeft als taak om mij te adviseren over het afhandelen vanschadeverzoeken. Tot op heden zijn er verschillende informatieverzoekengedaan maar is nog geen schadevergoeding uitgekeerd.De commissie stelt zelf een werkwijze op waaruit duidelijk wordt op welkewijze schadeverzoeken ingediend kunnen worden en in welke situaties ersprake is van de verplichting tot een schadevergoeding. Meer informatiehierover is te vinden op de website van RVO.7 Hier is ook de werkwijzegepubliceerd van de commissie.Kansen en randvoorwaarden voor het effectief uitvoeren van demogelijkhedenDeze aanpak met de verschillende mogelijkheden dient zo effectiefmogelijk uitgevoerd te worden. Het Rijk heeft hier een belangrijke rol engrote verantwoordelijkheid. Het komen tot een goede, zorgvuldigeuitvoering van de bredere aanpak wordt nu opgezet en de randvoor-waarden worden in de komende periode samen met de provincies verderuitgewerkt. Wij benutten daarbij de lessen van de andere interbestuurlijkeafspraken die we eerder gemaakt hebben.6Gedoeld wordt op de schade die het directe gevolg is van de achteraf onverbindend geblekenvrijstellingsregeling voor kleine deposities.7https://www.rvo.nl/schadevergoeding-pas-meldersTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2956 Persoonlijke begeleiding PAS-meldersGezien de verschillende mogelijkheden die PAS-melders met deverbreding van de aanpak zullen krijgen is het wenselijk om persoonlijkebegeleiding mogelijk te maken voor deze ondernemers, als hier behoefteaan is. Met zaakbegeleiders – als vast contactpersoon vanuit de overheid –zijn goede ervaringen opgedaan in de aanpak piekbelasting. De inzet vanzaakbegeleiders kan bijdragen om PAS-melders te ondersteunen enbegeleiden in het proces en zo te helpen om regie en duidelijkheid tekrijgen en tot oplossingen te komen. Dat past ook bij het ingrijpendeproces waar deze ondernemers al jaren in zitten. In de komende periodewordt samen met de provincies verder onderzocht hoe de inzet vanzaakbegeleiders kan bijdragen en hoe we dit het beste kunnenvormgeven.Het Rijk neemt daarnaast de kosten voor het maken van een passendebeoordeling (voor een oplossing via mogelijkheden maatwerk enlegalisatie) voor haar rekening. Verder is een tegemoetkoming van € 1.600aan PAS-melders verstrekt voor de advieskosten die PAS-meldersmoesten maken bij het doen van het legalisatieverzoek.GebiedsprocessenIn elk gebied liggen andere opgaven binnen het kader van de natuur-,water- en klimaatdoelen van het NPLG. Een belangrijk deel van dePAS-melders liggen in een gebied of hebben effect op een gebied waareen gebiedsproces vanuit provinciale plannen voor het landelijk gebiedplaatsvindt of gaat plaatsvinden. Indien mogelijk is het van belang omkansen voor het vinden van een oplossing in relatie te zien met hetgebiedsproces. Ik verzoek de provincies om hier aandacht voor te hebbenbij het uitvoeren van de mogelijkheden.Regeling provinciale maatregelen PAS-meldersVaak moeten maatregelen worden genomen om PAS-melders aan eenoplossing te helpen. En daar is geld voor nodig. Ik zet me ervoor in omhiervoor de benodigde middelen beschikbaar te stellen. Deze regeling isdoor provincies in te zetten om bovenop het maatregelpakket van het Rijkprovinciale maatregelen te treffen om PAS-melders aan een oplossing tehelpen. Dit voorstel is onderdeel van de voorjaarsbesluitvorming waarbeide parlementen vervolgens nog mee in moeten stemmen.Afzien van handhavingIn onfortuinlijke situaties zijn handhavingsverzoeken ingediend bijprovincies tegen PAS-meldingen. Zowel de provincies als ik vinden ditzeer onwenselijk omdat daarmee de onzekerheid voor deze ondernemersnog verder wordt vergroot terwijl de verantwoordelijkheid voor dezesituatie bij de overheid ligt. Rijk en provincies hebben daarom ookaangegeven niet actief te handhaven. Dat neemt niet weg dat derdepartijen handhavingsverzoeken kunnen indienen. Een bevoegd gezagmoet altijd een besluit nemen of het mogelijk is om af te zien vanhandhaving. Als het voor het bevoegd gezag mogelijk is, wordt bijPAS-meldingen altijd afgezien van handhaving.Daar zijn wel strenge eisen aan verbonden. Er geldt een beginselplicht tothandhaving. Daarvan kan volgens vaste jurisprudentie alleen inbijzondere gevallen van worden afgeweken. Die bijzondere omstandig-heden doen zich voor als handhaving tegen PAS-melders onevenredig is.Daarvoor moet worden beoordeeld of er een redelijk evenwicht is tussenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2957 de belangen van de PAS-melders en de belangen die worden gediend methet handhavend optreden (het natuurbelang).De Raad van State heeft op 28 februari jl. een uitspraak gedaan waarbijvast is komen te staan dat een van de manieren om invulling aan hetnatuurbelang te geven is dat de stikstofruimte waar geen toestemmingvoor is (gemelde deel), feitelijk wordt gemitigeerd met stikstofruimte dieuit een maatregel is gerealiseerd. Dit heeft Overijssel bijvoorbeeld gedaanmet de genomen pachtmaatregel waarbij grond die van de provinciegepacht wordt niet bemest mag worden. Netto vindt er dan geen toenamevan depositie plaats. Dit is ook mogelijk in gebieden waar de natuur nietin goede staat verkeert. Dit is mogelijk tot medio 2025, gekoppeld aan delooptijd van het legalisatieprogramma. De betreffende maatregelenmoeten ook tot dat moment een zeker effect hebben.Zowel het Rijk als de provincie hebben de mogelijkheid om maatregelente nemen waardoor gerechtvaardigd afgezien kan worden vanhandhaving. Het is ook mogelijk om een overtreding te beëindigen doorgebruik te maken van de hierboven beschreven mogelijkheden.Tot slotDe verbrede aanpak moet ertoe leiden dat meer PAS-melders sneller aaneen oplossing geholpen kunnen worden. Ik blijf zoeken naar juridischhoudbare alternatieven waarmee meer PAS-melders sneller geholpenkunnen worden. Dat heeft mijn hoogste prioriteit. De PAS-melders en hungezinnen verkeren al veel te lang in onzekerheid. Ik doe er alles aan omdeze mensen zo snel mogelijk te helpen aan een oplossing.De Minister voor Natuur en Stikstof,Ch. van der Wal-ZeggelinkTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 334, nr. 2958