Verslag van een algemeen overleg over o.a. de geannoteerde agenda van de OVSE Ministeriële Raad (Helsinki, 4 en 5 december 2008)

31700VVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanBuitenlandseZaken(V)voorhetjaar2009Nr.78VERSLAGVANEENALGEMEENOVERLEGVastgesteld22januari2009DevastecommissievoorBuitenlandseZaken1heeftop27november2008overleggevoerdmetministerVerhagenvanBuitenlandseZakenover:–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.18juli2008inzakedegeannoteerdeagendavandeOVSEMinisteriëleRaad(31700V,nr.63);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.20okto-ber2008inzakehetverslagvandeonderzoekscommissie-Storimans(31595,nr.2)Vanditoverlegbrengtdecommissiebijgaandgeredigeerdwoordelijkverslaguit.Voorzitter:OrmelGriffier:VanderKolk-TimmermansVragenenopmerkingenuitdecommissieDevoorzitter:Omdatwijbetrekkelijkweinigtijdhebbenvoorditalge-meenoverleg,verzoekikdeledenalleenteinterrumperenaanheteindevandebijdragevanelkvandewoordvoerders.Ikstamaximaaltweeinterruptiestoeengeefdeledendrieminutenspreektijd.DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.DeOVSEheeftzichontwikkeldvaneenrelatiefonbekendeorganisatietoteenorganisatiediesteedsmeerbekendheidheeftverworven,ookbijdegemiddeldekrantenlezer.DitishelaasgebeurddankzijhettragischegevalvandeoorloginGeorgië.DeOVSEiseenplatformdatzijnnutverworvenheeftenzalookindetoekomstzijnnutmoetenbewijzenwaarhetgaatoverdetoekomstvanGeorgië.DezeverwachtingspreektdeNederlandseregeringineenbriefookuit.DeSP-fractiedeeltdezeverwachting.HetisvanbelangdatdeNederlandseregeringeennationaleverklaringaflegtnaaraanleidingvandedoodvandeheerStorimansinGeorgië,gerelateerdaanhetgebruikvanclustermunitie.Debriefmetbetrekkingtothetonderzoekisgedateerdop20oktober.DaarinwordtgemelddatdeRussennoggeeninhoudelijkereactiehebbengegevenophetrapportalszodanig.Ikvraagmijafofditindetussentijdwelisgebeurdenofernaderezakenzijntemelden.IkwilookgraaghorenwathetNederlandseinitiatiefindePermanenteRaad1Samenstelling:Leden:VanBommel(SP),VanderStaaij(SGP),Wilders(PVV),Waalkens(PvdA),VanBaalen(VVD),Cqörüz(CDA),Ormel(CDA),voorzitter,Ferrier(CDA),VanVelzen(SP),DeNeréetotBabberich(CDA),Haverkamp(CDA),Blom(PvdA),Eijsink(PvdA),VanDam(PvdA),Dezentjé-Hamming(VVD),Irrgang(SP),Knops(CDA),Boekestijn(VVD),Voordewind(ChristenUnie),Pechtold(D66),ondervoor-zitter,TenBroeke(VVD),VanRaak(SP),Gill’ard(PvdA)enThieme(PvdD).Plv.leden:DeWit(SP),VanderVlies(SGP),DeRoon(PVV),Vermeij(PvdA),VanMiltenburg(VVD),Omtzigt(CDA),Spies(CDA),Aasted-Madsen-vanStiphout(CDA),JaspervanDijk(SP),TenHoopen(CDA),Jonker(CDA),Besse-link(PvdA),Leerdam(PvdA),Arib(PvdA),Neppérus(VVD),Lempens(SP),Schermers(CDA),Griffith(VVD),Wiegman-vanMeppelenScheppink(ChristenUnie),Kos¸erKaya(D66),VanBeek(VVD),Gesthuizen(SP),Samsom(PvdA),Ouwehand(PvdD)enVendrik(Groen-Links).TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1272100809tkkst31700V-78ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.781 vandeOVSEheeftopgeleverd.ErwordtmetbetrekkingtotGeorgiëgesprokenoververtrouwenwekkendemaatregelendienodigzijnomtoteenoplossingtekomen,waarhetgaatomAbchaziëenZuid-Ossetië.Ikvraagmeafwatdeaardvandievertrouwenwekkendemaatregelenzalzijn.Eéndingstaatvoorafalvast:ditwordteenvandemoeilijkstezakenwaarmeedeOVSEzichbezighoudt.MetbetrekkingtotdeEuropeseveiligheidwordtgesprokenoverdeRussi-schegedachtedatdehuidigeEuropeseveiligheidsarchitectuurrestenvanhetoudeBlokdenkenvertoont.DeSP-fractiedeeltdezeopvatting.HetlijktwelalsofdeKoude-OorlogretoriekterugisinhetdebattussenOostenWest.Ditmoetenwijnietwensen,maarwijkunnenhetwelconstateren.Devraagishoedaaruittekomen.Wanneergesprokenwordtovereennieuwveiligheidsverdrag–deRussenwillendat–zullenallebelangrijkeonderwerpendiedeafgelopenperiodederevuehebbengepasseerdweeraandeordezijn,denkbijvoorbeeldaanhetraketschild.WatisdeinzetvandeNederlandseregeringopdatpunt?ODIHRisdemenselijkedimensieindeOVSE.ODIHRiseenbelangrijkeorganisatievoorverkiezingswaarnemingen.Jekuntechtzeggendatersprakeisvaneencrisis.ErkannadeRussischeweigeringomODIHRvolledigemedewerkingtegeveneigenlijknietgoedgewerktworden.Watwordtgedaanomuitdiecrisistekomen?Nederlandheefteengoederolgespeeldmetbetrekkingtotderechtsper-soonlijkheidvandeOVSE.LofdaarvooraanhetadresvandeNederlandsepermanentevertegenwoordigervoorzijnbijdrageomtekomentotdezeconventie.DeVerenigdeStatenhebbengeweigerdomovereenhandvestteonderhandelen.Erisnueenspecialevertegenwoordigervoordejuridi-schestatusvandeOVSE.Datheeftveelbijvalgekregen,waarmeehetonderwerpopdeagendablijft.Maartochishetonbevredigenddatzo’nbelangrijkeorganisatienietkankomentoteenhandvestwaarinzakenalsdoelstellingen,grondbeginselen,institutionelestructuuretceterawordengeregeld.HetlijktmijdatdeOVSEnietbijdepakkenmoetneerzittenendatzijdiespecialevertegenwoordigerflinkmoetondersteunen.WatkanerconcreetwordengedaanomtochstappentezettenophetpaddatdoordepermanentevertegenwoordigervanNederlandisuitonderhandeld?MevrouwDiks(GroenLinks):Voorzitter.DerolvandeOVSEheeftmeernadrukgekregenindeKaukasus.DeOVSEisdaarvoorookheelgeschikt,omdatdezeorganisatieheelveelervaringheeftinhetgebied.DeOVSEheeftaltijdminofmeereenschaduwbestaangeleid.Opdezemanierwordtdezeorganisatietochheelprominent.ToenikhetvoorstelvanMedvedevzattelezen,dachtikheeleven:hetkanverkeren.HetiseenvoorstelvooreennieuwveiligheidsverdragdatgeenblijkgeeftvanBlokdenken.Ikkreegheeleveneenheelkleingevoelvannieuwepolitiek.MaartoenikweerevendachtaandeinvalinGeorgië,dachtik:ohnee,ditismisschientochmeerlippendienstdandathetgees-telijkhelemaaldoordachtis.AlsRuslandnogzoreageertopdeoudesatellietstaten,moethetafstandnemenvanRuslandtothetBlokdenkentocheenbeetjemeteenkorreltjezoutgenomenworden.IkvondhetwelheelslimvanMedvedevdathijerweerinslaagdeomSarkozytekietelenmetzijnOVSE-top.Sarkozykonditblijkbaarnietweerstaan.Ikzougraagvandeministerwillenwetenhoehijditziet.Deministergeeftinzijnstukaandateennieuwveiligheidsverdragbuitendeordeis,maardatpratenaltijdmogelijkis.Zohebikhetalthansopgevat.AlsdeministertochaandepraatismetRusland,beginiklogischerwijs,alslidvandeGroenLinks-fractie,overdemensenrechtenstrategie.DeministerheefteenaantalzakengenoemdwaaroverhetvolgenshemnadrukkelijkmoetgaanbijhetcontactmetRusland.Ikzougraagwillenziendatdeministerookinzetoppersvrijheid.Hieroverstaatnietsinhetstuk,maarmisschienwasdeministerditwelvanplan.Indatgevalhoorikditnoggraag.WijhebbenaltijdgemerktdatPoetinnogalstrakinzetteophetbeperkenvandepers-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.782 vrijheid.IkkrijgnietechtdeindrukdatMedvedeveenandereaanpakwenst.IkzouookdenkendathetverbeterenvandemensenrechtenalsvoorwaardegesteldmoetwordenbijdegesprekkenmetRusland.HetisduidelijkdatRuslandhetMensenrechtenhofheeftgeblokkeerd.Deverkiezingswaarnemingkonmaarheelminimaalingevuldworden.MinisterVerhagen:RuslandiswellidvandeOVSE.MevrouwDikssprakoverhetstartenvaneengesprek,maarRuslandíslidvandeOVSE.MevrouwDiks(GroenLinks):IkbedoeldedatalsertocheenOVSEtopwordtgeorganiseerd,deministerhierovernogeensspreektmetRusland.OokdestatusvanZuid-OssetiëenAbchaziëisnietonbelangrijk.Mitsdaaraannietsveranderd,wordtdediscussiemetRuslandaleenstukmindergezellig.DeministerondersteunthetverdraginOslooverclustermunitie.Uiter-aardheeftditonzehartelijkeondersteuning.Polen,Roemenië,Grieken-land,Estland,CyprusenSlowakijehebbenhetverdragnognietonderte-kend.IniedergevalishelderdatFinlandhetverdragzekernietwilondertekenen.Watgaatdeministerdoenomdezelandenmeetekrijgen?IshetnieteenbeetjeklungeligdatdeEUhiernieteeneensluidendgedraginvertoont?IkkomophetonderzoeknaardedoodvandeheerStorimans.Fijnismisschienniethetwoorddatjehetbestekuntgebruikeninditverband,maarikvindhetfijndathetonderzoekheelhelderis.UitdebriefvandeministerblijktdatStorimansisgeraaktdoorRussischemunitie.Hetkannietanderszijngeweest.IkdenkdatditvoorhetverwerkingsprocesvandefamilievanStorimansheelbelangrijkis.Ditkanvoorhenechteenafsluitingzijn.Maarwatgaatdeministernumetditonderzoekdoen?DeministerheefteenreactievanRuslandgevraagd.Dieheefthijnognietgekregen.DeministerzouhieropnogeensnadrukmoetenleggenuithumanitaireoverwegingenenzouRuslandnogeensmoetenvragenofhetopheelkortetermijnmeteenserieuzereactiewilkomen.DeheerTenBroeke(VVD):Voorzitter.DeMinisteriëleRaadvandeOVSEzalinHelsinkiplaatsvinden.DitbetekentdatdeministerzijnsinterklaasinhetlandvandeKerstmanzaldoorbrengen.Ikweetniethoeprettigdatis,maarikwenshemalleplezierensucces.TochzaldezebijeenkomstvandeOVSEookeenhelehoopschijnheiligheidmoetenbestrijden,metnameaanRussischezijde.Latenwijdepuntenmaareensdoornemen.AllereerstisdaardecrisisinGeorgië.HetincidentmetdebeschietingvanzoweldePoolsealsdeGeorgischepresidentheeftnetplaatsgehad.Misschienkandeministerdaarnogeniglichtopwerpen,omdatdeheerSolanadaar-overeenuitlatingdeed.DaarinimpliceerdehijRusland.Kloptdat?Isdaarmeerinformatieoverbeschikbaar?Hoezitheteigenlijkmetde100waar-nemers?Hetkanbestzijndathetinvorigeoverleggenaluitgebreidaandeordeisgeweest.Ookindatgevalzalikdaaroverevenietsmeerwillenhoren.WatbetekentditvoorhetGenèveproces?DeOVSEisdaarco-voorzitter.Heeftdeministermisschienookeenadviesvoordeledenvanhetassemblee?Erzitteneenpaaraandezetafel.Zoudenwijernogwatinkunnenbetekenen?Ikgaverdermethetonderzoeknaardebuitengewoonbetreurenswaar-digedoodvandeRTL-cameraman,deheerStorimans.Deministerzaldaaraaneennationaleverklaringwijden.Wijzullendezevanharteonder-steunen.HetonderzoeksresultaatvandeherenJacobovitsdeSzegedenBeuvingwijsttochwelnadrukkelijkinderichtingvanRusland.Hetlijktmijdatdeministerditbuitengewoonhoogopneemt.VanRussischezijdeisnoggeenreactieontvangen,maarwelkeconclusiesverbindtdeministeraanhetonderzoek?Omditsoortzakenindetoekomsttevoorkomen,wasdeterugtrekkingvanpolitieenmilitairenreedsgeëffectueerd.Tochisdezemunitiegebruikt.Watbetekentditvoordetoekomst?Welktypevertrou-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.783 wenwekkendemaatregelenkunnenwijnemenomtevoorkomendatditsoortincidentenweerplaatsvindt?IserookruimtevoorsanctiesbinnendeOVSEofisdeverklaringminofmeervrijblijvend,hoewelnoodzakelijk?Mijncollega,deheerVanBaalen,heeftvolgensmijalietsgezegdoverhetverdragoverclustermunitie.Wijzullenratificatiedaarvaniniedergevalniettegenhouden.Datisvanzelfsprekend,zouikbijnawillenzeggen.Deministerkentonzeinzetopdatvlak.DeKoude-Oorlogsretorieklijktalssneeuwvoordezonverdwenen.MevrouwDikszeierookalietsmooisover.ErisgeensprakemeervanBlokdenken,lazenwijergens.EenpaarmaandengeledenmochtenwijderesultatenvanhetBlokdenkendatdevorigeeeuwdomineerdenogopallefrontenwaarnemen.ZouhetietstemakenkunnenhebbenmethetfeitdatdeRussischebeursinelkaargestortis,datolieprijzenzijngehalveerdendatRuslanderfeitelijkeenstukzwakkervoorstaatdaneenaantalmaandengeleden?Ikzoubijnategendeministerzeggen:ditiseenidealesituatieommetdeRusseningesprektegaan.Immers,«moneytalks»bijdeRussischecounterparts.MedvedevheeftkennelijkvoorstellengedaanofgaatdezenogdoenvoorderolvandeOVSEbijeennieuwveiligheidsverdragvoorEuropa.Mijisonbekendwatdecontourenvaneendergelijkveiligheidsverdragzoudenzijn.IsditietswatdeOVSEgaatvervangen?WijhebbenrecentookbinnendeOVSEmogenwaarnemendatdeRussenereigenlijkallesaandoenomdeorganisatieuittehollen.DeheerVanBommelsprakaloverODIHR.Ikhebhetdaaroverinhetverledenookalgehad.IkblijfdeministerprijzendathijdaarineenvroegstadiumookzelfvanuitdeministeriëleRaadactieopheeftondernomen.Ikdenkechterdaterwederomactienodigis.Desituatieisnamelijknietverbeterd.IkwaszelfeenvandewaarnemersvoordeRaadvanEuropabijdepresidentiëleverkiezingen.DeOVSEwasdaarzoalsbekendnietwelkom.DeRaadvanEuropaheeftdaaraanookeenverklaringgewijd.Indepersverklaringstonddaaroveriets.Ermoetietsgebeuren.Nederlandmoetdaarinvooropblijvenlopen.Ikneemaandatiknogsteedsopdeministerkanrekenen.OoktenaanzienvanhetrechtspersoonlijkheidsverdragzijndeRussennietaltewelwillend.Alsikhethelepakketbekijk,denkikdaterruimtemoetzijn.Georgië,deuitkomstenvanhetonderzoek,hetschietincident,dewensvandeRussenomtochweermeteenveiligheidsverdragvoorEuropatekomen,ookinhetkadervandeOVSE;ikzougraagvandeministerhorenhoehijtegendezezakenaankijkt.Immers,desituatielijktmijbeterdanooitomconcessiesaandeRussenteontlokken.DeheerHaverkamp(CDA):Mijncollegarefereerdealaandetijdrondsinterklaas.Hetisaltijdspannendwatjekrijgtronddezetijd.Deministergafinzijnbriefaandathijmisschiennogwatinformatievooronshadinditalgemeenoverleg.Volverwachtingkloptonshart.Bijmijninbrengbaseerikmijopdebrievendiewijvanderegeringmochtenontvangen.DaarbijvraagikallereerstaandachtvoordebriefrondhetoverlijdenvandeheerStorimans.Wijdankendeministervoorzijninzetopditdossier.Wijhebbenechternogweldrievragen.Heeftdeministervoorafsteungezochtvoordedoorhemafteleggenverklaring?ZiethijindittragischevoorvaleenextraaansporingomonzeEuropesevrienden,Polen,Roemenië,Griekenland,Estland,CyprusenSlowakije,endevoorzittervandezeconferentie,Finlandaantesprekenophunverantwoordelijkheidmetbetrekkingtothetverdragtegendeclusterbommen?IseraleentermijnbekendwaarbinnendeRussenzullenreageren?WijhechtenaandeOVSE,alseenplatformdatveiligheidszakenineenbreedkaderbespreekt.Daarbijzijnveeltegenstellingenteoverbruggen.MinisterVerhagensprakovereenorganisatiemeteenalomvattendeaanpakvanveiligheidensamenwerkingtussenVancouverenVladiwo-stok.IkneemaandathijdaarmeedoeltopdelangstmogelijkerouteTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.784 tussenbeideplaatsen.Hoezithetondertussenmetderechtspersoonlijk-heidendejuridischestatusvandeOVSE?Komtdaarschotin?Deministergeeftaandateenaantalresultatenisbereikt,onderandereophetgebiedvandevrijheidvangodsdienstenhettegengaanvandiscrimi-natieopbasisvaniemandsseksuelegeaardheid.Kandeministerhieropnaderingaan?Ikkomtesprekenoverdebevrorenconflicten.JekuntheelkritischzijntenopzichtevanRusland,maarjekuntooknietzonderhetland.KandeministeraangevenhoehijopditmomentdetrajectentenaanzienvandeconflicteninMoldaviëenNagornoKarabachziet?Uitdebriefmaakikopdaterzichtoplichtis.Hoelangdetunnelis,ismisschiennogniethele-maalhelder.Misschienkandeministerdaarwatmeeroverzeggen.InderelatiemetRuslandligtnatuurlijknogweleenaantaluitdagingen,omheteensvoorzichtigteformuleren.MedvedevpleitvooreennieuwjuridischbindendEuro-Atlantischveiligheidsverdrag.Deministerisdaarnognietechtenthousiastover.Maarhoeduidthijhetberichtvanvorigeweek,datdeEUenRuslandmedio2009eennieuwEuropeesveiligheidsakkoordwillensluitenentotdantoewillenafzienvanplaatsingvandeantiraket-systemen?DeheerBlom(PvdA):Voorzitter.LuisterendnaardebijdragevanmijncollegavanhetCDAenvanmijncollegavandeVVD,concludeerikdathetCDAnogsteedsinSinterklaasgelooftendeVVDnogsteedsindeKerstman.DePartijvandeArbeidheeftdezetijdallangachterzichgelaten.DeheerTenBroeke(VVD):UspeelttochvoorSinterklaas?DeheerBlom(PvdA):AllereersthebikeenopmerkingoverdeOVSEinzijnalgemeenheid.Erisnatuurlijkalveelgezegdengeschrevendoormijnvoorgangers.Ikzalditallemaalnietgaanherhalen.Iksluitmijbijdemeestesprekersaan.Tochhebiknogeenaantalkleinepuntjes.DePvdAheefthetsterkevermoedendaterbijdeverkiezingswaarnemingenvandeOVSEafentoeietsvreemdsaandehandis.Wijziendaternadeverkie-zingengemiddeldeenbuitengewoonmatigendetoonwordtaangeslagen.Alslaterhetuiteindelijkerapportverschijnt,isdietoonineensscherpergeworden.Ditzegtnatuurlijkookietsoverdemanierwaaropdieverkiezingswaarnemingenplaatsvinden.Wijhebbenvaakhetgevoeldatdieverkiezingswaarnemingengebruiktwordenompolitiekedoeleindennatestreven.DatisnatuurlijknietdebedoelingvandeOVSE.Rechtma-tigheidenobjectiviteitzijnvoordeOVSEnatuurlijknogwelhetbelang-rijkst.Ikwildemeningvanonzeministerdaaroverweleenshoren.Wijdenkennamelijkdatdeorganisatieafentoewatlaksisindemaniervanrapporteren.Overdeclustermunitieisookalveelgezegdengezwegen.Uiteraardsteunenwijdeondertekeningvanditrapport.Wijvragendeministeromdelandendieopditmomentnogweigerenhetverdragteondertekenenovertehalen.Ikbenookwelbenieuwdhoehijditdenkttedoen.Ditisnatuurlijkwellastig,maarhetisookbelangrijk.WijwetendatvasthoudendheidvandezeNederlandseministerinveelgevallenleidttotontwikkelingendiewijvantevorenniethaddengedacht.Wijhopendusdathetinditgevalookweergaatlukken.TenslottespreekikoverhetvoorstelvandeRussischepresidentMedvedevovereennieuwjuridischbindendEuro-Transatlantischveiligheidsverdrag.Alvorensdaaropintegaan,zoudenwijditvoorstelnatuurlijkgraagwatconcreterzien.Ishetdebedoelingdatditverdragnaastdebestaandeverdragenkomtofgaathetomeennieuweinvullingvanbestaandeverdragen?HoewordthetvoorstelbinnendeOVSEgezien?IsRuslandookbereidomoveranderehervormingentepratenofwilRuslandalleenoverzijneigenvoorstelpraten?IsmethetaantredenvandenieuweRussischepresidentenigeverbeteringofveranderingindeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.785 opstellingvanRuslandjegensdeOVSEmerkbaar?KandeministertotslotnogaangevenopwelkemanierNederlandzichinzetvoorgodsdienstvrij-heidenhettegengaanvandiscriminatieopgrondvanseksuelegeaard-heidenopwelkewijzeNederlandhetwerkvandeHogecommissarisvandemensenrechtenzalblijvensteunen?DeheerTenBroeke(VVD):IkschrokeenbeetjetoendeheerBlomopeenszeidatdeOVSEheellakszouzijninhaarrapportageoverdeverkiezingswaarnemingen.IkmagtochaannemendatwijnogsteedsopdesteunvandeheerBlomkunnenrekenenvoordeOVSEbijverkiezings-waarnemingenenvoorODIHRendeonafhankelijkepositiedaarvan?HetleekernamelijkevenopalsofhijmeehuildemetdeRussischewolveninhetbos.DeheerBlom(PvdA):Precieshettegenovergesteldeishetgeval.WijvindennatuurlijkdatdeOVSEeenuitermategroteroldienttespelen,juistomdeobjectiviteittenopzichtevanverkiezingswaarnemingentewaar-borgen.DefractievandePartijvandeArbeidheefthetgevoeldatookbinnendeOVSEafentoederechtmatigheidenobjectiviteitaandezijlijnblijvenstaan.OokbinnendeOVSEvindtdediscussienatuurlijkplaats.DeOVSEwerktookmetconsensus.IkvinddatdezeregeringzichmoetblijveninspannenomjuistopdatvlakdeOVSEtebewegenomheelgoedhaarbestdoen,zodatzijdeobjectiviteitkanwaarborgen.DatisgeenkritiekopdemanierwaaroponzeministermetdeOVSEomgaat,maarkritiekophetverschiltussendeOVSE-verslagenvandegemiddeldeverkiezingendirecterna,bijvoorbeelddirectopdedagzelf.Daarinwerdhetafgelopenjaarbijvoorbeeldbijeenaantalverkiezingeneenredelijkgematigdetoongebezigd,terwijlinhetrapportdatenkelewekenlaterkwam,dekritiekvelemalenscherperis.Datisnietmetelkaarineven-wicht.AlsdeministerdemeningvandePartijvandeArbeid-fractiedeelt,zouikhemwillenverzoekendaaraanaandachttebestedentijdensdeOVSEtop.Dathebikgezegd.DeheerTenBroeke(VVD):Deverkiezingswaarnemingenzijnonafhanke-lijk.Daaromzijndeuitsprakenvanverkiezingswaarnemingennietaltijdéénopééntevergelijkenmetdeuitsprakenvandeorganisaties,deassembleeetcetera.JuistalsdeonafhankelijkheiddeheerBlomdierbaaris,moethijditverschilkunnenzien.IkdenkdathijergoedaanzoudoenalshijonverkortzouverklarendatookdePartijvandeArbeidonafhanke-lijkeverkiezingswaarnemingendoordeOVSE,dieimmersdetriple-A-standaardhebben,blijftsteunen.DitbetekentdatwijODIHRmoetensteunenengeentwijfellatenbestaanoverdevraagofzijhunrapportage-verplichtingenwelvoldoenenofzijwelonafhankelijkzijnofwatdanook.DeheerBlom(PvdA):Mijnantwoordisheelsimpel.UiteraardsteuntdePvdAdit.Maarzijdoetditnietkritiekloos.DeheerVanBommel(SP):HetbevaltmijnietwatdeheerBlomdoet.InfeitebrengthijdeOVSEindiskrediet.Hijtwijfeltaandeverklaringendiewordenafgegevennaaraanleidingvanverkiezingswaarnemingen.Ikhoorgeenenkelconcreetvoorbeeldvanwanneerdithetgevalzouzijn.Hetlijktmijdatdeverklaringendiededagnadeverkiezingenwordenafgegeven,vertaaldmoetenwordennaarrapportenennaaranderedocumenten.Diekomendaarweliswaarnietéén-op-éénmeeovereen,maardaarinmagbijhetoordeeloverdevraagofdeverkiezingenvrijeneerlijkzijnverlopen,geenlichtzitten.OfkandeheerBlomnuconcretevoorbeeldennoemen?Ikkenzeniet.MaardanmoetdeheerBlomookniettwijfelzaaienoverdeobjectiviteitvanverkiezingswaarnemingen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.786 DeheerBlom(PvdA):Ikzaaigeentwijfel,maarsteltvastdattussenhetrapportdatdaagsnadeverkiezingen,bijvoorbeeldbijdeuitslagvandeverkiezingeninServië,komtenhetuiteindelijkerapporteenverschilintooninzit.Hetrapportdatuiteindelijkuitgebrachtwordt,isvelemalenscherperdanopdedagdatdeverkiezingenoverzijn.Ikwilwetenwaarditvandaankomt.Alsdeministerditgevoeldeelt,zouikmijkunnenvoor-stellendatjezoietsbespreekbaarmaakttijdenseenOVSE-top.MijndoelisomjuistdeobjectiviteitvandeOVSEteallentijdetewaarborgen.DeheerVanBommelweetnetzogoedalsikdatbinnendeOVSEdiscussieslopen.Ikzounietwillendatdezedeobjectiviteitopdeeenofanderemanierschaden.Datzounatuurlijkdoodzondezijn.Deorganisatiedoethartstikkegoedwerk.Datvindenwijook.AntwoordvandeministerMinisterVerhagen:Voorzitter.IkdankdeledenvandeKamervoorhuninbreng.IkwilaanhakenbijeenvandeopeningsopmerkingenvandeheerVanBommel.HijnoemdedeOVSEeentamelijkonbekendeorganisatie.Datiswaar,maaraandeanderekantishetnatuurlijkaardigdatdeOVSEzoongeveerhetenigeforumiswaarbijiedereenaantafelzit.DeKamer-ledenhebbenterechtgesprokenoverGeorgiëenRusland,maarzijzittenbeideaantafel.Ditmaakthetforumuniek.Maaromdatheteenforumisdatopbasisvanconsensusfunctioneert,kunjevaakwatmoeizamertotbesluitvormingofovereenstemmingkomen.Ditzijntweekanttekeningen,maarhetblijfteenuniekforum.IkbenhetweleensmetalleKamerleden,datjuistdecrisisrondAbchazië,Zuid-OssetiëendeoorloginGeorgiëdeOVSEweeropdekaartheeftgezet.DitkomtookdoordatdeEUweliswaaronderFransvoorzitterschapdeleidingheeftgenomen,maartegelijkertijdeenheelgoedeafstemmingheeftplaatsgevondenmetdeOVSE.DecrisisheeftdusduidelijkgemaaktdatdeOSVEeenvandeorganisatiesisdieeenrolkunnenspelenbijhetvindenenhetbestendigenvaneenoplos-sing.JuistdeOVSEkandaarbijgebruikmakenvanhaarjarenlangeerva-ringalsplatformorganisatieenbemiddelaarindezeregio’s.SamenmetdeEuropeseUnieendeVNneemtdeOVSEalsorganisatiedeelaanhetprocesinGenève,waarbijiktijdenshetvorigeoverleghebstilgestaan.Daarwordtdusoverdetoekomstvanderegiogesproken.OokhierwilikmijnwaarderinguitsprekenoverhetoptredenvanhetFinsvoorzitter-schaptijdensdecrisis.DeeerstewaarnemersdieklaarstondenomhetzespuntenplandatMedvedev,SarkozyenSaakasjviliwarenovereenge-komentemonitoren,warenwaarnemersnamensdeOVSE.ZijliepenvooruitopdewaarnemersnamensdeEU.TegelijkertijdisdeOVSEdeenigeorganisatiedieopditmomentinheelGeorgiëwaarnemerskanhebben.ErisnogweleenprobleemmetdeOVSE.Indeeersteplaatsraaktditdeuitbreiding.HetmandaatvoordeOVSE-activiteitenvoorheelGeorgiëlooptop31decemberaf.DewaarneminginZuid-Ossetiëmaaktdeeluitvandieactiviteiten.HetleukeentegelijkertijdmoeilijkeaandeOVSEiszoalsgezegddatallepartijenlidzijnvandeOVSEendusmedebepalenhoehetmandaateruitziet.RuslandwileigenlijkapartemandatenvoorZuid-Ossetië,AbchaziëenderestvanGeorgiëinplaatsvanéénmandaat,zoalswijdatnuhebbenvoorheelGeorgië.Wijhebbendaarmeebuitenge-woonveelmoeiteomdatjedaarmeeinfeiteviaeenomwegdeonafhan-kelijkheidvandezeafvalligeregio’serkent.Datisnaaronzemeningnietaanvaardbaar.Hetwordendushardeonderhandelingen.GezienhetbuitengewoongoedewerkvandeOVSEhechtenNederlandendeEUzeeraanvoortzettingvanhetmandaat.DeOVSEisinzijnalgemeenheidactiefopprioriteitsgebiedenalsconflict-oplossing,vertrouwenwekkendemaatregelen,democratiseringenrulesoflaw,mensenrechtenenpersvrijheid.MaarhetmogeduidelijkzijndatookbijdeOVSEeensterkvoorzitterschapvanbuitengewoongrootbelangis,TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.787 omdatdemoeizameverhoudingentussenRuslandenhetWestenookzekerdeOVSEnietonberoerdlaten,nietalleenbijdediscussiesoverhetmandaat,maarookbijanderediscussies,waarvoordeKamerterechtaandachtvraagt.ClustermunitieiseenonderwerpwaarbijalleKamerledenterechtstil-staan.DitgeldtookvoorhettragischeincidentinGori,waarbijdeNeder-landsecameramanStorimansomhetlevenisgekomen.NederlandheeftinhetkadervandeOVSEextraaandachtgevraagdvoorhetgebruikvanclustermunitieenvoorhethumanitaireoorlogsrecht.IkhebdeKamerdaarovernadergeïnformeerdinmijnbriefvan20oktober.DaarbijhebikdeKamertevensopdehoogtegesteldvanheteindverslagvandedoormijingesteldeonderzoekscommissie.DeheerVanBommelzeiterechtdatditeenbuitengewoonhelderrapportisdatweinigvraagtekensoverlaat.NaaraanleidingvanditrapporthebbenwijindePermanenteRaadopge-roepenommetinachtnemingvanhetinternationalehumanitairerechtuitersteterughoudendheidtebetrachtenbijdeinzetvanclustermunitieindienergroterisico’sbestaanvanburgerslachtoffers.DegroeprondOsloisinhetkadervaneenverdragteruitbanningvanclustermunitieeendiscussiebegonnenoverhetcreërenvanvoorwaardenwaaronderjeburgerslachtofferskuntvoorkomen.Daterslachtoffersvallenineenoorlogmogeduidelijkzijn.Iederwapen,ookeenkogel,iseropgerichtomeenanderuitteschakelen.Doorclustermunitieontstaatvaakonaanvaard-baarleedenbestaatergrotekansopburgerslachtoffers.Langnadathetconflictofficieelisafgelopen,vallennogslachtoffersdoormunitiedienognietisontploft.Daaromismenmetdezediscussiebegonnen.Nietiedereendoetaandiediscussiemee.Daaroverhebbenwijhierookuitvoeriggesproken.Wijkrijgenhetcreërenvanvoorwaardenoverdeinzeteigenlijknietpreciesrond.Daaromishetstandpuntvanmijenvanderegeringdatwijhetbestedusdanigevoorwaardenoverdeinzetkunnencreërendatdeconclusieisdatdehuidigevormenvancluster-munitienietmeermogenwordeningezet.Volgendeweekzijnwijpartijbijhetsluitenvanhetverdrag.Vooruitlopenddaarophebbenwijhetmorato-riumafgesproken.Defactoishetgebruikvanclustermunitiedusnietillegaal.Ikverplichtmijopbasisvanhetverdrag.Hetdodenvanonschul-digeburgerslachtoffersisnatuurlijkwelillegaal,omdathetinstrijdismethetinternationalemilitairrechtenhetoorlogsrecht.NeemhetvoorbeeldinGori.Legereenhedenhaddenzichteruggetrokken.Daardoorwasdekansdatjeburgerslachtofferszoumakenbijna100%.Zelfsalsjenietpartijwordtbijhetverdrag,enjedusnietverklaartdatjegeenclustermunitiezultinzetten,dannogbenjeinstrijdmethethumani-tairrechtinditsoortsituatiesmetgroterisico’sopburgerslachtoffers.Daarzoudenwijiedereenaanmoetenbinden,ookinhetkadervandeOVSE.DezeoproepheeftindeOVSEweerklankgevonden.Ooktijdensdediscussievolgendeweekzalikhiervooraandachtvragen.Eengrootdeelvanmijninbrengzalikhieroprichten.Eenaantallandenheefthiervooralzijnsteunuitgesproken.IkzaltijdensdenationaleverklaringopdeOVSE-topdusaandachtvragenvoordebevindingenvandeonderzoeks-commissie.Ikwilzegebruikenalscasus,omduidelijktemakenwathetgebruikvanclustermunitiebetekent.Tijdensmijnverklaringbijdeonder-tekeningvanhetclustermunitieverdrag–ditverdraggaatdusverderenwilclustermunitieüberhauptuitbannen–zalikookrefererenaanhetonderzoeknaardedoodvandeheerStorimansenhetbelangvantoetre-dingtothetclustermunitieverdrag.Maarhetisoverduidelijkdatveellandendieclustermunitieproducerenofbezitten,zoalsChina,India,Paki-stan,Israël,RuslandendeVerenigdeStaten,dezeconventienietzullenondertekenen.OokEU-partnersalsPolen,Roemenië,Cyprus,GriekenlandenFinlandzullennietondertekenen.UiteraardbenikhetmetdeKamereensdathetclustermunitieverdragsterkaaneffectiviteitzouwinnenalsdezelandenwelpartijworden.Wijzullenerbijhenopalleniveausopaandringendatzijtoetredentotditnieuweverdrag.IkhebhieroverookTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.788 metmijnFinsecollegagesproken.Natuurlijkspreekikdezelandeneropaan.Maarmoetenwenustellendathetheeltriestisdatwijgeenconsensushebbenbereikt?Ikhadconsensusookkunnenbereikendooreveneensniettoetetredentothetverdrag,maarikgeloofnietdatdebestemanieris.IkdoorbreekduslieverdeconsensusdoormetNederlandweltoetetredentothetverdrag,losvandevraagofdeEU-landenditgezamenlijkdoen.Danmaargeenconsensus.DanhebikiniedergevaldezekerheiddateenlandalsNederlanddezewapensnietmeergebruikt.Voorheenwarenwijhiertoegemachtigd.Wijhaddenhiernatuurlijkheledebattengehad,alstengevolgevanonzeinzetburgerslachtofferswarengevallen.Onzeopvattingisechterdatmethethuidigetypeclustermunitiedekanszogrootisdatjeburgerslachtofferskrijgt,datwijermaarvanmoetenafzien.Wijproberenhieropzoveelmogelijklandenaantespreken.MaarderegeringvaneenlandalsFinlandzegt:mijnheerVerhagen,wijpeinzenernietover.UzitlekkerveiliginWest-Europa,middenindeNAVO.Daaropzegik:treeddanmaartoetotdeNAVO,danhebjedatprobleemniet.Zoblijfjenatuurlijkdiediscussiesvoeren.Ikwijsdelandendieniettoetredenendienietafzienvanclustermunitienatuur-lijkwelophunverplichtingen,verwijzendnaarderapportageoverdedoodvanStorimans.Ikzegdezelandendatinditsoortsituaties,wanneerergeenmilitaireeenhedenmeerzijnenjedusweetdaterburgerslacht-offersgaanvallen,jeopbasisvanhethumanitairerechtalverplichtbentomgeenclustermunitieintezetten.Voordezegedachteprobeerikmeersteuntekrijgen.VerderspantNederlandzichinvoordeConventiononCertainConven-tionalWeapons.Inditkaderwordtookonderhandeldovereenprotocoloverclustermunitie.Allelandendieiknetnoemdealsgebruikersenproducentenvanclustermunitieendiehetverdragnietondertekenenzittendaaraantafel,omdatdezeconventiezichafspeeltinVN-kader.HetisoverduidelijkdatnietalleNAVO-bondgenotenennietalleEU-ledenop3decemberhetverdraginOslozullentekenen,maarweleengrotemeer-derheid.Daarbenikblijmee.UiteraardzullenwijinNAVO-enEU-verbandverdersprekenoverclustermunitie,optweemanieren:wijstellenduidelijkvastdatdoorditverdragendoorzoveelmogelijklandenditverdragtelatenondertekenen,eenbelangrijke,nieuwenormwordtgesteld.Wijblijvenervoorijverendatzoveelmogelijklandendienormgaanonderschrijven.Datdoenwijbilateraalenmultilateraal.InEU-,NAVO-enVN-verbandzullenwijdezediscussievoortzetten.DeheerHaverkampheeftterechtaandachtgevraagdvooranderebevrorenconflicten.TenaanzienvanGeorgiëenZuid-Ossetiëkunjeoveri-gensnietvaneenbevrorenconflictspreken.Wijproberenhetjuistweertebevriezenopeenaantalterreinen.Deanderebevrorenconflicteninderegio,waarvoordeheerHaverkampaandachtvroeg,zijnTrans-NistriëinMoldaviëenNagornoKarabachinAzerbeidzjan.VooralsnoghebbendeontwikkelingenindeKaukasusgeendoorbraakkunnenbewerkstelligentenaanzienvandezeconflicten.Zijhebbenonserwelvanbewustgemaaktdateenbevrorenconflictbuitengewoonsnelkanontdooienenontploffen.Hetkaneendusdanigconflictworden,datjeeenduurzameoplossingmoethebben.Jekunternietopvertrouwendateenbevrorenconflictnietleidttotverdereslachtoffers.Hetisduidelijkdatergeenquickfixoplossingenvoordezegeschillentevindenzijn,zegiktegendeheerHaverkamp.Anderswarendezeconflictennietalzolangbevrorengeweest.Voorquickfixoplossingenzijndeconflictentecomplex.OokinMoskoubestaatduidelijkhernieuwdebelangstellingvoordezeconflicten.Dithoeftnietalleenmaarnegatieftezien.Hetkanookpositiefuitpakken.Juisteenduurzameoplossingisalleenmaarmogelijkmetdemedewer-kingvanRusland.Wijwerkenaanallerleioplossingenbinnenhetzoge-naamdevijf-plus-twee-overleg.DitoverlegbestaatuitdeOVSE,Rusland,Oekraïne,MoldaviëenTrans-Nistrië,metalswaarnemersdeEUendeVS.VoorNagornoKarabachisditdeMinskgroeponderleidingvandeOVSE.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.789 ErzijnnatuurlijkooklandendieproberendeOVSE,deEUofdeVSerbuitentehouden.Wijzijndaartegen.Wijvindendatdelandenuithetvijf-plus-twee-overlegdateerderisafgesprokendebetrokkenpartijenmoetenzijn.Maareenvoudigzalhetnietzijn.DeheerVanBommel,mevrouwDiksenanderengingeninopdeplannenvanMedvedev,enkoppeldendaaraanhunappreciatiedoortesprekenoverblokdenken,machtsdenkenofoudemachtspolitiek.ZijvroegenwathetNederlandsestandpuntis.IkhebhieroverookmetmijnRussischecollegaLavrovgesproken.IkkomdadelijkterugopdereactievandeRussenophetonderzoeknaardedoodvanStorimans.DaaroverhebikuiteraardookindringendgesprokenmetmijnRussischecollegaLavrov,toendezeinNederlandwas.WijhebbenhemendeRussischeautoriteitengeconfronteerdmetdeuitkomstenvanhetonderzoek.DaarophebbenwijnoggeenRussischereactieontvangen.WelheeftLavrovmijtoegezegddatRuslandzijnreactiezosnelmogelijkaanonsdoettoekomen.IkhoopdezereactiedussneltekrijgenenzalministerLavroveropaansprekeninHelsinki.HijheeftnamelijktijdenszijnrecentebezoekaanNederlandaanmijtoegezegddathijmeteenreactiezoukomen.DeheerVanBommel(SP):HetvragenomeenRussischereactieophetrapportzieikalseenvanzelfsprekendheid.Deconstateringdathetgaatomeenovertredingvanhetinternationaalhumanitairoorlogsrechtisvolgensmijjuist.VolgtdaaruiteennaderehoudingvanNederlandmetbetrekkingtotschadevergoeding,veroordelingendeRussischehouding?MinisterVerhagen:Ikhebdeactieveroordeeld.IkdenkdatertotaalgeenonduidelijkheidisoverdeopvattingvanNederlandtenaanzienvanwatergebeurdis.DezeisookonverkortovergebrachtopdeRussen.DeheerVanBommelvraagtwatikverdergadoen.IkwileerstdeRussischereactiehebben.Metallerespect,diereactiemoetikookhebben.Detweedevervolgstapdieikgezetheb,isominhetkadervandeOVSEtekomentoteenverklaringendeOVSEzovertebrengendatmenbeseftdathetopdezemaniernietkan.MaaromtedoenwatdeheerVanBommelnuvraagt,moetikeerstdereactievandeRussenvernemen.Zijontkenneneenaantaldingen.Latenwijdereactieeerstevenafwachten.Maareensnellereactieisgeboden.DatbenikmetdeheerVanBommeleens.DeheerVanBommel(SP):Hetstaatbuitenkijfdateensnellereactienietkanuitblijven.Delogischvolgendestap–ikroepdeministerop,zichhieropvastteberaden–moetzijndatdeRussischeregering,dieverant-woordelijkheidzalmoetenerkennenopbasisvandefeiten,ookeenclaimkrijgtvanNederlandsezijde.MinisterVerhagen:IkwachtdereactievanRuslandafvoordatikopdezevraageenantwoordgeef.OokoverdeplannenvoorhetEuro-TransatlantischeveiligheidsverdragvanMedvedevhebikmetmijnRussischecollegagesproken.Kamerledenhebbenmijgevraagdwatikvandeplannenvind,maaromdievraagtekunnenbeantwoorden,moetikwetenwatzeconcreetinhouden.MevrouwDikszeidatMedvedevSarkozyheeftgekieteld.Datisbijmijnognietechtgelukt.Ikvindzijnplannenteweinigconcreetomereenstand-puntovertekunneninnemen.Ikvindhetprimaomerovertespreken.Tijdensdebijeenkomstzalereeneerstegedachtewisselingoverplaats-vinden.IkvindhetopzichookpositiefdatdeRusseneroverwillenpraten.Ikwilmijdaarbestvoorengageren,maarmoetmetnameinzichtkrijgeninwatmenprecieswil.Daarbijgeldenvoormijabsoluterodelijnen.Indeplannendientmenrekeningtehoudenmetdebestaandeveiligheids-structurenenmoetendeEUenNAVOalspijlersvanonsveiligheidsbeleidabsoluutovereindwordengehouden.IkdoealleennietmeeaanelkeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.7810 pogingomdeNAVOomzeeptehelpenofteomzeilen.DeenekeerblijktuituitlatingenvanpresidentMedvedevdatRuslanddeVSenCanadaerwelbijwilbetrekken,terwijlhetdeanderekeeralleenoverEuropagaat.InmijngesprekkenmetLavrovopdatpuntsteldeLavrovdathijzichzeergoedrealiseerdedatdeVSenCanadahierbijbetrokkenzoudenmoetenwordenendatmenrekeningzoumoetenhoudenmetdeNAVOenEU,waarvanwijgeenafstandnemen.MevrouwDiksopperdehetideeomopdeOVSE,metpresidentSarkozydedialoogverdervoorttezetten.Ikvindditeenbruikbaaridee.BijdeOVSEzittenbijdealomvattendeaanpakvanveiligheidinderegiodiezichuitstrektvanVladivostokenVancouver,inbeiderichtingen,allelandenaantafel.DeOVSEbiedtdusbijuitstekeengelegenheidomoverditonderwerptespreken.MetdeuitspraakvanpresidentSarkozy,dattijdensdeOVSE-tophalverwegevolgendjaarconcretestappengezetmoetenkunnenworden,loopthijveeltehardvanstapel,omdedoodeenvoudigeredendatiknunietweetwathetinhoudt.Ikvindhetvanbelangdatwijeerstmetelkaarwetenwatonspreciesvoorogenstaatbijeennieuwveiligheidsverdrageneennieuwesamenwerkingopditterrein,voordatjeüberhauptbesluitomoverditonderwerpeentopteorganiseren.Eentopalsvervolgismogelijk,indienjeconcreetkuntzijn.Indienwijervanover-tuigdzijn,metinachtnemingvandebestaandeveiligheidsstructurendatditeenbijdragezoukunnenleverenaannogmeerveiligheid,danzouikzeggen:«Bemyguest».Danmoethetwelconcreetzijn.Ikganunietzeggendatalsalleregeringsleidersbijelkaarzijn,zijspijkersmetkoppenzullenslaan.DeheerVanBommelendeheerHaverkampsprakenterechtoverdejuridischestatusvandeOVSE.Wijhebbenons,inlijnmetonzetraditieophetgebiedvaninternationaalrecht,vorigjaarsterkgemaaktvooreenregelingvandejuridischestatusvandeOVSE,diezijnogsteedsnietheeft.IndepraktijkkanditproblemenopleverenmetbetrekkingtotOVSE-kantorenenpersoneel.DeheerTenBroekesprakhierookover.Hoewelallelandenhetopzichinhoudelijkeenszijnoverdeinhoudvandeverdragstekst,stellensommigelandenopditmomentallerleiextraeisen.Dezeeisengaanoverwatertoegevoegdmoetwordenvoordatmendevolgendestapzet,deondertekening.ZoeistRuslanddateerstookover-eenstemmingbereiktisoveronderhandelingenovereenhandvest.Ikvinddatditerlosvanstaat.Jekunthetallemaalwelgaancompliceren,doornuooknogovereenhandvesttegaanspreken.Dedoelstellingen,grond-beginselen,internationalestructuurvandeOVSEwordenvastgelegd.DeVSweigerendezeweer.DevraagisofdezepatstellinginHelsinkizalwordendoorbroken.Ikhebhetideegeopperdomeenspecialevertegen-woordigeraantestellenomhetsprekenoverdejuridischestatusopdeagendatehouden.Dooreenaantallandenisditomarmd,maarerisnognietoverbesloten.Opdiemanierproberenwijiniedergevaldeverbre-dingdieRuslandvoorstaattevoorkomen.Daardoorzoudezaakhelemaaldoodbloedenenkunjenooitmeerverdereafsprakenmakenoverditonderwerp.EenaantalKamerledensprakoverdeverkiezingswaarnemingenendeveranderingen,aldannietvoorzienvaneenappreciatie,tenaanzienvanhethuidigefunctionerenvanODIHR.IkmengmijnietindediscussietussendeheerVanBommelendeheerBlom,maarhetiseenfeitdattenaanzienvanverkiezingswaarnemingenerverschilvanopvattingis.DeheerTenBroekeweesterechtopdeopstellingdieNederlandinhetverledenheeftgekozen.Maarwijmoetenhierweluitkomen.Nogmaals,hetisleukdatiedereenaantafelzitbijdeOVSE,maarditbetekenttegelij-kertijddatjeconsensusmoetbereiken.AlsreactieopdevoorstellenvanRuslandenanderelandenheeftdeEUeenaantalvoorstellengedaanomdeverplichtingenopverkiezingsgebiedaantescherpen.DaarbijmoetdepositievanODIHRonaangetastblijven.Datisiniedergevalonzeinzet.WijvolgenduseigenlijkookopdatpuntdeaanbevelingenvanODIHRzelfomTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.7811 waarnemingsmissiesrepresentatievertemaken,ommeeraandachttebestedenaandefollow-upenaanaanbevelingenvandeconclusiesvanwaarnemingsmissies.Daarbijhoortuiteraardookdepersvrijheid,zegikinantwoordopdeopmerkingenvanmevrouwDiks.Ditisevident,maarerspeelteengrootprobleemendatgaatoverdegeloofwaardigheid.DeheerBlomvroegmijtefilosoferenoverhetnutendenoodzaakvanwaar-nemingen.Hijzeidatdezevaakpolitiekmisbruiktworden.Juistomdatjejepolitieknietwillatenmisbruiken,heeftbijvoorbeeldODIHRnaarmijnmeningterechtgeweigerdomdeeltenemenaandeverkiezings-waarnemingenbijdepresidentsverkiezingen.Devoorwaardenwaaronderditmoestgebeurenzoudennamelijkniettoteenverantwoordewaarne-mingkunnenleiden.Danzoudendewaarnemingenpolitiekmisbruiktzijn,doordatmenzouwijzenopdewaarnemingenenzouzeggendatdeverkiezingeneerlijkenvrijwaren.Devoorwaardenmoetenjuistzozijn,datjeinalleobjectiviteitkuntbeoordelenofervrijeeneerlijkeverkie-zingenhebbenplaatsgevonden.Daarmeekunjepolitiekmisbruikvoor-komen.Maarnutennoodzaakvaniemanddieopjevingerskijkt,waar-doorjenietalleskuntmanipuleren,lijkenmijevident.Datvormtdebasisvanwaarnemingen.Daaromhebbenwijlandendiezichafvragenwaaromzijonszoudentoelatenaangezienwijhennietvertrouwen,altijduitgeno-digdomookbijonstekomenkijken.UitAfrikaanseenanderelandenkrijgenwijookvaakwaarnemingsmissiesinNederland.Ikhebnietsteverbergenendaaromzegikaltijd:bemyguest.Dankunjezotransparantzijnalsmogelijkis.Ookhierkannogweleenswatmisgaan.Toenikindegemeenteraadzat,hebiknoggestemdtegenhetweggooienvanhetrodepotloodje.Maargoed,datisalhonderdjaargeleden.Zalikueensvertellenwaaromhetrodepotlooderwas?Hetrodepotloodisingevoerdbijdeinvoeringvanhetalgemeenkiesrecht.Toenkregennietalleendewitteboorden,maarookdearbeiderskiesrecht.Zijhaddenvaakvuilaanhunhanden.Alszijstemden,kwamenermisschienvlekjesophetbiljetenwasnietzichtbaaropwiezijgestemdhadden.Jekonnamelijkperongelukmeteenzwartvlekjestemmenopiemandopwiejehelemaalnietwildestemmen.Daaromheeftmenhetrodepotloodgenomen,omzekertestellendatdepotloodstreepnietvermengdzouwordenmethetvuildataanjehandenkleefde.Devoorzitter:Voordatwijovergaanophetvrouwenkiesrecht,verzoekikdeministerdoortegaanmetzijnbetoog.DeheerBlom(PvdA):DestrekkingvanmijnopmerkingwasdatikvandeministerverwachtdatOVSEenODIHRookzelfmetenigekritiekpuntennaarhuneigenactiviteitenkijken.Datheeftnatuurlijkookallestemakenmetdeconsensusgedachte,ookalshetgaatomhetpublicerenvanrapporten.MinisterVerhagen:Uiteraardisenigezelfreflectiegoed.Ookishetgoedalsjezelfmetvoorstellenkomtomtebekijkenopwelkewijzejejeeigenwerkzaamhedenkuntverbeteren.DaaroverbenikhetmetdeheerBlomeens.DeheerHaverkampendeheerBlomhebbenvragengesteldoverdiscri-minatieopbasisvanseksuelegeaardheidenvrijheidvangodsdienst.Zijvroegeninhoeverredaaraanaandachtbesteedzouworden.Nederlandheefteenforseinzetbijhettegengaanvandiscriminatieopbasisvanseksuelegeaardheid.TijdensdejaarlijkseHumanDimensionImplementa-tionMeetinginWarschauinoktoberhebbenwijeenparallellebijeen-komstgeorganiseerdenondersteundoverhettegengaanvandiscrimi-natieopbasisvanseksuelegeaardheid.WijhebbendaarbijhetCOCgesteund.OokdeaanwezigheidvanHumanRightsWatchindepersoonvanhunvertegenwoordiger,deheerDittrich,hebbenwijondersteund.MededankzijeeninterventievanNederlandindeplenairebijeenkomstisTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.7812 opnieuweenpoginggedaanomditonderwerpbinnendeOVSEopdekaartzetten.Ikbenhetmetdewoordvoerderserovereensdatditnietoverbodigis.DeonbekendheidmetenweerstandtegenderolvandeOVSEopditgebiedzijngroot,nietalleenbijdeusualsupects.Ditgaatveelverder.Ditvraagtdusomonzeinzet,ookindekomendetijd.Ookopditpuntzalhetnietmakkelijkzijn.OokovergodsdienstvrijheidhebbenwijtijdensdebijeenkomstinoktoberinWarschaueendaggeorganiseerd.DaarnaaststeuntNederlandoverigensookODIHR,datzichjuistookinzetvoordevrijheidopditterrein.Wijblijvenhierdusactiefop,maarhetisterechtdatdewoordvoerdersdezeonderwerpenaanvoeren.Eénvraagisnognietbeantwoord,namelijkdievandeheerTenBroeke.HijvroegnaardebeschietingvandeGeorgischeenPoolsepresident.Ikhebvandiezelfdeberichtgevingkennisgenomen.Erzouinderdaadgeschotenzijnindebuurtvandecolonnewaarinbeidepresidentenzichbevonden.Diecolonnewasoverigensafgewekenvandegeplanderoute-richting.Danziejealhoehetgaat.Erwaseengeplanderoute.Diewordtvantevorennatuurlijkbesproken,juistinhetkadervanveiligheidenomincidententevoorkomen.Vandieroutewijkjedanaf.Danishetdevraagofdeaanvalgerichtwasofdatdezeperongelukgebeurde.Danzijndebeschuldigingenenontkenningenvanbeidekantencompleet.Ikbeschikeerlijkgezegdnietoverdeinformatieomdezeofgeneversieteonder-schrijven.Hetisinderdaadeenfeitdateropdepresidentengeschotenis.Ookisheteenfeitdatisafgewekenvanderoute.Jekuntnietvaststellenofmenwistwaaropmenschoot,losvanhetfeitdaterüberhauptnietgeschotenhoortteworden.Datisnatuurlijkdebasiswaaropwijonsallenkunnenbevinden.DaarmeehebikdevragenvandeledenvandeKamervolgensmijbeantwoord.Devoorzitter:Isernogbehoefteaaneentweedetermijn?Ikconstateerdatditniethetgevalis.IkdankdeministervoordebeantwoordingvanvragenvandeKamerensluithetalgemeenoverleg.DevoorzittervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,OrmelDegriffiervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,VanderKolk-TimmermansTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700V,nr.7813