Bijensterfte

31700XIVVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanLandbouw,NatuurenVoedselkwaliteit(XIV)voorhetjaar2009Nr.154BRIEFVANDEMINISTERVANLANDBOUW,NATUURENVOEDSELKWALITEITAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,29mei2009InleidingOpbasisvanmijntoezegginginhetAOvan2juli2008(Kamerstuk31200XIV,nr.229)enmijnbriefvan16december2008(31700XIV,nr.119)stuurikuhierbijhetrapport«VisieBijenhouderijenInsectenbestuiving»vanhetPlantResearchInternational(PRI)enmijnvisietenaanzienvandebijen-problematiek.1Bijmijnanalysehiernahebikgetrachtomeenantwoordtekrijgenopdrieessentiëlevragen,namelijk:(a)isersprakevanbijensterfteinonsland(enwereldwijd)alsgevolgvanverdwijnziekte?;(b)isersprakevaneenacuutprobleemalsgevolgvandeachteruitgangvandepopulatiehoningbijeninonsland(enwereldwijd)?;en(c)watzijndeoorzaken?Vervolgenszalikmijnmaatregelenaangeven.Isersprakevanbijensterfteinonsland(enwereldwijd)?Volksterftevandehoningbijisvanalletijdenenkomtoveralindewereldvoor,ookinNederland.Eenverliesvan10–15%vanbijenvolkentijdensdewinterwordtdoorimkersalsnormaalbeschouwd.Ditisgeenprobleem,wantineennatuurlijksysteemsplitsenbijenvolkenzichinhetvoorjaarineenaantalvolken(zwermen)waardoorergenoegbijenvolkenblijvenbestaan.Wintersterftewordtmeestalinhetvoorjaaropgemerkt.Insommigegevallenblijkenbijenvolken«opeens»leegtezijn,hierwordtgesprokenvande«verdwijnziekte»(EngelsCCD=ColonyCollapseDisorder).Dezekomtvakerinhetnajaarofdevroegewintervoorenlijktinfrequentietoetenemen,echtervoldoendebetrouwbaregegevensontbreken.TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1313870809tkkst31700XIV-154ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage20091TerinzagegelegdbijhetCentraalInforma-tiepuntTweedeKamer.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XIV,nr.1541 Isersprakevaneenacuutprobleem?InNederlandissindsdejarenvijftigzowelsprakevaneenafnamevanhetaantalimkersalsvanhetaantalbijenvolkendatperimkergehoudenwordt.Apartvandezetrendisersindseenpaarjaarsprakevansterkwisselendesterftevanbijenvolkenindewinter(wintersterfte),entegen-woordigafentoeookalinhetnajaarofindevroegewinter(«verdwijn-ziekte»).Vooralindehobbymatigebijenhouderijlijktdezesterftetoetenemeninfrequentieenvankarakterteveranderen.Hetenejaarisdatmeerdanhetandereenhetverschiltookpergebied.Insommigelandsdelenzijnhogepercentagesvanbijensterftewaarge-nomenmaarerzijnookplekkenwaarnietsaandehandis.Imkerswaarbijhetnuslechtgaat,kunnenhetvolgendjaarweereengoedesituatiemeemaken.Wellijktheteropdatdefrequentievanjarenmetveelsterftetoeneemt,enhetlijkteropdathetmeerimkerstreftdanvroeger,ookimkersdiehuntaakgoeduitvoeren.Erzijnechtergeenhardegetallen.Binnendeland-entuinbouwsectorwordtopditmomentgeentekortaanbestuiversbemerkt.Uiteengezondvolkkunnenineenjaarongeveertienbijenvolkengeproduceerdworden.Hethuidigeaantalbijenvolkeninonsland(ongeveer40000bijenvolkenindewinteren80000bijenvolkenindezomer)biedtdanookvoldoendebasisvoorhetvoortbestaanvandehoningbij.EnditaantalisvoldoendegrootenverspreidoverNederlandomindebestuivingsbehoeftentevoorzien.Desterfte/achteruitgangvandehoningbijisnietalleeneenNederlandsprobleem.DiverselandeninEuropaenVSkampenmetdezeproblema-tiek.DeVSkendenindejaren2006–2008eenlandelijkverliesaanvolkenvanmeerdan30%.Eenpositiefgeluiddaarbijisdatvolgenseenrecentbericht(deEconomist)erditjaarindeVSeenoverschotaanhoningbijenenanderebestuiversis.Mogelijkeoorzaken?Deoorzaakvandebijensterfteisnietéénmaareencomplexaanfactoren.DitwordtookdoorverschillendeonderzoekersinEuropaendaarbuitenbevestigd(eenFransonderzoekheeftruim40mogelijkeoorzakengeïden-tificeerd).HetonderzoeksrapportvanPlantResearchInternational(PRI)geeftdevolgendezakenaan:•ziektenenparasieten,waarondervarroa-mijtennosema,vormenbedreigingnummeréén;•achteruitgangvanfoerageermogelijkheden(«dracht»),doorintensive-ringvanlandbouw,achteruitgangvannatuurentoenamevandemenselijkebevolking;•sterkevergrijzingenhethobbymatigekaraktervandeimkerij.Hetaantalimkerslooptalenigedecenniaterug(degemiddeldeleeftijdvandeimkerisongeveer60jaar),terwijlernauwelijksjongevakbekwamebijenhoudersbijkomen;•gebruikvangewasbeschermingsmiddelen,deglobaliseringenklimaatsveranderingenwordengenoemdalsoorzakenvandeachter-uitgangvandehoningbij.Opditmomentwordendeeffectenvanbestrijdingsmiddelenopnuttigeinsectenalsbijenmeegewogenintoelatingsbeoordeling.Alsdezeeffectentegrootwordengeacht,wordtdetoelatingingetrokkenofaangepast.HoewelGenetischGemodificeerdeOrganismen(GMO’s)enGSM/UMTS-stralingookalsmogelijkeoorzakenvanbijensterftewordengenoemd,zijndaarvolgenshetrapportgeenconcreteaanwijzingenvoor.BijensterftetreedtbijvoorbeeldookopinlandenwaargeenGMO’szijntoegelaten.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XIV,nr.1542 HetPRIgeeftaandaternogonvoldoendeinformatieisomeenduidelijkediagnosetestellenenoplossingentebieden.Hierovervindtnogveelwetenschappelijkediscussieplaats.MaatregelenErzijninmijnvisiedriekantenvanwaaruitdebijenproblematiekbekekenkanworden.1.Debijensterftealsindicatorvoordestatus/achteruitgangvanhet(agro-)ecologischsysteem.Zijnerfactorendiehetaantalhoningbijenenhunvolken(endatvanandererelevantebestuivers)negatiefbeïn-vloeden,danvindikhetvanbelangdatdiegeïdentificeerdenaange-paktworden.Hierondervindtueenaantalactiviteitenwaarikinditkaderverderopinwilzetten.2.Dehoningbijalsfacilitatorbijhetintentioneelbestuivenvancultuurennatuurgewassen.Bijafnamevanhetaantalbijen(volken)alsgevolgvansociaaleconomischeredenenkandezebestuivingdoorhoning-bijenindeknelkomen.Ditvindikeenverantwoordelijkheidvoordegebruikersvandehoningbijenvoordebestuiving.Eenreëlevergoe-dingvoordedienstenvandeimkersomtebewerkstelligendatervoldoendeimkersactiefblijvenenookjongeimkerszichinhetvakbekwamen,isietstussenimkersendegebruikersvandebijenvoordebestuiving.Ditmoetviamarktwerkinggaan,enikziedaarbijgeendirecterolweggelegdvoordeoverheid,maarhooguiteenfacilite-renderoltussendepartijen.3.Kennisoverhetimkervak.InNederlandzalikinzettenopdevolgendeactiviteiten:MonitoringenverdiependonderzoekInNederlandiseengebrekaangoede,betrouwbare(wetenschappelijkonderbouwde)informatieoverdebijenhouderijendebijensterfte.HetinkaartbrengenvandeNederlandseimkerij,goededata-informatieenhetintensiverenvanhetonderzoeknaarbijenziekten,datderelatiesmetoorzakenidentificeert,isnodigvoorhetaandragenvandeoplossingenvoordebijensterfteproblematiek.Hiergaikdekomendetijdforsopinzetten.Metingangvanditjaarzaleendriejarigelandelijkemonitoringvoordehoningbijvanstartgaan.Doelhiervanishet(jaarlijks)vaststellenvandefeitelijkesituatievandebijenstandinonslandendehiervoorrelevantefactoren,zodatweeenmogelijkenegatieveontwikkelingsnelkunnenidentificeren,demogelijkeoorzakenkunnenanalyserenenindiennodigenmogelijkhieropkunnenanticiperen.Samenwerkingtussenonderzoeks-instellingenzalikstimulerenenwaarnodigfaciliteren.Inaanvullingopde€170000,–perjaaralscofinancieringvanEU-honing-richtlijnaanonderzoeknaardevarroa-mijt,zalikdekomendedriejaarnogcircaéénmiljoeneuroextrabestedenaanmonitoringenonderzoek.HetversterkenvanEU-,mondialesamenwerkingInEuropawordtsindseenpaarjaarnauwsamengewerktronddebijen-problematiek.Ookmondiaal(bijvoorbeeldFAO)gebeurterveel,maardeactieszijnnogalversnipperd.BinnendeCOLOSS,eenEuropeessamen-werkingsverbandvanmeerdan90onderzoekers,wordtnauwsamenge-werktronddebijenproblematiek.Nederlandseonderzoeksinstellingenzoalsbijen@wurenhetNederlandsCentrumvoorBijenonderzoek(NCB)zijnhierbijaangesloten.Ookanderelidstatenvoerenonderzoekuitnaardeoorzakenvandevolksterftevandehoningbij(zoalsziekten,alterna-tievebestrijdingsmiddelen,voeding,drachtverbeteringetc.).TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XIV,nr.1543 OokdeEuropeanFoodSafetyAuthority(EFSA)isinjanuari2009eennegenmaandendurendonderzoekgestartnaarhetidentificerenvanfactorendiebijensterfteveroorzaken.Dezeinternationalesamenwerkingzalikstimulerenenwaarnodigfaciliteren.OokindeLandbouwraadzalikaandachtvragenvoordebijenproblematiek.HetverbeterenvandrachtmogelijkhedenVooreenvitalebijenhouderijishetverbeterenvanaanbodvandiversedrachtplantennodigzowelinagrarischealsstedelijkegebieden.DoormijninzetopakkerrandenendeverdereuitrolvandeEHSleverikeenbelangrijkebijdrageopditgebied.OokverwachtikdatderealisatievaneenzogehetenGroen-blauwedooradering(GBDA)zalbijdragenaandedrachtmogelijkhedenvoorhoningbijen(enandererelevantebestuivers).DaarnaastzalikeropaandringendatbermbeheerderszoalsRijkswater-staat,Prorail,waterschappen,provinciesengemeentenhunverantwoor-delijkheidnemeninhetcreërenvanbloemrijkebermenvoorhoningbijen(enandererelevantebestuivers).AgrarischonderwijsHetbetrekkenvandejeugdisvangrootbelangvoorhetbehoudvandeimkerij.Ikzetmijervoorindathetagrarischonderwijshetvakbijen-houdenexplicieterinhunonderwijspakkettenopneemtenjongerenoproeptvoorditvaktekiezen.VervolgtrajectDitismijnpakketaaninstrumenten,maardoorditpakketalleenzaldebijensterfteproblematieknietopgelostworden.Ookdeanderebetrok-kenenzullenduidelijkheidmoetengevenoverhuninzet.Land-entuinbouwsector,bijenhoudersverenigingen,natuurinstellingenenmaat-schappelijkeorganisatiesroepikopomnatedenkenoverdetoekomstvandeimkerij.Metdezepartijenzalikdekomendetijdstructureelincontactzijn.Relevanteontwikkelingeninde«bijenwereld»zowelinNeder-landalsEuropa(enbreder)zalikdekomendetijdnauwlettendvolgen.Ikzaldevoortgangopbasisvanmonitorings-enonderzoeksresultatensamenmetbetrokkenpartijenbespreken.Danzalikbezienofeenveran-deringvanaanpaknodigis.DeministervanLandbouw,NatuurenVoedselkwaliteit,G.VerburgTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XIV,nr.1544