Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 16 juni 2009, over het Mensenrechtenbeleid

31263MensenrechtenstrategievoorhetbuitenlandsbeleidNr.32VERSLAGVANEENALGEMEENOVERLEGVastgesteld14juli2009DevastecommissievoorBuitenlandseZaken1heeftop16juni2009overleggevoerdmetministerVerhagenvanBuitenlandseZakenover:–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.27maart2009metdevoortgangsrapportagemensenrechtenstrategieover2008(31263,nr.27);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.8juli2008methetverslagvandeachtstezittingvandeVN-Mensenrechtenraad(26150,nr.58);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.9juni2008overdeNederlandseinzetvoordeachtstezittingvandeRaadvan2totenmet18juni2008(26150,nr.57);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.26augustus2008metdeNederlandseinzetvoordenegendezittingvandeVN-Mensenrechtenraad(26150,nr.59);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.23oktober2008methetverslagvandenegendezittingvandeVN-Mensenrechtenraad(26150,nr.63);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.9maart2009metdeNederlandseinzetvoortiendezittingVNMensenrechtenraadinGenève(26150,nr.69);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.21april2009methetverslagvandetiendezittingvandeVN-Mensenrechtenraad(26150,nr.71);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.5juni2009metdeNederlandseinzetvoordeelfdezittingvandeVN-Mensenrechtenraadvan2junitotenmet19juni2009(26150,nr.74);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.6januari2009metderesultatenvandeDerdeCommissievande63eAlgemeneVergaderingvandeVN(26150,nr.66);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.4december2008methetAIV-advies«UniversalityofHumanRights:Principles,PracticeandProspects»(31700-V,nr.67);1Samenstelling:Leden:VanBommel(SP),VanderStaaij(SGP),Wilders(PVV),Waalkens(PvdA),VanBaalen(VVD),Cqörüz(CDA),Ormel(CDA),voorzitter,Ferrier(CDA),VanVelzen(SP),DeNeréetotBabberich(CDA),Haverkamp(CDA),Blom(PvdA),Eijsink(PvdA),VanDam(PvdA),Dezentjé-Hamming-Bluemink(VVD),Irrgang(SP),Knops(CDA),Boekestijn(VVD),Voorde-wind(ChristenUnie),Pechtold(D66),onder-voorzitter,TenBroeke(VVD),VanRaak(SP),Gill’ard(PvdA),Thieme(PvdD)enPeters(GroenLinks).Plv.leden:DeWit(SP),VanderVlies(SGP),DeRoon(PVV),Vermeij(PvdA),VanMiltenburg(VVD),Omtzigt(CDA),Spies(CDA),Aasted-Madsen-vanStiphout(CDA),JaspervanDijk(SP),TenHoopen(CDA),Jonker(CDA),Boel-houwer(PvdA),Leerdam(PvdA),Arib(PvdA),Neppérus(VVD),Lempens(SP),Schermers(CDA),Griffith(VVD),Wiegman-vanMeppelenScheppink(ChristenUnie),Kos¸erKaya(D66),VanBeek(VVD),Gesthuizen(SP),Samsom(PvdA),Ouwehand(PvdD)enVendrik(Groen-Links).TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1334410809tkkst31263-32ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.321 –debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.25maart2009metderegeringsreactieophetAIV-adviesnr.63«Univer-saliteitvandeRechtenvandeMens,principes,praktijkenenperspectieven»(31700-V,nr.89);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.8december2008overdemensenrechteneducatieinNeder-land(31700-V,nr.72);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.16december2008overdeInternationaledagvandeRechtenvandeMensop10december2008(31263,nr.24);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.27januari2009overdebedrijfslevendag«Businessandhumanrights»(31263,nr.26);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.15juli2008methetverslagvanderondetafelbijeenkomstoverkinderarbeid(31263,nr.21);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.3september2008overKenia,ngo-fondsomonderanderemensenrechtenverdedigerstebeschermen(29237,nr.75);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.26augustus2008overdetoestandvanmensenrechten-organisatiesen-verdedigersinIran,SyriëenEgypte(23432,nr.263);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.7januari2009overSudan,reisvandeNederlandsemensenrechten-ambassadeur,18–25oktober2008(31263,nr.25);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.19februari2009meteenreactievandeministeropverslagwerkbezoekcommissieaanSaudi-Arabië(31773,nr.2);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.21april2009overdemensenrechtensituatieinIran(31700-V,nr.94);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.21april2009meteenreactieophetverzoekvandecommissieinzakedebriefvandeBahá’í-gemeenschapNederlandvan9maartjl.(31700-V,nr.93);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.4mei2009meteenreactieopdebriefvandecommissieinzakedeDurbanReviewConferentie(26150,nr.73).Vanhetoverlegbrengtdecommissiebijgaandstenografischverslaguit.DevoorzittervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,OrmelDegriffiervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,VanderKolk-TimmermansTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.322 Voorzitter:OrmelGriffier:VanToorAanwezigzijn8ledenderKamer,teweten:TenBroeke,VanBommel,Cörüz,VanDam,Kos¸erKaya,Ormel,Peters,Voordewind,enministerVerhagen,dievergezeldisvanenkeleambtenarenvanzijnministerie.Devoorzitter:Welkom.IkopenhierbijhetalgemeenoverlegvandevastecommissievoorBuitenlandseZaken.IkheetdeministervanBuiten-landseZakenvanhartewelkom,zijnstaf,hetpubliekopdetribuneenviainternet.Wijsprekenvanmiddagoverhetmensenrechtenbeleid.DeheerCqörüz(CDA):Voorzitter.Wijzijnnutweejaarverderendezeministeriswatonsbetreftopdegoedeweg.Nietalleenvolgensons,maarookvolgensanderen.Alsikeenswatnamenmagaanhalen:hetCOCmelddebijvoorbeeld:«DeaandachtvoordemensenrechtensindshetaantredenvanministerVerhagenisoverduidelijkverbeterd».Eenoud-collega,BorisDittrich,schreefnamensHumanRightsWatchwaarde-renddatVerhageninhetbuitenlandgewoonzegtdathijhetnietaccep-teertdathomo’swordengediscrimineerdendathijoveralterwereldonrechtziet,maardathetinNederlandhelemaalzogeknognietis.IkgavanuitNederlandevennaardeDominicaanseRepubliek.IkwasdaarvorigjaarinhetkadervanhetInternationaalStrafhof.Eencollegavanonsdaarzei:«Wearewhatwedefend».Ikvonddateenmooieuitspraak,dieheelveelzegtoverjeinzet.Laatoverdeinzetvandezeministergeenmisverstandbestaan:dieisgewoongoed.Dezeministerheeftnatuurlijkwelpartnersnodigomditmensenrechten-beleidoveral,altijdenvooriedereenuittedragen.Daarheefthijdehulpeninzetvanmedefinancieringsorganisaties,hetbedrijfsleven,deambas-sadesenvrijwilligersbijnodig.IkwilookhetrapportvandeAIVoverditonderwerpnietongenoemdlaten.Hetissprekendvoordezeministerwaarkoopmanendomineeelkaarkunnenvinden.Nietalleenmetdemegafoonpolitiekofergenswegblijven.Datklinktwelstoer,maardankunjeookeenskijkenwatdeeffectiviteitisvanjemensenrechtenbeleid.Indezeministervindendomineeenkoopmanelkaar.DaaromjuichenwijookzijnrecenteinitiatieftoemetdeministervanEconomischeZakenommetnameintezettenophetethischhandelenvanonsbedrijfslevenbijdeexportkredietverzekering.Hetzouteveelvergenombijalle102actiepuntenenallethema’sstiltestaanuitdezemooiemensenrechtenrapportage,waarvoorhulde.Daarompakikereenaantaluit,teneersteterrorismeenmensenrechten.Statenhebbenenerzijdsdeplichtomhunburgerstebeschermen–dezoge-naamderesponsibilitytoprotect–tegenterrorismeenanderzijdsdeplichtommensenrechtenterespecteren.Destrijdtegenterrorismemoetmensenrechtenproofzijn.Datgezegdhebbend,moetenwijconstaterendathetEVRMendeVN-verdragenvandetwintigsteeeuwzijnendat9/11nognietzolanggeledenis.Deprincipiëlevraagdieikalseersteopwerp,isofonzeverdragenvandaagdedaginstaatzijnomterrorismeaantepakken,tebestrijdenentebeslechten.Dievraagstelikaandeminister.Wilhijeensonderzoekenofdievraagmeteenja,eenneeofanderszinskanwordenbeantwoord?Inhetverlengdedaarvanvraagikhoehetstaatmetdeuitvoeringvanmijnmotieovereenantiterrorisme-instituut.IkwildatdezeministerindeMensenrechtenraadeenverklaringaflegtdateenkastenstelselenkastelozenvandaagdedaggewoonnietkunnen.Voeltdeministerdaarvoor?Tenaanzienvangehandicaptenhebbenwijindecember2006eenaantalverdragenondertekendmaarnietgeratificeerd.OokhetoptioneelTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.323 protocolhebbenwijnietondertekend.Wijkunnennietanderelandenhieropaansprekenenvervolgenszelfdiezakennietondertekenenofratificeren.IkweetdathetministerievanVWShiermeebezigis.OverGuantánamoBayheeftdeministerterechtscherpeuitsprakengedaan.DeVSvragenonsindestrijdtegenterrorismeenikvraagdeVSviadeministerommeetedoenmethetInternationaalStrafhof.OndankshetfeitdatwijgoedbezigzijnmetmensenrechtenheeftmensenrechtencommissarisHammerbergvandeRaadvanEuropaaardigwatkritiekgeleverdopNederland.Ondanksonzemensenrechteneducatiekomtdatkennelijktochnietover.Hoekijktdeministerdaartegenaanenhoekunnenwijdiemensenrechteneducatieopeenhogerpeilbrengen?DeheerVoordewind(ChristenUnie):Voorzitter.Goeddatwijditdebathebbenomindebreedtenaardemensenrechtentekijken.WijwetenookdatheteenbelangrijkeambitieisvandezeministervanBuitenlandseZakenomdaaropvoortgangtemaken.Indevoortgangsrapportagezienwijookdatdeministerdrukbezigisomzichaanzijnwoordtehouden.Ikspitsmijmetnametoeoptweeonderwerpen,namelijkgodsdienstvrij-heidenkinderarbeid.Godsdienstvrijheidstaatwereldwijdenormonderdruk,metnamedoordewetgevingdiegeloofsafvalverbiedt.IknoemAlgerijeenEgypte,maarookdeanti-bekeringswetgeving,bijvoorbeeldinIndiaenSriLanka.Verdernoemikderegistratieplicht,bijvoorbeeldinChinaenOezbekistan.Datisdaareengrootprobleem.Ikbenookblijdatdezeministerdaarvooraandachtheeft.Ikzoominopeenpaarlanden,omtebeginnenOrissa.Wijhebbendatbijdebegrotingsbehandelingaandeordegehad.DeministerheefttoentoegezegdomtekijkenofhijuithetMensenrechtenfondsvandeambas-sadegeldbeschikbaarzoukunnenmakenomtezienhoewijdegroepchristenendiedaarsterkisaangevallenendievolgensonzegegevensnogsteedsvanhuisenhaardverdrevenis,praktischzoudenkunnenondersteunen.Ikhoorgraagvandeministerwathijmetdietoezeggingheeftgedaan.WijhebbengrotezorgenoverhetgeweldvanditmomentinIran,maarookoverdegeluidendaterstembusfraudezouzijn.Ikhebbegrependatdeministerzijngrotezorgenheeftuitgesproken.IkhoorgraagnogvanhemoverdehuidigestandvanzakeninIran.Wijhebbenookgrotezorgenalshetgaatomdedoorhetparlementgoed-gekeurdewetdiededoodstraftoestaateninvoertvoorgeloofsafval.Momenteelbuigtdeherzieningscommissiezichoverdezewet,maardatisallerminsteengarantiedatdiewetookzalwordentegengehouden.Belangrijkisdatwijblijvendeinternationaledrukuitoefenenomtevoor-komendatdezewetwordtingevoerd.Graagkrijgikdetoezeggingvandeministerdathijzichhiervoorviaallebeschikbarekanalenzalinzetten.IkmaakeenuitstapnaarArmenië,waareveneenswetgevingindemaakisdiedegodsdienstvrijheidernstigbeperkt.Hetgaatonderandereomhetverbodopevangeliserenenhetopenbaaruitdragenvaneengeloofsover-tuiging.Ookwordthetmoeilijkervoornieuwekerkenomzichteregis-treren.Erwordteendrempelingebouwdvan200naar500leden.IsdeministerbereidomditinEU-verband,maarookbijdeArmeenseautori-teitenaantekaartenenaandachttevragenvoordezeinperking?TenslottenoemikinditrijtjeKazachstanenEritrea.DeNederlandserege-ringondersteuntKazachstanbijdeinspanningomin2010hetvoorzitter-schapvandeOVSEtebekleden.Kazachstangenietechtereenbijzonderslechtereputatieophetgebiedvanmensenrechten,maarookophetgebiedvandegodsdienstvrijheid.Ikleesindemensenrechtenrapportageover2008datgodsdienstvrijheiddaarbijeenonderwerpisvanvoortdu-rendgesprek.Datismooi,maarwelkeconsequentieswordenernuaanverbondenalshetgaatomdesteunvoorKazachstanalsvoorzitterenookalsKazachstanvasthoudtaandezeomstredenwetgeving?TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.324 TenslotteinditrijtjeovergodsdienstvrijheidEritrea.WijhebbenerverschillendekerenindeKamerovergesproken.Hetiseenheelmoeilijkengeslotenland,maarwijhebbenernogweldeEU-middelenvoorenikbegrijpnuookdatdehulpverleningvraagtomdeEU-middelenvoordehulpverleningtebeperken,zodatdedrukopEritreatoeneemt.Wijwetendatdaarookgrotegeloofsvervolgingenplaatsvinden.Isdeministerbereidomdit,misschienviadeministervoorOntwikkelingssamenwer-king,binnenEU-verbandaantekaaktestellen?Overkinderarbeidhebiknetdebriefzienbinnenkomen,maarikhebnoggeengelegenheidgehadomdietegelezen.DeChristenUnie-fractieheeftinhetverledenverschillendemotiesoverditonderwerpingediend,dieookzijnaangenomen.Ikvraageentoelichtingopdebrief.Hetgaatomdeketenaansprakelijkheidvanbedrijvenvoorkinderarbeidvrijeproducten.HetgaatomdetoolkitbijdeambassadesomtezienofzijNederlandsebedrijvenzoudenkunnenadviserenmetwelkelokalebedrijvenwelofnietinzeetegaan.IkhebooknogKamervragengesteldsamenmetmevrouwOrtega-MartijnalshetgaatomdebetrokkenheidvandeAldiendeLidlbijkinderarbeid.Eencollegaheeftaldekastendiscriminatieaandeordegesteld.Ikbenbenieuwdwatdeministerdaaropantwoordt.Hetgaatom260miljoenslachtoffers.Tenslottevraagikaandeministerwelkevolgendestapwijeventueelkunnenzetten,fiscaaloffinancieel,alshetgaatombelonen–ikhebindemediahetvoorbeeldvanhetverlaagdebtw-tariefgenoemd–vanbedrijvendiezichinzettenominhunketenechtkinderarbeidvrijeproductenteleveren.Ikweetdatdeministerzalzeggendatditeenzaakisvaneenanderecommissie,maarikbenwelbenieuwdnaarzijneigenoordeeloverhetfinancieelsteunenofbeperkenvandiebedrijvendiehetgoedofslechtdoen.Hetzitookindelijnvandekabinetvisieopnon-tradeconcernsenhandelsbeleiddiewijinfebruarihebbenontvangen.Dussteunvoordebestrijdingvankinderarbeid.Ditzoueenvervolgkunnenzijn.MevrouwPeters(GroenLinks):Voorzitter.WijzijnnuruimeenjaarverdersindsministerVerhagenmetzijnmensenrechtenstrategieeneenactieplanvoordeuitvoeringdaarvannietzozeerdemensenrechtenuitvond,maardiewelhoogophetprioriteitenlijstjevoorhetbuitenlandplaatste.Alsikdeeerstejaarrapportagebekijk,kanikzeggendathetzinheeftgehad.HetheefthetNederlandsemensenrechtenbeleidintensiever,zichtbaarderentransparantergemaakt,hierendaarmetaantoonbaareffect.Hopelijkzaldezewerkwijzealleenmaartotmeereffectiviteitleiden.Pluspuntendiemijnfractiezietenwaarmeezijdeministergraagcompli-menteert,zijndekeuzeomdeMensenrechtentulptelatenvallenopmevrouwJustineMasikaBihambauitOost-Congo,daarmeeaandachtvestigendopdeseksueleoorlogsgeweldproblementegenvrouwendaar,depogingenomtebemiddelenvooreenuitreisvisumvoorAl-HaqtoenhijdeGeuzenpenninginMiddelburgwon,deinzetvoorkinderarbeidendeinzetvanhetmensenrechtenpotjedatisuitgebreidomdatdebehoefteheelgrootbleek,ommaareengreeptedoen.Alsjeeenmooimensenrechtenbeleidhebt,metactieveministersomdatuittevoerenenalsjeeengoedenaamopdatgebiedgeniet,alsjeeenlandbentdatdusdelathooglegt,eenlanddatmetnietsmindergenoegenneemtdaninzettenopmensenrechtenvooriedereen,altijdenoveral,enalsjejeondertussenookgraagpresenteertalsjuridischehoofdstadvanhetinternationalerecht,danishetcruciaaldatjezelfookhetgoedevoorbeeldgeeftenextrakritischbentalsjezelfindespiegelkijkt.Hogegeloofwaardigheidisnodigalsjemetmensenrechtendeboeropgaat.Ishethuisoporde?Datishetthemavanmijninbreng.Hiergeldenwatmijbetrefthogestandaarden.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.325 HetNationaalInstituutvoordeRechtenvandeMenswaslanggeledenbeloofdmaarhetisernogniet.Hoekomtdatenwanneerkomtheter?Ikkomopheteigenmetenenevaluerenvanhetbeleid.Wijstaanophetpuntomnueenbeleidgoedtekeuren,waarngo’sdieontwikkelingssamenwerkingsgeldkrijgenaanuitgebreideevaluatie-percentagesmoetenvoldoen.Alsjedatvananderenvraagt,moetjehetookzelfdoen,dusmoetereenonafhankelijkeevaluatiezijnvandeeffecti-viteitvanhetmensenrechtenbeleidoptermijn.Graageenreactie.DeNederlandsetoetredingtothetfacultatiefprotocolbijhetInternatio-naalVerdraginzakeeconomische,socialeenculturelerechtengaatNeder-landnaarikhooptochheelrapdoen.NederlandisopdevingersgetiktdoordeRaadvanEuropaoverdemensenrechteneducatieopscholen.Datgaattochnietnogeenkeergebeuren?Hetthemaklimaatenmilieuisdenieuwecontextwaarinonsmensenrechtenbeleidmoetopereren.Eriseeninteressantediscussieoverhetrechtopeenschoonmilieugeëntameerddooroud-premierLubberscumsuis.Eenmooiidee,leekmij,maarmisschienkortdoordebocht.Opzichzelfligteraleeninspanningsverplichtingvoordeoverheidbesloteninhetrechtopprivacyenhetrechtopleven.Daarinvaltookhetrechtopeenschoonmilieu.Hoekijktderegeringdaartegenaan?Bestaaterbehoefteaanexpliciteringvanhetrechtopeenschoonmilieu?Waarmijnsinziensiniedergevalbehoefteaanbestaat,isuitbreidingvanhettoepassingsbereikvandezeverplichtingomeenschoonmilieutehand-haven,ooknaarbedrijven.Multinationalsmoetenzicherookaanhouden.DatiseenprobleemdatwordtgeïllustreerddoordeShell-zaakbetref-fendeNigerianen.Erzoutenminsteeenzorgvuldigheidsnorm,ookvoorbedrijven,moetengelden,omhetrechtvoormensenopeenschoonmilieuhoogtehouden.HetiseenhiaatindewetdatdebevoegdheidvandeNederlandserechtervoorhandeleninhetbuitenlandvanNederlandserechtspersonenonduidelijkis.Isdeministerhetmetmijnfractieeensdatditgeregeldzoumoetenworden?HetisoverigensookeenaanbevelingdiedeAdviesraadInternationaleVraagstukkendoetomdieaansprakelijk-heidteexpliciteren.NogmooierenduidelijkerzouhetzijnomhetNederlandsrechtvantoepassingteverklarenophethandelenvanNederlandserechtspersoneninhetbuitenland.WantwillenwijwerkelijkdateenNederlandsbedrijfzicheldersanderskangedragendanhierzouzijntoegestaanalsdaargroot-schaligeschendingenvanhetrechtopeenschoonmilieuhetgevolgvankunnenzijn?NatuurlijkdenkikdanookaandeProboKoala-zaak.OokdiezaakligtnuvoorbijdeNederlandserechter.ErisondertussenaleeninteressanteaanbevelinggedaandoordeVN-rapporteurdaarover.HijdoeteenverzoekaanNederlandomtechnischeassistentieteverlenenvoorhetopruimenvandevervuildesitesenvoorhetverlenenvangezondheidszorg.Isderegeringdaartoebereid?DitiseigenlijkhetjaarvandetransitionaljusticevoorNederland.Erkomtinseptembereengroteconferentie.Hartstikkemooi.IkherinnermijeentoezeggingvandeministerdatookdeKamerdaarvoorzouwordenuitge-nodigd.Herinnertdeministerzichdietoezeggingook?Nederlandisditjaargeconfronteerdgeweestmeteigenkwestiesvantransitionaljustice,zoalsRawagede.Hetgingnietalleenomeenschade-vergoeding,nieteensomdefeiten,maaromerkenning.WatSrebrenicabetreft,steunenwijderegering,ookvandaagweerbijdestemmingen,indekeihardemaarloepzuivereopstellingrichtingServiëenindeeisvanhandhavingvandesamenwerkingmethetJoegoslavië-tribunaal.DatiseengrotebroekdieNederlandaantrekt,meteenbijpas-sendegrotemondwaarNederlandbijnaalleeninstaat.Maardandit.DezelfdemanmetdegrotebroekstuurtondertussenweldeweduwenvanSrebrenicazonderkopjetheeterugnaarhuis.Ditisnueenschool-voorbeeldvantransitionaljustice:debehoefteaangerechtigheiddoorTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.326 middelvanontvankelijkheidbijderechter,ontvangstbijdestaatdieerbijbetrokkenis,evenlosvanschadevergoeding,ontwikkelingssamenwer-kingetcetera.HetisabsurddatNederlanderaanmeewerktdatgeenenkelrechtsmiddelvoordezevrouwenopenstaat,terwijlhungroteleedookhetonzeis,zelfszozeerdathetapartisopgenomeninhethistorischecanon.HetAIVheeftookinditopzichtinteressanteaanbevelingengedaaninhetrecenterapport,maarookaleerder,omtepleitenvoordeoprichtingvaneenpermanenteinternationaleclaimcommissievoorhethandelenvanmilitaireninhetbuitenland.Totslotnogeenopmerkingoverdekoopmanendedominee.Datvaltwelmee,zegtdeminister.Ikzouzeggen:zijliggenineenspagaat,dekoopmanendediplomaat.NederlandwildenietdeDalaiLamaontvangen,maarikvondhetinteressantdatHogeVertegenwoordigerSolanaonlangswelbijHezbollahopbezoekwas.IkneemaandatdatdepreludeisomookmetanderepartijendienuvandialoogzijnuitgesloteninhetMidden-Oostentepraten.IkeindigmeteencomplimentindatzelfdeMidden-Oosten.DatgaatIranaan.Ikbegrijpdatdechargéd’affairesvanIranvandaagnogbijdeministerwas.Daarzijnnumiljoenenmensenopdevloeromtestrijdenvoorhunpolitiekerechtenwaarhetdedemocratieaangaat.IsheteenideeomteproberendeEUdehertellingdienuzalplaatsvindentelatenwaarnemen?DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.DeSP-fractiesteuntderegeringindewensommensenrechtenuitgangspunttelatenzijnvanhetbuiten-landsbeleid.Dathebbenwijsteedsgedaanendatblijvenwijdoen.Tege-lijkertijdwillenwijdanwelkunnenbeoordelenwatdeconcreteresultatenzijn.VorigeweekbesprakenwijindecommissiehetrapportvandeAlge-meneRekenkamer.Daaruitbleekaldathetlastigtebepalenisofhetministerieopkoersligtmethetmensenrechtenbeleid.Eenoverzichtvandevoortgangvanhetheleactieplanontbreekt,omdathetministerienietaangeeftwatderesultatenin2008concreetbetekenenvoor2009.Kandeministerbijdevolgendemensenrechtenrapportageconcretervermeldenwatderesultatenzijnenaangevenwelkedoelenwelennietgehaaldzijnenwatdegevolgendaarvanzijn?DeSP-fractiesteuntookhetuitgangspuntvanuniversaliteitendeeltzeerveelvanwaterinhetrapportover2008staat.Erzijnechtertweeuitgangspuntendiewijaanhetbegrip«universaliteit»willenkoppelen.Datisprioriteitstellingenhetnieuwtestamentischeuitgangspuntdathetnietalleenvanbelangistewijzenopdesplinterinhetoogvandeander,maardathetervooralomgaatdebalkuitheteigenoogteverwijderen(Mattheus7,vers3tot5voordeliefhebbers).Datbetekentindeeersteplaatshetopruimenvandekritiekvanbijvoor-beelddeRaadvanEuropaopNederland,omzelfookheelsecuurtezijninhettoepassenvanmensenrechteninNederland,bijvoorbeeldopasiel-zoekers,ofvanhendieonderNederlandsgezagstaan.Deregeringgaatdaaropblz.113opin,waarstaatdatNederlanddeUniversalPeriodicReviewvandeVNMensenrechtenraadserieusneemtenconstructief-kritischevragenheeftgesteldoverdemensenrechtensituatieinFinland,FrankrijkenhetVerenigdKoninkrijk.WaaromstaathiergeenwoordoverdekritiekvandeRaadvanEuropaopNederland?Diewastoenalbekend.VolgensdeRaadvanEuropamoetNederlandzijnbeleidvoorimmi-grantenenasielzoekersverderherzien,althans,datsteltcommissarismensenrechtenThomasHammerbergvandeRaadvanEuropawoensdagineenkritischrapportoverdemensenrechtensituatieinNederland.Isdeministerbereid,alsnogopdiekritiekintegaanendeKamertemeldenwelkeverbeteringenerkomen?Kritischnaarjezelfkijkenbetekentookkritischkijkennaarjebondgenoten.DeministerheeftterechtaangedrongenopsluitingvanGuantánamoBay.Vrijstellingvanvervolgingvandedadersgaatonsechtertever.WatisdeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.327 opvattingvanderegeringdaarover?VolgensdeVN-conventietegenmartelingmoetenschuldigenaanmartelingaltijdwordengestraft.IsdeministerbereiddaaroveralsnogaandebeltetrekkenbijdeAmerikanen?GuantánamoBaygaathopelijkbinnenafzienbaretijddicht,maarhoezithetmetBagram?DatiseensoortgelijkeinrichtingalsGuantánamoBay,maardaninAfghanistan,bijnaam:GuantánamoBayII.Demensenrechtenzijnondeelbaar,steltdeministeraljarenlang,maarbijdebehandelinglijkttochechtmeerdenadruktekomenliggenopburger-lijkeenpolitiekerechtendanopdesociaaleconomischerechten.HetlijktnetofdeministermeentdatdezelaatstecategorievoorzijncollegavoorOntwikkelingssamenwerkingis.Wijziendatandersenzoudengraagziendatineenvolgenderapportagedezerechtenmeerwordengeïntegreerd.Isdeministerdaartoebereid?Kortkomikbijenkelelandenspecifiekezaken,teneersteIran.Deministerheeftgisterengestelddatdelegitimiteitvandeverkiezingenwordtonder-mijnddoorberichtendaterfraudezouzijngepleegd.Heeftdeministerdaarvoorconcreteaanwijzingen?Gaathijaandringenopnaderonderzoekdaarnaar?Datlijktmijdantochhetmeestvoordehandliggen.WatkanhijmeldenoverdezaakvanAl-Mansouri?Isdeambassadenuwelinstaatdezezaaktevolgen?IserdirectcontactmetAl-Mansourigeweest?IkkombijdeMolukken.AmnestyInternationalheeftinmaarteenscherprapportuitgebrachtoverdeschendingvanmensenrechtendoorIndo-nesië.MensendiedeMoluksevlaghijsen,krijgenabsurdhogestraffenenwordenmishandeldengedeporteerdnaaranderedelenvanIndonesië.GaatdeministerzichervoorinspannendatdezegevangenenindeMolukkenmogenblijven?DanSaudi-Arabië.Inmaarthebikvragengesteldoverdedreigendelijf-straffenvooreen75jaaroudeSaudischevrouw,40zweepslagenomdatzijwasgezienofaangetroffenmettweemannendiegeenfamiliewaren.Deministerdeeldemijnzorgen.Dezaakwasnoginhogerberoep,zeihijtoen.Volgtdeambassadedezezaakenisdeministerbereiddaaroptoetezienenadequatedrukuitteoefenen?OverIndiaendeonaanraakbaren.Deregeringbesteedtaandachtaandepositievandebijna200miljoenDalitsinIndia.Watdeministerconcreetdoet,wordtmijechternietduidelijkuitderapportage.DitjaarzalernogeendialoogzijnmetIndia.Watisdeconcretedoelstellingvandiedialoog?Overderooms-katholiekekerkenreproductieverechten.IsdeministerbereidincontacttetredenmethetVaticaanomhetstelselmatigremmenvanvrouwenrechtenaandeordetestellen?Ikdoeldanophetverbodopabortusenhetdiskwalificerenvancondoomsalsvoorbehoedsmiddel.Hoedenktdeministeroverdeonthullingenindediversekatholiekekerk-provincieswaaruitblijktdatderooms-katholiekekerkinsommigelandenmeerlijktopeengeorganiseerdpedonetwerkdanopeenreligieuzeinstel-ling?DandeFilippijnen.DeSP-fractieheeftdelaatstejarenregelmatigomaandachtgevraagdvoordestelselmatigemensenrechtenschendingenindeFilippijnen.VorigeweekkwamhetrapportThemeasuresmeasureduit,overhetvervolgenvanadvocatenindeFilippijnen.Isdeministerbereid,deconclusiesvandatrapportserieustenemenenerbijzijnFilippijnsecollegaopaantedringeneeneindetemakenaandezewantoestanden?TenslotteoverdepositievanRomainEuropa.DeministervanBuiten-landseZakenzeitijdenseenRoma-expertgroepbijeenkomstinnovembervorigjaardathijvanmeningisdatdeEuropeseUnieeenbelangrijkeroltespelenheeftindeaanpakvandeproblemendieRomaondervindenendathijdepolitiekewilheeftomditonderwerpaantepakken.DatleidttotdevraagnaardeconcretestappendiedeNederlandseregeringwilzettenomdithoogopdepolitiekeEuropeseagendatekrijgen.DezaakvandeRomawordtinhetmensenrechtenverslagrelatiefuitgebreidbehandeld,maarwatdoetNederlandconcreetindeEuropeseUnieenwatdoetdeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.328 ministerrechtstreekstegenoverderegeringenvanlandenwaarRomalijdenonderernstigediscriminatieenachterstelling?MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.OoksteunvandeD66-fractieommensenrechtencentraaltestellen.Datwasookhetpuntdatwijdevorigekeerzosterknaarvorenbrachten.Hetisnatuurlijkgeweldig–compli-mentendaarvoor–datdezeministerwerkmaaktalshetgaatomhomo’senseksueleminderheden.Datislovenswaardig,maartegelijkertijdzieikookdatbijvoorbeeldseksuelereproductieverechtenengezondheidvanmetnamemeisjesenvrouweneenvrijonderbelichtonderwerpblijft.WeliswaarbesprekenwijdatregelmatigbijOntwikkelingssamenwerkingmetministerKoenders,maarmetmensenrechtenenspecifiekgerichtopvrouwenzouhetwellichtookveelmeervruchtenkunnenafwerpenalswijziendatdemillenniumdoelenzekeropditpuntachterblijven.Ikdenkdaterveelwerkaandewinkelis.LaatikbeginnenmetdemensenrechtenbinnenNederlandenEuropa.Devorigesprekershebbendaaroverookalopmerkingengemaakt.Nederlandwordtdoormensenrechtenorganisatiesopdevingersgetikttenaanzienvanonzeasielprocedure.Doorhetgevangenzettenvanasielzoekersenimmigrantenalsofzijveroordeeldemisdadigerszijn,schendtNederlandelementairemensenrechten.Metnameinhetgevalvankinderenisdezesituatieonacceptabel.IsdeministervanBuitenlandseZakeninmiddelstevredenoverdegangvanzakeninNederland?Welkemaatregelenzijnergenomen,zodatzakenzoalsaangekaartdoorAmnestyInternationalnietmeervoorkomen?Waaromzittenernogsteedskinderenvastenhoelegtdeministerdituitaanzijnbuitenlandsecollega’s,ofwanneeropinterna-tionaleforaoverhetNederlandsetrackrecordwordtgesproken?DeheerVanBommelsprakoverdebalkinheteigenoog.Alswijdeleswillenlezenaanlandendiehetnietzonauwnemenmetmensenrechten,denkikdatwijzekeropditterreinzelfookschoonschipmoetenmaken.Hetkabinetblijfterbijdatdemensenrechteneducatieopgespannenvoetzoustaanmetdevrijheidvanonderwijs.D66wilditbestrijden.Deover-heidmagaangevendatmensenrechteneducatiegegevenmoetworden.Deinvullingervan,hethoe,kandanaandescholenwordenovergelaten.Implicietewaardenoverdrachtwaaroverdeministerschrijft,isonsteimpliciet.Deuitvoeringvandemotie-Pechtoldhieromtrentvindenwijtemager.Mensenrechtenmakeneenfundamenteelonderdeeluitvanonzedemocratie.Onzerechtsstaatenonzegeschiedenisverdienenexplicieteaandacht.Neemeenvoorbeeldaandecanonwaardeoverheidookeenrolheeftgespeeldomhetveldaandeslagtelatengaanmetgeschiedeniszonderzelfdevenstersintekleuren.Graagookhieropeenreactie.DehoudingvanNederlandtegenovermensenrechtenorganisatiesinChinaistemager.Ditconstateerdenwijvorigjaar,toendeOlympischeSpelennietwerdengebruiktomeendiplomatieksignaaltegeven.Hele-maalpijnlijkwashetdatdepremierintegenstellingtotandereEuropeseleidersalsSarkozyenMerkel,enandersdandeNederlandsepremierdestijdsonderPaars,nietdeDalaiLamawilontvangen.DitkanbijnanietanderswordenuitgelegddanalseenknievalvoorChinesedreigementen.D66steuntdeoproepvanAmnestyInternationalaandeChineseautori-teitenomeenopenbaarenonafhankelijkonderzoektestartennaardegebeurtenissenvanjuni1989openrondhetTiananmenPlein.Devoorzitter:Uhebtnogéénminuut.Ikwijsuenuwcollega’serookopdatwijdonderdageenalgemeenoverlegspecifiekoverChinahebben.UhebthetweliswaarovermensenrechteninChina,maarerisenigeoverlap.MevrouwKos¸erKaya(D66):Hetishelaaszodatwijalsoverzichtelijkefractieookzelfbepalenbinnenwelkdebatwijbepaaldeonderwerpenaandeordestellenomdatwijnietalledebattenkunnenbijwonen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.329 DehumanitairesituatieinGazaisschrijnendenverslechterdsindsdeafsluitingtweejaargeleden.DagelijkshebbenteweinighulpdienstenengoederentoegangtotGaza,envaneenduurzameopbouwishelemaalgeensprake.DitisnietalleeneenonderwerpvandeportefeuilleOntwik-kelingssamenwerking.Juistbeslissingenovertoegangenhetreconcilia-tionprocesstussenHamasenFatahzijndoorslaggevendvoordeeffectivi-teitvanhulp.DaaromishetvanbelangdatdeministervanBuitenlandseZakenzichhiermeestevigerbemoeit.WaaromgaathijbijzijnwerkbezoeknietnaarGaza?AlleendeministervoorOntwikkelingssamenwerkinggaaternaartoe.Datlijktmijnietgenoeg,wanthijgaatimmersnietoverdepolitiekeoplossingendeministervanBuitenlandseZakenwel.Watiserüberhauptgebeurdmetde$4,8mld.diedeinternationalegemeenschapvoorGazaheeftvrijgemaakt?Alsditbedragzoaandebankenzouzijngegevenenerzounietsmeegebeuren,danzoudewereldookopzijnkopstaan.Graagkrijgikhieropeenreactie.Steedsvakerzienwijdatradicalegroeperingendiedemensenrechtenschendenofdienietzijngeëntopdemocratischegrondwaardenmeedoenaanverkiezingen.DelijnvandeVSisdanvaakboycotten.LangzaamlijktechtereenverschuivingoptetredenbijdeVS.Ookwordtditbeleidsteedsmoeilijkerhoudbaarwanneerwijwelstabieleunitygovernmentswillenomburgeroorlogentevoorkomen.WatisdeinsteekvandeNeder-landseregering?HoewordthierinEuropategenaangekeken?Hoevoor-komenwijdatwijophetgebiedvanmensenrechtenderegimesinbijvoorbeeldSaudi-ArabiëenEgyptenietaanpakken,terwijlwijhuntegenbewegingen,zoalssommigeradicaleislamitischegroeperingen,welboycotten?Waarishetevenwichtwatdatbetreft?Graagookhieropeenreactie.WatdeRomabetreft,sluitikmijaanbijdewoordenvanmijncollegaVanBommel.DeheerTenBroeke(VVD):Voorzitter.DitiseenbijzonderAO,waarvoorongelofelijkveeldocumentenopdeagendastaan.Ikhebdeneigingkunnenbedwingenom,zoalswijdatmeestaldoenmetdezeminister,maareenseveneenrondjerondomdewereldtevliegen,inditgevalinvijfminuten,enoveraleengraantjeuittepikken.LaatiknueensproberenomditAOtegebruikenomnamensdeVVD-fractieeenmeerprincipieelpuntaandeordetestellen.Wantdesteundiewijhebbengegevenenzullenblijvengevenaanhetcentraalstellenvanhetmensenrechtenbeleidisdeministerbekend.Wijgevenhemdaarvoorookmetenigeregelmaatdenodigecomplimenten.Indevoorbereidingvanditdebatkwamiktotmijngenoegentegendathetalin1988,onderdelaatsteliberaleministervanBuitenlandseZakenVanderKlaauw–hetzaldeministerdeugddoenomindierijtewordengenoemd–centraalstondalshoeksteenvanhetbuitenlandsbeleid«tomaketheworldsafeforhumanrights».Hetstrevennaareeninternationalerechts-orde,waarbijderechtenvandemenswordengeëerbiedigd,isnogaltijdeencentraalpuntindeliberalefilosofie.WatdatbetreftiserbijdeVVDdanooksprakevanblijvendesteun.Hetpuntdatikvandaagmetdeministerwilbespreken,isdatwijtochenigevraagtekenszettenbijwaterookindemensenrechtenstrategiestaat.Dangaathetmetnameomderoldiedeministeraanreligiesengodsdienstvrijheidtoekent.Datisookeenessentieelmensenrecht.Alopdeeerstepaginavandemensenrechtennotitieschrijftdeminister:«Voort-gekomenuiteeuwenoudetradities,culturenenreligiesvormenmensen-rechtenvandaagdedagdeuniverseleuitgangspuntenvooreenmens-waardigbestaan».Deideedathetdaaruitvoortspruit,ontleenthijkennelijkaaneenplechtigeverklaringdieeenaantalreligieuzeleidersop10decemberjl.hebbenondertekend,inaanwezigheidvandeministerendeMajesteit.Daarinwordtuitgesprokendatreligiesenmensenrechtennietopgespannenvoetmetelkaarzoudenstaan,maardatreligiesjuistTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3210 eeninspiratiebronzijngeweestvoormensenrechten.Datvalttebetogen,maarwienunaardewereldkijkt,moettochookinalleeerlijkheidvast-stellendatmetnamereligieseenbronzijnvoorhetvertrappenvanmensenrechten.Jekuntverteruggaanindegeschiedenisomdatspan-ningsveldtezien.Wijkunnenbeginnenbijdekatholieken.Vorigeweekwerdikdoordezeministernogroomserdandepausgenoemd,dusikdenkdatikdaarwelietsovermagzeggen.Dekatholiekekerkdiemensenopdebrandstapelzette,deVerlichtingwaarinhetrevolutionaireconceptvandemensenrechten–ledroitdel’hommeetdescitoyens–naarvorenkwam.JekuntzelfskijkennaarCalvijn.DitishetjaarvanCalvijn,maarookalindesituatiewaarinhijzichbevondinGenèvekwamenmensendieechtegodsdienstvrijheidbepleittenernietgoedvanaf.Deministerzalhetnaarikhoopmetmijeenszijndathetgrotespanningsveldvanvandaagtochmetnamezittussendeislamenmensenrechten,nietalleenineengrootdeelvandeislamitischewereld–kijknaardepositievanvrouwenenvanhomoseksuelen–waarabsoluutdatuniverselebegripvandemensenrechtennietwordtgedeeldenwaareenzeerorthodoxbegripdeoverhandheeft.NaarSaudi-Arabiëkunjenogsteedsgeenbijbelmeenemen.HetisdanookgoeddatEuropa–enikneemaanookNederland–indederdecommissievandeAlgemeneVeiligheidsraadoverdemensen-rechteneenresolutieheeftaangenomendieervoorpleitdatallevormenvangodsdienstigeonverdraagzaamheidwordentegengegaanenuitge-bannen.DatisdejuisteinzetendiestaatopgespannenvoetmetdievandeMensenrechtenraad,waarheelanderegeluidentehorenzijn.Hetisheelmakkelijkomdehelewereldovertesteken,maarikwilgewooneenswatdichterbijhuisblijven.Ikhoopdatwijdaareenseengesprekoverkunnenopenen.OmnueenstelatenziendaterookinEuropawataandehandis,zijnervelevoorbeeldentegevenwaaruitblijktdathierdevrijheidvanmeningsuitingendevrijheidvangodsdienstopgespannenvoetmetelkaarkomentestaan.InFrankrijkwerdop22maart2007hetweekbladCharlieHebdoverboden.InZwedenleeftsindsaugustus2007eencartoonistalsonderduikerdiedeprofeetMohammedafbeelddemetdekopvaneenhond.InhetVerenigdKoninkrijkhebbenwijdeweigeringvanWildersgehad.InNederlandhebbenwijdecabaretierEwoutJansen,diezijnvoorstellingnadreigementenvandeAsSoennah-moskeemoestopgeven,endecabaretierAmarel-AjjouridieopzijnbeurtweerdreigementenvanWildersaanhangersontving.Wijhebbendedirec-teurvanhetHaagsGemeentemuseumgehad,diemeendeeententoon-stellingvanSoorehHeratemoetencensureren.WijhebbendefilmSubmissiongehad.WijhebbenGregoriusNekschotgehad.WijhebbendewerkenvandeRotterdamsekunstenaarJonasStaalgehad.Metanderewoorden,erisookinEuropaietsaandehandmethetmeestelementairevanallerechten,hetrechtopdevrijheidvanmeningsuiting.Watdeministerdoetinzijnmensenrechtennotitieisdaarinmijnogentochwatgemakshalveaanvoorbijgaan.Hijsteltditopéénlijnennoemthetzelfseeninspiratiebron.Dieconnotatiezouiknietvoormijnrekeningwillennemen.Ikzoudeministerhierovergraaghoren.Wijzullenintweedetermijnzienwathijhieropzegt.Watonsbetreft,wordtdevrijheidvangodsdienstmogelijkgemaaktdoordevrijheidvanmeningsuitingennietomgekeerd.DeheerCqörüz(CDA):IkbenhetopditpuntnieteensmetmijnVVD-collegadie,alsikhemgoedbegrijp,eensoortrangordeaanbrengtindegrondrechten.Ikdachtdatgrondrechtennietondergeschiktmaarneven-geschiktaanelkaarwaren.Zijsymboliserendewaardendiemensendaaraanhechten.NukandeheerTenBroekemisschienmeerwaardehechtenaandevrijheidvanmeningsuitingenikmisschienaandewaardevandereligie,maaronzerechtsstaatisertochjuistopgebaseerddatdieTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3211 grondrechtennieteenrangordekennenmaarjuistallemaalevenveelwaardzijn.Deelthijdievisie?DeheerTenBroeke(VVD):Natuurlijk,wantwatuvaststeltiseenfeit.WijhebbeneennevenschikkinginonzeGrondwet.Watikuzeg,isdaterietsaandehandismethetberoepdatwordtgedaanopdevrijheidvangods-dienst,ookinEuropa.BuitenEuropaishetheelmakkelijk.Dankunnenwijallemaalveroordelendzijnenschandespreken,omdaarnaweerovertegaantotdeordevandedag.Mijgaathetomietswatveelmoeilijkeris,watveelpregnanterspeelt.DatisdevrijheidvanmeningsuitingdieinEuropaenookinNederlandonderdrukstaat.Opdatmomentgaathetinmijnogennietaanomallerleivergoelijkendetekstentesprekendiehetmogelijkmakendatmeteenberoepopdevrijheidvangodsdienstdevrijheidvanmeningsuitinginhetgedrangkomt.Ikhebudaarvaneenaantalvoorbeeldengenoemd.Ikmaakmijdaarovergrotezorgenenikstelueenwedervraag.Maaktuzichdaarookzorgenom?DeheerCqörüz(CDA):AlsmensenzichinNederlandbeperktvoelen,maakikmijdaarzorgenover,maarwijhebbeninNederlandgelukkigeenonaf-hankelijkerechter,dienaardebotsingvangrondrechtenkijktendaarperkeereenuitspraakoverdoet.Grondrechtenmogenbotsen.Datisinherentaandedemocratie.Daarmoetenwijnietbangvoorzijn.DeheerVanDam(PvdA):Voorzitter.NetalsdeheerTenBroekewilikproberenomhetdebatwatmeerophoofdlijnentevoerenenniethetrondjelangsdewereldtemakenmetallevoorbeeldendieerongetwijfeldtevindenzijn.TochbeginikinIran.UitIrankomtslechtentegelijkgoednieuws.Slechtnieuwsoververkiezingsfraude,ineenlanddatoverigensperdefinitiegeendemocratieisenerzelfsnietietsvanwegheeft,enafschuwelijkgeweldtegendemonstranten,metdodentotgevolgindeafgelopennacht.Tegelijkertijdiserechtergoednieuws,omdatdeIraansebevolkingnuvoorheteerstsindstijdendurftoptestaantegendedictatuurenzijnrechtenopeist.Eennieuwegeneratiediegeborenisnaderevolutieendieeigenlijkaljarenopzoekis–wieIraneenbeetjevolgt,heeftdatkunnenzien–naarmeervrijhedendanhetregimetoestaat,endiezijnhoophadgevestigdopdehervormendekandidaat–diewijmeerdegematigdekandidaatnoemen–endiehoopdegrondingeboordzagwordenafgelopenvrijdag.Datmaaktonverwachtekrachtenlos,zonderbuitenlandsedrukenzonderEuropeseinmenging.Datismisschienweleenaardigeinspiratievoorditdebat,wantuiteindelijkzijnhetburgerszelfdiehunrechtenmoetenopeisenenhopelijkookzullenopeisen.Wijkunnenvaaknietmeerdoendanheneenkleinbeetjehelpen,netalsindezesituatie.MevrouwPetersdeedhetvoorstelomeenneutralepartijtelatentoezienophettellenvandestemmen.IkzouzelflievernietwillendatdeEUdatis,wantikzounietverkiezingendieinverstevertenietdemocratischwarenvaneendemo-cratischelegitimatiewillenvoorzien,maarhetlijktmijwelgoedalswijkijkenofnieteenbemiddelendepartijzoukunnenassisterenbijhethertellenvandestemmen,omtezorgendateenverkiezingzoalsdiedaarheeftplaatsgevondeniniedergevaldeuitkomstkrijgtdiehetvolkookgekozenheeft.Ikzeial:wijkunneneenbeetjehelpen.Daargaatvolgensmijookhetdebatoverdemensenrechtenstrategievandeministerover.Iedereenheeftrechtopeenmenswaardigbestaan.Datlijktvanzelfsprekend,maardatishethelaasniet,voormiljardenmensen,elkedagweer.DaaromwarenwijookblijtoenministerVerhageninhetnajaarvan2007aangafdathijhetopkomenvoormensenrechtentotbelangrijkstepriori-teitvanzijnbeleidwildegaanmaken.Hijkwam,medeoponsaandringen,ookmeteenactieplan.Vandaagbesprekenwijdeeerstetussenrappor-tage,deeerstekansomtebeoordelenofhetspeerpuntvandeministerTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3212 daadwerkelijkzodenaandedijkzetennieteensoortreclamesloganis,indetrantvan«wastwitterdandevoorganger».Datismoeilijktebeoordelen,wanthetzoumooizijnalswijnuderappor-tagesvanBenBottegenoverderapportagesvanMaximeVerhagenzoudenkunnenleggen.Datgaatnietecht.Duswijmoetenhetdoenmetdeprestatiesdieindezerapportagezijnbeschreven.Laatikdaarvanzeggendathetmijnfractiebevaltwatzijleest.Detoonbevalt,deinzetbevaltenookdematevanactiviteitendiedeministertentoonspreidt,bevalt.Hetlijkt–omtocheenkleinevergelijkingtemakenmetzijnvoor-ganger–politiekerenscherpertezijngewordenen–magikmijdatpermitteren?–somsookwatlinkser,watidealistischerdanonderdevoorgangervandezeminister.ZetdatmaaropTwitter.Desondanksvalteenaantalzakenop,grootenklein,waaroverikeenpaarvragenheb.Eenvandebelangrijkstemensenrechteniswatmijbetrefthetrechtopdemocratie.DatstaatookindeUniverseleVerklaringvandeRechtenvandeMens,maarikziehetnauwelijksterugindemensen-rechtenstrategievandeminister.Hoekomtdat?IkhoopnietdatNeder-land,netalsdeVS,eigenlijkhetstrevennaardemocratiseringvandewereldopeenwatlagerpitjeheeftgezet.DeVSheeftdatdeafgelopenjarengedaan.Ikhoopnietdatwijookopdatspoorzitten,dusikhoorgraagvandeministerwaaromditzois.Democratieisuiteindelijkdeallerbelangrijkstegarantievoorrechtenvanminderhedenenvoorrespectvooranderemensenrechten.Hettweedepunt,datheelnauwaansluitbijhetpuntdatdeheerTenBroekenaarvorenbracht,ishetpuntwaaroverwijhetdevorigekeeruitgebreidmetdeministerhebbengehad:hetbelangvandevrijheidvanmeningsuiting.Ikwastoeneenbeetjebangdatdatondergesneeuwdraakteindemensenrechtenstrategie.Deministerzeimijdatikdaarnietbangvoorhoefdetezijn.Tochkomtdievrijheidvanmeningsuitingernubekaaidvanaf.Wijvindendiepasteruginparagraaf3.9vandemensen-rechtenrapportage,terwijldevrijheidvangeloofeenprominentereplaatskrijgt.Watonsbetreft,zijnbeiderechtenonlosmakelijkmetelkaarverbonden.Zijhorenbijelkaar.Devrijheidvanovertuigingendevrijheidomjeovertuigingteuitenzijnaanelkaargebonden.Ikvraagdeministerdanookomzichopdezemanier,ingezamenlijkheidvoordezethema’sintezettenendaardevolgendekeerookoverterapporteren,zedusnietlosvanelkaartebehandelen.Ikzoudusgraagindevolgenderapportageeensoortinhaalslagzienvandeminister,waarinhijaangeefthoehijbeiderechten–metnameookdevrijheidvanmeningsuiting–heeftbevorderd.Dankaandeministervoordenotaoverhethandelsbeleid.Ikdenkdatwijdaareenanderekeerapartovermoetenspreken.Grotecomplimentenvoordezemoedigepoging,wanthetisnietaltijdmakkelijkalshetgaatombuitenlandsbeleid.Hetisvaakadhoc-beleid.Ikspreekdaargraagverderover.Denotageeftinelkgevalgoedaanwelkehobbelswijtegen-komenenhoeveelmoeilijkerhetaanhetwordenisomhandelalsinstru-mentvanhetbuitenlandsbeleidintezetten.DeheerTenBroeke(VVD):IkbenblijdatdeheerVanDamkennelijktotdezelfdeconclusieisgekomenalsdeVVD-fractie.HijzegtdathetjammerisdatwijministerVerhagennietkunnenvergelijkenmetministerBot,maarwijkunnenwelministerVerhagenvergelijkenmetministerVerhagen.Ikleghemgraagdeprachtigenotitievoor,waarvanookikconstateerdatdevrijheidvanmeningsuitingheteenbeetjelijkttemoetenafleggentegendevrijheidvangeloof.EriseenmooiartikelverscheneninhetdagbladTrouw,waarindeministeraangeeftdathijdegodsdienstvrij-heidinhethartvanhetNederlandsebuitenlandbeleidplaatst.Datiseenuitlatingdiedeministerenigetijdgeledenheeftgedaan.AlswijdatnuafzettentegendeconclusiediedeheerVanDamnethebtgetrokken,waarleidtdatdantoe?Waartoeroepthijdeministernuop?TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3213 DeheerVanDam(PvdA):Ikzeidathetmijdevorigekeeralopvieltoenwijsprakenoverdemensenrechtenstrategie.Toenhebikeraleenpuntvangemaakt.Hetvaltmijnuweeropbijhetbesprekenvandemensen-rechtenrapportagedatdevrijheidvangeloofeenzeernadrukkelijkepriori-teitkrijgtendatdevrijheidvanmeningsuitingondergesneeuwdraakt.Ikvinddathethetharthoorttezijnvanonsopkomenvoorditsoortvrij-hedendatdietweeonlosmakelijkmetelkaarzijnverbondenenaanelkaargerelateerdzijn.Devrijheidvanhethebbenvaneenovertuiginghoortbijdevrijheidomdieovertuigingtemogenuiten,ofdatnueenpolitiekeofeenreligieuzeovertuigingis,datmaaktwatmijbetreftgeenenkelverschil.Daaromroepikdeministeropombeideinsamenhangmetelkaartebehandelenenvoorbeideinsamenhangmetelkaaroptekomen.Endushoopikookindekomenderapportageoverditjaarmeerterugtezienoverdestrijdvoordevrijheidvanmeningsuiting.DeheerVanBommel(SP):DePvdAheeftnetalsdeSPvorigjaarenookditjaareengrootpuntgemaaktvandekwestievandeNederlandseoorlogsmisdadeninIndonesië,inRawagedein1947.NuzagikdeheerVanDamonlangsoptelevisiezeggendathijexcusesvandeNederlandseregeringverwacht,omdatindenasleepvandiekolonialeoorlogeigenlijkaldoorNederlandbeslotenwasdatergeenvervolgingzouplaatsvindenvandeNederlandsemilitairendiedaarbijbetrokkenwaren.NuhebikdeheerVanDamdaarovervandaagnietgehoord.Ikdachtdathijhierovervandaagzoubeginnen,wantikhebhemhierovernazijntv-optredennietmeergehoord.Ishijnieteenparagraafuitzijnbetoogvergeten?DeheerVanDam(PvdA):Ikhadweliswaarnogmeerparagrafeninmijnbetoog,maardetijdstaatmijdatniettoe.Datspijtmijzeer,wantikhadhetbijvoorbeeldooknogoverdeDurbanconferentiewillenhebben,waarvanikhetbetreurdatNederlanddaarisweggebleven.Datismisschienietsvoordetweedetermijn.Rawagedekonikzelfsmetdemeestefantasienietopdeagendazienstaan.Alsdevoorzitterhetmijtoestaat,wilikdesondanksbestantwoordgevenaandeheerVanBommel.Hetfeitdatereenactiefbesluitisgenomenomniettevervolgen,wasvoormijnieuwsenikneemaanookvoordeheerVanBommel.Datwasnieuwswaarvanikbengeschrokken,omdatditmaaktdathetverhaaldatsteedsisverteldkennelijknietklopte,namelijkdatophetmomentdaterwerdgesprokenovermogelijkevervolgingdefeitenalverjaardwaren.Erisduskennelijkdestijdseenbewustbesluitgenomenomniettevervol-gen.Ikvinddatdatons–omhetmaareveningezamenlijkheidtezeggen–zoumoetenspijtenendatwijvoordatfeit,ookincontactenmetdenabestaanden,bestonzespijtmogenbetuigen.IkneemaandatvooronsallengeldtdatwijonsbijzonderschamenvoorhetfeitdatNederlandzelfheeftbeslotenomeenafschuwelijkemisdaadalsdezebewustniettevervolgenomdatdatookallemilitairendiedaartegoedertrouwhunwerkhebbengedaanineenkwaaddaglichtheeftgesteld.DeheerVanBommel(SP):Ikhebmoeitemetdewoorden«ons»en«spijt»,wantdezeregeringmaakteenverschiltussendebegrippen«spijt»en«excuses».Kennelijkdoetudatnuook.Optelevisiespreektuoverexcuses,hieroverspijt.Alsu«ons»gebruiktendaarderegeringenderegeringspartijentoerekent,kanikdatnogwelbillijken,maarikhoopdatudaarmeetochnietdeheleNederlandsepolitiekbedoelt.UhadhetoptelevisieoverexcusesdiedeNederlandseregeringzoumoetenaanbieden.Gaatudatderegeringnogvragen?DeheerVanDam(PvdA):Met«ons»bedoeldeik«ons,Nederland».Spijtbetuigenofexcusesaanbiedenvindikinditgevalhetzelfde.Hetonder-scheiddatderegeringmaakt,gaatoverhetspijtbetuigenvoordepolitio-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3214 neleactiesalsgeheelofdaarvoorexcusesaanbieden.DaarbijhebikbegripvoordepositievandeNederlandseregering,diespijtheeftbetuigdvoorhetfeitdatermisstandenhebbenplaatsgevonden.Jekuntgeenexcusesaanbiedenvoordingenwaarbijjenietzelfrechtstreeksbetrokkenbentgeweest.InditgevalgaathetomeenbewustebeslissingvanNederlandseoverheidsfunctionarissen.Daarvoorkunjeexcusesaanbieden.MevrouwPeters(GroenLinks):DeheerVanDamnoemdedeDurban-conferentie.IkhoorgraaghoedePvdAdebeslissingvanderegeringinschatomdaarbijnietaanwezigtezijn.Nederlandbehoordetoteenvandezeerweinigelandenindewerelddiedaarnietwaren,terwijldaarzoalsikhetzieeenmooieverklaringuitisgekomen.DeVNheefthetookbetreurddatNederlandernietbijwas.IsdatongeveerdeinsteekwaarmeedePvdAopditdebathadwilleningaan?DeheerVanDam(PvdA):Alsjedeaangenomenslotverklaringnaastdemensenrechtenstrategievandezeministerlegt,ontdekjeweinigverschilleninbewoordingen,inhoudentoon.Ikbegrijpdusinderdaadnietwaaromdeaangenomenslotverklaringredenwasomwegteblijven.HetopnieuwbevestigenvandeslotverklaringvanDurbanI,diedestijdsgewoonisgoedgekeurddoordeNederlandseregering–enwaarvanzelfsShimonPereszeidatdaareigenlijkgeenproblemeninzaten–lijktmijookgeenredenomwegteblijven,tevensomdatheteennormaleformaliteitis,diealtijdplaatsvindt.Danisdelaatstereden,dieindepubliciteitveelaandachtheeftgehad,detoespraakvanAhmadinejad.Degrotevraagis:blijfjenuwegomdatopsommigeconferentiesnueenmaalleiderssprekendieinonzeogenidiotestandpuntenhebbenendieuitenopeentop?DanlatenwijelkeVN-topvoortaangijzelendoordictatorsoverdehelewereld.AlsergenstoevalligeenkeerMugabespreekt,ofAhmadi-nejad,dandoenwijnietmeermeeaaneenVN-top.Datlijktmijookgeengoedereden.Dusikkanweiniggoederedenenontdekkenomwegteblijven.Sterkernog,ikvinddatjealslanddathetinternationaalrechtendemensenrechtenprobeertteverdedigen,eigenlijkaltijdopditsoortinternationaleconferentiesaanwezigmoetzijn,tenzij–endaarwasnatuurlijkopeengegevenmomentwelsprakevan–deconferentieechtwordtmisbruiktvoordoeleindenwaarvoorzijnietbedoeldis.Alsjenuterugkijktopdeverklaringdieeruitisgekomen,zieikgeenredenwaaromNederlanddaarnietbijhadkunnenzijn.MinisterVerhagen:Voorzitter.Vandaagmakenwijinderdaaddebalansopvandeactiviteitensindshetverschijnenvandemensenrechten-strategie.Wathebbenwijeigenlijkdeafgelopenanderhalfjaargedaan?IkdankdeKamervoordewaarderingdienaarvorenisgekomenvoorderegeringsinspanning.Ikvoelmijdaardoorookgesterktomnoghardertewerkenaandeuitvoeringvanonzestrategie,dusmevrouwPeterskangerustzijn.Laatikditvooropstellen:genoegishetnooit.Zolangermensenrechtenwordengeschonden,kunjeniettevredenzijn.Datbetekentdatwijdusooknoglangnietklaarzijnendateriederedaghelaaswerkbijkomt.Maar,zoalsikinhetvoorwoordvanderapportageover2008hebgeschreven,metkleinestapjeskanookeenlangewegwordenafgelegd.Ikdenktochdaterinmiddelswelwatkilometerszijnafgelegd,maardatwijooknogheelwatkilometersafteleggenhebben.Welkekilometerswijinmiddelshebbenafgelegd,kuntulezenindemensenrechtenrapportage.IkhebdekritiekvanuwKamergehoordoverhetformaatvansommigepublicatiesvandezeregeringenikhebdaaromeenietwathandzamerafmetinggezocht.Vanderuim100actiepuntendieuitdemensenrechten-strategievoortvloeien,isin2008zo’ndriekwartafgerondofdoorlopendinuitvoeringgeweest.Daaruitblijkt–ikbenblijdatdeKamerdatookzietenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3215 apprecieert–dathetnietbijmooiewoordenisgebleven,maardatmensenrechtenmeerdanvoorheencentraalstaaninhetbuitenlandsbeleid.Alser,zoalsdeheerVanDamzei,geenvergelijkingkanwordengemaakt,ligtdatnietaanhetfeitdatwijdaternietsnaasthebbengezet,maardatvoordiendezemensenrechtenrapportagesnietplaatsvonden.Ikdenkdatwijmetonzeinzetinhetalgemeenveelhebbenbereikt.MevrouwPetersrefereerdeaandeeersteMensenrechtentulpdieisuitge-reiktenwatdiebetekentvoordegenediehemkrijgt.Vanmiddaghaddenwijeenbijeenkomstmetallerleideskundigenomtezieninhoeverrewijookinternationaalverderestappenkunnenzettenophetpuntvandebestrijdingenhettegengaanvanseksueelgeweld.Danziejeookweerwatzo’nmensenrechtenverdedigsteralsJustineMasikaBihambainCongobetekent,enhoedattegelijkertijdookweerinspiratieisvoordemensen.Opdebijeenkomstwaarwijvanmiddagbijeenwaren,washogecommissarisPillayaanwezig,naastOcampovanhetInternationaalStrafhof,SmithvandeAmericanBarAssociation,eneenvanderechtersvanhetJoegoslaviëtribunaal,waarookalvoorheteerststappenzijngezettervervolgingvandiegenendiezichschuldighebbengemaaktaanseksueelgeweld.Jezietwatzo’ntulpverderaanbetekeniskanhebben,nietalleenvoordeverdedigingvanmensenrechtenmaarookvoordevervolgstappendiejealsinternationalegemeenschapkuntzetten.MevrouwKos¸erKayaweesopdeVN-verklaringtegendiscriminatieopgrondvanseksuelegeaardheid,dieopinitiatiefvanNederlandenFrank-rijkinmiddelsdoor67landenisondertekend.Wijkunnenzeggendatdatnietzouzijngebeurdalswijonsdaarvoornieteen-op-eenhaddeningezet.DeEU-resolutiesovergeweldtegenvrouwenzijnaangenomen.Maatre-gelenomkinderarbeidtegentegaanstaanhoogopdeagenda.Wijhebbennationalemaatregelengenoemd.DeheerVoordewindsprakeroveromkinderarbeidvrijeproductietebevorderenenomniet-gouvernementeleorganisatiesenbedrijfslevenbijelkaartebrengenalshetgaatommaatschappelijkverantwoordondernemen,waaroverookdeheerCqörüzsprak.Datzijnzakendiezonderonzeinzetnietgebeurdzoudenzijn.Isdateenresultaatmeting?Nee,maarwijmakenwelverschil.Datverschilisdusnietaltijddirectzichtbaar.TegelijkertijdhebikuookindenotitieoverhandeldiedeheerVanDamnoemde–waaroverikgraageenanderekeernadermetdewoordvoerdersspreek–duidelijkgemaaktdatwijgaanvooreffectiviteit.Tegelijkertijdmoetenwijaccepterendatmensenrechtenwerkeenzaakvanlangeademis,waarbijsucceshelaasbovendiennietaltijdgegarandeerdis.Maarjeweetééndingzeker:alsjenietsdoet,veranderteriniedergevalniets,danzalhetslechterblijven.JekuntdusopdatpuntstellendathetzinvolisomeenverhoogdeinzetvanuitNederlandookopdieterreinentegebruiken.Zelfsalsalleenheteffectisdatjebepaaldemensenrechtenverdedigersdiezichindielandenzelfhardmakenvoormensenrechtenendieopkomenvoorrespectvoormensenrechten,alleenmaardoorjeactie,jegesprekkenenjeinterventieseenhartonderderiemsteektenhebtlatenvoelendatzijernietalleenvoorstaan,vindikhetaldemoeitewaard.IkhebookbijdeuitreikingvandeMensenrechtentulpgezegd:zonderdemensenrechtenverdedigerszelfbereikjeuiteindelijkniets.Wijkunnenallerleiverklaringenafgevenenallerleistappenzetten,maaruiteindelijkzalrespectvoormensenrechtenhetbesttotstandkomeninlandenalsmensenrechtenverdedigersindielandenzelfervooropstaanenzichervoorinzetten.Diemoetenwijdanookondersteunen.Ikzeidatwijgaanvooreffectiviteit.Datbetekentdatwijiniederlandkiezenvoordeaanpakdiedaarhetbestewerkt,ofalthans,waarvanwijdenkendatdiehetbestewerkt.Wanthoewelmensenrechtenuniverseelzijnendusoveralvooriedereengelden,bestaatergeenblauwdruk.Datbetekentdatjeinhetenelandkiestomdedrukoptevoerendoormiddelvanverklaringenenpolitiekedruk,terwijlinhetanderelanddenadrukmeerligtoppraktischeondersteuning,bijvoorbeeldvoordeopbouwvanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3216 derechtsstaat,voorhettrainenvanrechters,zodatmensenrechten-schendersookkunnenwordenveroordeeld,endatjeineenderdelandallebeidoet.Watmijbetreft,gaanwijinaldielandeneeninzetkiezenofkiesikeeninzetdieertoeleidtdatjezoveelmogelijkdeurenopenhoudteningesprekblijft.Hoebeterderelatiemeteenlandis,destemeerkunjebereikenophetgebiedvanmensenrechten.Ikbenerinhetalgemeengeenvoorstandervanomdedeurdichttegooien,zelfsnietwanneerjenietdirectresultatenziet.Metdichtedeurenbereikjenamelijkniets.Ikhebdatbesefookindebriefoverhandelenmensenrechten,naaraanlei-dingvandemotie-VanDam/VanBaalen,nadertoegelicht.MevrouwKos¸erKaya(D66):Ikhebeenvraagoverdevervolgingvanmensenrechtenactivisten.Wijzieninbepaaldelanden,zekerinChina,datmensenrechtenactivistenen-verdedigerswordenvervolgd.Watkanhetkabinetdoen,misschienininternationaleforaofsamenmetEuropa,omditmeerteagenderen?Hoezoudatkunnenwordengedaanzodatmensenrechtenactivistennietvervolgdworden?MinisterVerhagen:Wanneerjemerktdateenmensenrechtenactivistwordtvervolgdvanwegezijnactiviteiten,brengjedatopinjebilateralegesprekken.Wateffectieverisenwatwijnatuurlijkookvaakproberen,isjuistomvanuitdeEuropeseUnieeendemarcheopzo’npunttekrijgen,zodatjehetduidelijkmaakt.ToenikzelfinChinawas,hebikmetdeadvo-caatvanHuJia,demensenrechtenverdedigerdieinhetgevangwasgezet,gesprokenomtezienopwelkewijzewijhemverderzoudenkunnensteunen.Dusjeprobeertnietalleendoormiddelvanverklaringenenhetbesprekenmetdeautoriteitenzelve,maarookmetmensendieeromheenstaanondersteuningtegeven,opdatookzijbijgestaanworden.IkkomstraksnognaderoverChinatespreken.Hetfeitdatjenietiniederlandvoordezelfdeaanpakkiest,betekentduide-lijknietdatjeinsommigelandenmensenrechtenbelangrijkervindtdaninanderelanden.Erwordengeenuitzonderingengemaakt.OokmetIsraëlspreekikovermensenrechtenenookdeVSwordenaangesprokenopschendingen.Mensenrechtenhoorjeoveralevenserieustenemen.Jemoetookhierwelbekijkenhoejehetbesteeffectkuntbereiken,hoejehetbestekuntrealiserendatermeerwordtgedaanaanrespectvoormensenrechten.Danmoetjeduskiezenvoorwathetbestewerkt.Datwatwijinhetbuitenlandvooranderenwillenbereikenookinonseigenlandmoetzijngewaarborgd,waarverscheidenenuweroverspraken,isevident.Zekeralsjeanderelandenaanspreekt,moetjenatuur-lijknietindesituatiekomenwaarinjezelfeenoordeeloverjezoukunnenafroepen:«uneemtonsweldemaat,maarneemtuzichzelfnueensdemaat».DatbetekentdatwijookinNederlandonzerechtenenvrijhedenhoogmoetenhoudenennietalleendevrijhedendieonsgoeduitkomen.Wijmoeteninvrijheidkunnenzeggenwatwijdenken,evenvooruitlopendopdediscussieoverdevrijheidvanmeningsuiting,maarwijmoetenookinvrijheidkunnengelovenwatwijwillen,zonderdatwijineenhoekwordengeduwd.Ikhoorvaakheteenwelenhetanderniet.Ikkomnogtesprekenoveronderwijs,ooknaaraanleidingvandevragenvandeheerCqörüzenanderen.Ikwilkortnogietszeggenoverdeinvloedvandeeconomischecrisisophetmensenrechtenbeleid.Hetiswellichtverleidelijkomintijdenvancrisismaareenseentoontjelagertegaanzingenenlandenmetrusttelatenwanneerzijineconomischzwaarweerverkeren.Hetiswellichtnogverleidelijkerommethetoogopdeeigenportemonneedielandenteontzienwaarmeewijgoedzakenkunnendoen.Ikzegdaarbijzeernadruk-kelijk:mensenrechtenzijngeenluxeartikel.Mensenrechtengeldendusookintijdenvaneconomischecrisis.HetkannietzozijndatjeervanafzietomdaarovertesprekenophetmomentdatereconomischzwaarderweerTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3217 is.Hetistrouwensooknoginonseigenbelang,wantinlandenwaarmensenrechtenwordengerespecteerd,ishetbeterzakendoen.Datgeldtzelfsnogmeerintijdenvancrisis,wantcrisiscreëertonrustinlandenendoormensenrechtenteverwaarlozen,wordtdezeonrustalleennogmaargroterenneemtdusdeinstabiliteittoe.Dusikbenerookvanovertuigddatmensenrechteneenonmisbaaringrediëntzijnvoordeaanpakvandehuidigefinancieel-economischecrisis.Ikhoopdatuitditalgemeneblokjeenookuitderapportageduidelijkblijktdathetmij,enmetmijderegering,ernstismetdeverbeteringvanmensenrechteninhetbuitenland.Maarzoalsgezegd,hetwerkisnooitaf.Sindshetverschijnenvanderapportagehebbenwijooknietstilgezeten.Wijhebbeneengroteconferentieovergeweldtegenmeisjesgeorgani-seerddiebuitengewoongoedisontvangenendieertoeheeftgeleiddatnueindelijkdesecretaris-generaalvandeVNeenspeciaalvertegenwoor-digervoorgeweldtegenkinderenheeftbenoemd.Datiseendirectresul-taatvandezeconferentie.WijhebbendeEuropeseCommissieaange-spoordomeenEU-verbodintestellenopproducten,gemaaktmetdeergstevormenvankinderarbeid.Wijhebbenmensenrechtenendemillenniumdoelendichterbijelkaargebracht,zodatOntwikkelingssamen-werkingenmensenrechtenelkaarookversterken.Ookzullenwijbinnen-korthetmensenrechtenhandboekvooralleambassadesvandeEU-lidstatenpresenteren.DevraagvanmevrouwKos¸erKaya,ookinrelatietotwatjenuhetbestekuntdoenmetdiemensenrechtenverdedigers,iseenvandevragendiewijookbinnenkortcentraalzullenstellenopdegroteconferentievoormensenrechtenverdedigersdiewijzullenorganisereninNederland.Duswaarwijkansenzien,zullenwijzebenuttenendaarwaarzijernietzijn,proberenwijzetemaken.Voordatikoverganaardebeantwoordingvandevragenensuggesties,wilik,ooknaaraanleidingvanhetfeitdatikhedenochtenddezaakgelas-tigdevanIranhebontboden,ietsoverIranzeggen.Diverseledenhebbendaarovervandaagterechthunzorgengeuitenhebbengevraagdnaarhetverloopvandeverkiezingen,watwijhebbengedaanetcetera.IkdeeldeernstigezorgenoverwateropditmomentinIrangebeurt.Erwordtbuitensporiggeweldgebruikttegendemonstranten.Ikbenhetmetdiegeneneensdatertegelijkertijdietsheelmooisaandehandis,namelijkdatgrotegroepenopstaanomnuoptekomenvoorhunrechten,ietswatzijjarenlangniethebbengedurfd.Erzijnberichtenoverbuitensporiggeweld,schietenmetscherpendodendiezijngevallen.IkhebdeIraansetijdelijkzaakgelastigdeinbuitengewoonondiplomatiekebewoordingenduidelijkgemaaktwatikdaarvanvind,inclusiefhetschendenvanhetfundamentelerechtvandevrijheidvanmeningsuiting.IkvindhettebetreurendatdeIraansetijdelijkzaakgelastigdezeidathijdaarvannietopdehoogtewasendathijopgeenenkelewijzekoningaanopditsoortbeschuldigingen.Ikhebhemdaaroveromnadereinformatieenrappor-tagegevraagd.Ikmaakmijernstigzorgenoverhetverkiezingsverloop.DeheerVanBommelvroegzichafhoeiktotdeconclusiewasgekomendathiersprakewasvanfraude.Indeaanloopnaardeverkiezingenzelfwordthetinternetverkeerenhetsms-verkeergeblokkeerdenopdiemanierwordtgeprobeerddeuitslagtebeïnvloeden.Denodigeberichtenenbeschuldi-gingenoverfraudevanmensendiedaarzitten,werdenineersteinstantienietserieusgenomen.Ikgainopdebekendgemaaktetellingen.Ikbenervanovertuigddathetbestmogelijkisdaterineenbepaaldlanduitslagenvanverkiezingenzijnindeverhouding65–35.Datishetpuntniet,maaralsiniedereregioeniniederestad–zelfsindethuisstadvanbepaaldekandidaten–preciesdezelfdemargetezienistussendekandidaten,vindikdattemooiomwaartezijn.Danvindikiniedergevaldaterredenisomvraagtekensteplaatsen.IkhebdusooktegendetijdelijkzaakgelastigdegezegddatikTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3218 verwachtdatereendiepgaandonderzoeknaardieberichtenplaatsvindt.Transparantieisopditpuntgewoonnodig,netalseenhertelling,zoalsookdeEuropeseUniegisterenindebijeenkomstvandeministersvanBuitenlandseZakennaarvorenheeftgebracht.Diehertellingmoetookeerlijkgebeuren.Erzijnookberichtenmetbetrekkingtothetverspreidenvanstembiljetteninhetbuitenland,namelijkdatergewoonteweinigstembiljettenbeschikbaarzijn.Zokunjeookeendeelnietlatenstemmen.Opdatpuntzijnergeenbewijzen,maarwelbuitengewoongrotezorgenenvraagtekensbijheteerlijkeverloop.Ookanderecollega’sbinnendeEuropeseUniehebbenhetzelfdegedaanalsik.IkhebformeelprotestaangetekendtegenhetfeitdattweeNederlandsejournalistenzijngeïntimideerdenaangehoudenendathunmateriaalisafgepakt.Ikhebeenverklaringgeëistvandetijdelijkzaakgelastigde,diehierovernaderinformatiemoestvrageninTeheran,wanthijhadgeeninformatie,behalveallerleiniet-overtuigendesuggesties,namelijkdathunvisumalwasafgelopen,watfeitelijknietjuistis.IkhebtotslottegendetijdelijkzaakgelastigdegezegddatIranzichmethetnucleaireprogrammaenhetnietmeewerkenopditpuntbuitendeinternationalegemeenschapplaatst.Metdezeverkiezingenendenasleepdaarvanwordtdatalleennogmaarerger.Ikhebhemtegelijkertijdopge-roepenomdehanddiedeinternationalegemeenschapheeftuitgestokennaarIran–vanuitdeE3plusdrieenzelfsvanuitdeVS–aantepakken,wanthetalternatiefisscherpereenmeersanctieseneenverdereescalatieenisolatievanIran.NaarmijnmeningisdatooknietinhetbelangvanIran.DereactiewasineersteinstantievergelijkbaarmetdievandeTsje-chischeambassadeurinIran,dienamenshetvoorzitterschapvandeEUzijnzorgennaarvorenheeftgebrachtenomophelderingheeftgevraagd.HijisjuistophetmatjegeroependoorIranomeenformeelprotestinontvangsttenementegendezogenaamdebuitenlandseinmengingininterneaangelegenheden.Ikkrijgeensoortgelijkereactie,dieikvandehandhebgewezen.Kortom,tenaanzienvanIranmaakikmijbuitengewoongrotezorgen.Ikhoopookvandaagduidelijktehebbengemaaktinmijngesprekmetdetijdelijkzaakgelastigde–enmijncollega’sdoennietanders–datwijnietuitzijnopescalatie,datwijalsinternationalegemeenschapeenuitge-stokenhandhebbennaarIran,maardatditookvandekantvanIranvraagtomeenanderoptredenenomhetaanpakkenvandieuitgestokenhandinplaatsvandiewegteslaan,watIranopditmomentdoet.DeheerTenBroeke(VVD):IkvaldeministerbijindepuntendiehijkennelijkvanochtendheeftopgebrachtbijdeIraansezaakgelastigde,dieopbijnageenenkelevraagvanhemheeftkunnenantwoorden,zekerookwaarhetgaatomhetprotesttegenhetoppakkenvandeNederlandsejournalisten.Alsdeministerindividueel,maarookinEuropeesverband,eenhertellingeist,heefthijdanooknagedachtoverwiedaarbijzoukunnenmonitoren?MoetdatEuropazijn?IkroephetpuntvandeheerVanDaminherinnering,datwijopgeenenkelewijzeeenverkiezingmoetengaanlegitimerendiegewooneenfarceisenbovendieneenonin-telligentefarce.Deministerzegtdatdieuitgestokenhandblijftbestaan.Datlijktmijheelgoed,zekergezienhetfeitdatIrannulaatziendathetdaarinternkookt,maarhoezithetmetdevuistdiewijzoudenblijvenhanteren?Daaroverhebbenwijhethierwelvakergehad.Heeftdeministerdaarooknogietsovergezegdvanochtend?MevrouwPeters(GroenLinks):IkhaddesuggestieopgebrachtdatdeEUeenrolkanspelenbijhetbevorderenvaneeneerlijkehertellingentrans-parantiedaarbij.Nuzijneraltweeopmerkingendoorcollega’sgemaaktdatjedaarmeedeEUcompromitteertenonbedoelddeverkiezingenlegi-timeert.Daarmeebenikhethelemaalnieteens,wantalsdeEUvindtdatdeverkiezingennieteerlijkzijnverlopen,ishetnatuurlijkaandeEUomTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3219 dattezeggen.Ikzoudatdanhoogstbetrouwbaarvinden,maarvoorzoverdesuggestiewordtgedaanomverdertekijkennaardeEU,sluitikmijookdaarbijaan.IkvinddeEUnietbijvoorbaatongeschiktvoortechnischeassistentie.DeheerVanBommel(SP):Deministermoetmijnietverkeerdbegrijpen.WijdelendezorgenoverhetverkiezingsprocesinIran,alleen,wijhebbenernietkunnenwaarnemen.Datbetekentdatwijookinonzeuitlatingentotopzekerehoogtevoorzichtigmoetenzijn.Deministerheeftgistereninzijnreactiealtweezakenaanelkaargeknoopt:aandeenekantdeberichtenoverfraudemethetverkiezingsprocesenaandeanderekanthetnucleairedossier.Ikvraagmijafofdatnueenverstandigezetis,omdatbeidezakenfeitelijkvanelkaargescheidenzijn,hetnucleairedossiernogalvastzitenwijnuacuutvooruitgangmoetenboekenalswijietswillenbetekenenvoorhetIraansevolkophetpuntvandeverkie-zingen.Waaromheeftdeministerdiezakennietgescheidenenkanhijdekomendedagennietbetervoorkomendatdiezakenmetelkaarvermengdraken?AnderszalhijalleenmaarweerstandaanIraansezijdetreffenendusnietskunnendoenvoordebevolkingvanIran.MinisterVerhagen:Tenaanzienvandeappreciatievandeverkiezingendenkikdatergeenverschilvanmeningis.Ikhebernstigetwijfelsenvraagtekensgeplaatstbijheteerlijkverloopvandeverkiezingenenikhebgezegddatdaaropeenreactiemoetkomenomeenweerwoordtehebbenopbeschuldigingenvannietdeminstenvanfraude.Diebeschuldigingenzijnineersteinstantienietvanonsgekomen,maarvantweekandidaten,zowelvandemeerhervormingsgezindekandidaatalsvandemeerconservatievekandidaat.Datisopmerkelijk.Daarnaasthebikgezegddateraanwijzingenzijndateriniedergevalsprakeisgeweestvanbeïnvloe-dingvandeeinduitslag.Wijsprekendeheletijdoverdevrijheidvanmeningsuiting.Alsernuergensvrijheidvanmeningsuitingmoetgelden,ishetweltijdenseenverkiezingscampagne,wantjemoetjekiezerstochduidelijkkunnenmakenwaarvoorjestaat.Datisfeitelijkgehinderd,juistomdateenvandekandidatenerveelvuldiggebruikvanmaakte.IkbenhetmetmevrouwPeterseensdatdeEuropeseUniesowiesoeenrolspeeltomaantedringenopeeneerlijkehertelling.Datisookderedendatikhebgezegddatdiehertellingvooraleerlijkmoetgescheiden.DaarbijzoudeEUtechnischeassistentiekunnenbieden,ikhebdaarnietsoptegen.IkdenkoverigensnietdatIran,geletophetfeitdathetjourna-listendusdanigintimiderendbehandeltwaardoordielieverhetlanduitgaandanernoglangerblijven,daarbuitenlandersbijtoelaat,maarerzijnookanderemethodeswaarmeejeeeneerlijkehertellingkuntzekerst-ellen,bijvoorbeelddoordaarbijvertegenwoordigersvandekandidatenaanwezigtelatenzijn.Alsvertegenwoordigersvandiekandidatenbijdehertellingzijn,isdathetbesteenmakkelijkstebewijsomtelatenziendaternietopgroteschaalgefraudeerdwordtmethettellenvandestemmen,danweldateranderestembiljettentussendoorkomen.DeheerVanBommelzegtdathijhetnietgoedvindtdatiktweedossiersaanelkaarkoppel.Ikdenkdatdietweedossiersnietlosvanelkaartezienzijn.Wanneerjebinnendeinternationalegemeenschaprekeningwilthoudenmetverplichtingendiehetzijnvaneenverantwoordelijklidvandieinternationalegemeenschapmetzichmeebrengen,ishetnucleairedossiernujuistdeuitgestokenhandinhetpositievepakketvansamen-werkingophetpuntvanhandelenvandevreedzameontwikkelingvanhetgebruikvankernenergie.Datzijnjuistelementenwaarmeejehetvoordebevolkingbetermaakt.OverigenszietIrandietweezakenooknietlosvanelkaar.Integendeel,Iranverbindtallesmetalles.DaaromkomenerjuistheelongenuanceerdereactiesvanIraninonzerichting.Iranzegt:alleswatwijdoen,isfout,umengtzichinonzenucleaireontwikkeling–terwijlIrandaarvoorgewoonverdragenheeftondertekend–eninonzeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3220 verkiezingen.Weetuwatletterlijkwerdgezegdvanochtend?InRotterdamwordenookdemonstratiesverboden.Toenhebikgezegddatdaargeendemonstrantenwordenneergeschoten.Daaropantwoorddedezaakgelas-tigdedatdatnietklopte,waaropikweerantwoorddedatikdaartochandereberichtenoverhebendatikopdatpunteenverklaringeis.Datisdereactie.Hetheeftduswelallemaalmetelkaartemaken.Hebjelakaandeinternationalegemeenschapenaaninternationalemensenrechten-verdragenofhebjedatniet?Watisnudemanieromtezorgendathetdaardegoedekantopgaat?Datisonderanderedooreenpakketvanpositievemaatregelen.DatzitnujuistookinhetE3plusdrie-voorstel,datzitnujuistookinhetvoorstelvandehogevertegenwoordigerSolana,diedatnamensdeEuropeseUnieennamensdeinternationalegemeenschapinTeheranheeftaangeboden.DeheerVanBommel(SP):Ikbenhetoneensmetdeministeromdatikhetopdeheelkortetermijn–dekomendedagen–vangrootbelangvindomdedialoogmetIrangaandetehoudenophetpuntvandeverkie-zingen,demonstratiesendirectemensenrechten.Datspeeltdekomende48tot72uur.Hetnucleairedossierspeeltalheellangenzaldekomendewekenenmisschienjarennogwelspelen.Ikvraagu:laatnuhetbelangprevalerenvandebevolkingdiedaarvanmiddagopstraatstaattedemonstreren.MinisterVerhagen:Datbelangprevaleert,juistdoorwatikhebgedaan,maarookmijncollegaSteinmeierenanderen.Zijhebbengesprokenoverdesituatievanvandaagwaaroverwijgrotezorgenhebben,hoewordtomgegaanmetvreedzamedemonstranten,metverkiezingskandidatenenmetdeoppositie.Datisdesituatiewaaroverwijnuzorgenhebbenendiewijkenbaarmaken.Alswijhierverklaringeneisen,danwelprotesterentegenhetgebruikenvanexcessiefgeweldbijhetneerslaanvaneendemonstratie,wildatnietzeggendatikdaarmeedieuitgestokenhandvantafelhaal.Dieuitgestokenhandisernogsteeds.Weesnuwijs,Iran,pakdieuitgestokenhandaaninplaatsvanjealleenmaarverderteisoleren.DatgeldtookvoordeIraniërszelf.Deopeningszinvandetijdelijkzaakge-lastigdewasdathijoverdebilateralerelatiewildesprekenenderhalvewildeprotesterentegenmijnuitsprakenoverhetgeennuinIrangebeurt.Datisnatuurlijkookeenmethode;ikkendatwel.Wanneeriemandjeophetmatjeroept,kunjebeterzelfdeaanvalkiezen,maardatlaatonverletdatikhet,juistgeletophetfeitdatmensenrechteneencentraalonderdeelzijnvanhetbuitenlandsbeleid,welmijntaakachtomopditmomentheelduidelijktemakenhoewijaankijkentegenhetbeknottenvandepersvrij-heidentegenhetexcessiefgewelddadigneerslaanvandemonstraties.DeheerCqörüz(CDA):Debenaderingvandiestevigeuitgestokenhandspreektonsaan.Uzegtterechtdaterredenenzijnwaardoorhetaanne-melijkisdatdieverkiezingennieteerlijkhebbenplaatsgevonden.Maardaniserhetprincipieel-politiekepunt.Watisdandewaarderingvandezegekozenpresident?Ukuntnietaandeenekantzeggendathetnieteerlijkisgegaan,datdezepresidenterwelzit,maardatwijdaarheelgrotevraagtekensbijhebbenenaandeanderekantzakendoenmetditbewind.Hoegaatudaarmeeom?Ikvindhetinteressantomdatvanutehoren.DeheerVanDam(PvdA):Ikdeeldeopvattingvandeministerdathetnucleairedossierenwaternugebeurtmetelkaarverbondenzijn,maarvolgensmijomeenanderereden.AnalistenhebbeneigenlijkaljarenlangaangegevendathetIraanseregimezichvanbinnenuitbedreigdvoeltendatdenucleaireambitiesonderdeelzijnvandatverhaal.MeniszoekendegeweestnaarmanierenomwatstevigerinhetzadeltekomeneneenonderhandelingspositietehebbenrichtinghetWesten.WaarhetgaatomdelegitimiteitvandeverkiezingensloegikaanophetpuntvanmevrouwTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3221 Petersenvraagikdeministeromdaaropintegaan.Latenwijnietdoenalsofdezeverkiezingennaeeneerlijketellingweleerlijkeverkiezingenzijn.IraniseendictatuurwaarindeRaadvanHoedersbepaaltwieeraanverkiezingenmogendeelnemen,duslatenwijnietdefoutmakenomtedoenalsofhetalsdestemmenmaareerlijkgeteldwordendaarmeeookeerlijkeverkiezingenzijn.Daarisgeensprakevan.Ikhoorgraagdereactievandeministerdaarop.MinisterVerhagen:Wijhebbennogtalvanonderwerpenenwijkomenhieroverongetwijfeldnognadertespreken.IkbenheteensmetdeopmerkingenvandeheerVanDam,maardatlaatonverletdatjealsEuro-peseUniewelietskuntdoenominiedergevaldehertellingalszodanigtelatenplaatsvinden.Daarmeemaakjezenietalszodanigeerlijk,maardankunjeiniedergevaleenaantalbeschuldigingenvanfraudeindelaatstefaseweerleggen.ZoalsiktegendeheerVanBommelzeienzoalsikookantwoordaandeheerCörüz,zegiknietbijvoorbaat:hetisfout.IkvindhetooknutevroegomteconcluderendatwijdusgeenzakenmoetendoenmetIran.Wijhebbeneentweesporenbeleid.Ikdenkdathetvanbelangisomdatookindetoekomsttekunnenvoortzetten,wiedaardanookaldannietlegitiemgekozenaandemachtis,juistomgroterekwadenteverhinderen.Ikganuinopdeverderevragen.DeheerCqörüzhaaltterechthetpuntvanterrorismeenmensenrechtennaarvoren,waaroverookanderenhebbengesproken.DeheerCqörüzheeftgevraagdofonzeinternationaleregelge-vingadequaatisomterrorismetebestrijdenopeenmanierdiemensen-rechtenwaarborgt.Datiseenbelangrijkevraag,waaroverwijweleensvakerhebbengesproken.Hetisnaarmijnmeningoverduidelijkdatterro-ristenmoetenwordenvervolgdenbestraft,nietalleenomdeinternatio-nalerechtsordetebeschermenenstraffeloosheidtegentegaan,maarookomdatdeslachtoffersvanterroristischedadendaarrechtophebben.Geziendeernstvandedadenenhetgrensoverschrijdendekarakterishetnoodzakelijkomteonderzoekenopwelkewijzeinternationaleberechtingkanwordenbevorderdindieneenlandhiertoezelfnietbereidofnietinstaatis.Nederlandprobeertdievraaghoewijkunnenkomentotbestrij-dingvanterrorismewaarbijdemensenrechtengewaarborgdzijn,inclusiefbestraffing,samenmetinternationalepartnersopditmomenttebeant-woorden.WijdoendatinhetzogenaamdeOudPoelgeestproces,waarbijookdeheerCqörüzenmevrouwPetersafgelopenvrijdagineendeel-bijeenkomstaanwezigwaren.Wijhebbendaarexpertsophetgebiedvaninternationaalrechtbijelkaargebrachtomjuistantwoordentegevenopvragenalsdeinternationalestrafrechtelijkesamenwerkingbijterrorisme-bestrijding,hetrechtopzelfverdedigingalsreactieopterroristischeaanslagenendeberechtingvanterroristen.Diedeskundigenzijnbijeen-gekomenomgezamenlijkconcreteaanbevelingenteformuleren.Laterditjaarzalnogeenbijeenkomstplaatsvinden.Ikhebinmijntoespraakvoordezegroepnogeenshetbelangonderstreeptdatikhechtaaninternatio-naleberechtingvanterroristen.IkhebookaangegevendaternaarmijnmeningeentoekomstigerolvoorhetInternationaalStrafhofzoumoetenkomen.IkverwachtdatdeICCherzieningsconferentieinKampalavolgendjaarookhieraanaandachtzalbesteden.IkbenheteensmetdeheerCqörüzdathetdaarbijvangrootbelangisdatereeninternationalediscussieoverdedefinitievanterrorismekomt.Datiseengeschilpuntdataljarenlangvoortsleept.WijhebbendestijdssamenmetdeandereEU-landendeGrieksefacilitatorgesteunddieprobeerdemetonzecompromistekstenoverwatnuterrorismeiseenuitwegtevinden,maardatistotophedennietgelukt.Deaanpakvanterrorismeeninternationaleeensgezindheidzijnnodigomtoteendaadkrachtigeaanpaktekomen.Wathetantiterrorisme-instituutbetreftwaarnaardeheerCqörüzheeftgevraagdnaardeuitvoeringvanzijnmotie...TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3222 MevrouwPeters(GroenLinks):Ikkomnogterugopdeinternationaleberechtingvanterroristen.Ikvondheteenuitgelezenkansomopuitnodi-gingvanhetministerievanBuitenlandseZakenmeteenaantalexpertstekunnenspreken.Ikhebmijerweloververbaasddatdeministertoenzowelalsnupleitvoorinternationaleberechtingvanterroristen.Hetvoor-beeldisnatuurlijkhetInternationaleStrafhof.Daarmeeplaatsjeterro-rismeopgelijkevoetmetmisdadenzoalsoorlogsmisdadenengenocide,dieperdefinitiemoeilijkofnauwelijksnationaalberechtkunnenworden,terwijldatvanterrorismenogmaardevraagis.Daariswatmijbetrefthetnationaledebatheteerstaangewezene.Isdeministerdatmetmijeensenwaarombepleithijdit,terwijlhijtegelijkertijdzegtdatwijooknoggeendefinitiehebbenvanterrorisme?Isdatnieteenomkeringvandevolg-orde?MinisterVerhagen:Omtebeginnenhebikgesprokenoverinternationaleberechtingindienhetlandhiertoenietbereidofinstaatis.Ikbenhetmetueensdatdevoorkeurernaaruitgaatdateenlandzelfzorgdraagtvoordevervolgingenberechtingvanterroristen.Pasindienhetlanddaartoenietbereidofnietinstaatis,komtinternationaleberechtingomdehoekkijken.DatisooknietandersdanbijhetInternationaalStrafhof.DaaromsluitikookaanbijhetInternationaalStrafhof,wantdatispaseenhofintweedeinstantie.DatiseenvanderedenenwaaromikmetdeheerCqörüznietbegrijpwaaromeenlandalsdeVSzo’ngrootbezwaarhadtegenhetInternationaalStrafhof.HetInternationaalStrafhofkomtpasinbeeldindienhetvanmeningisdateenlandzelfnietopjuistewijzezorgdraagtvoorvervolgingenberechting.IkhebaltijdgezegddateenrechtsstaatalsdeVerenigdeStaten,diezelfmensenvanAbuGhraibetceteraberecht,nietbangmoetzijndateenInternationaalStrafhoftotdeconclusiekomtdatdeberechtinginheteigenlandnietadequaatis.ToenwijzelfpartijwerdenbijhetStatuutvanRomehebbenwijhieruitvoerigovergesproken.Toenwarenertweeelementen,namelijkofNederlandooitvoorhetInternationaalStrafhofzoukomenenhoehetmetderolvanhetstaatshoofdzitomdatniemandbovendewetstaat.WijhebbentoenuitvoerigoverderolvanhetstaatshoofdgesprokenenoverdevraaginhoeverrehettheoretischmogelijkisdatiemanduitNederlandnietinNederlandvervolgdzouworden.Omdatwijpalstaanvoordeinternatio-nalerechtsordeenhetrespectvoormensenrechtenzouhetbuitengewoonvreemdzijnalswijnietinonseigenlandzorgzoudendragenvoorvervol-gingenberechtingvanmensendiezichhierschuldigmakenaanmisdrijventegendemenselijkheidofopgrootschaligewijzedemensen-rechtenschenden.Inditgevalgeldthetzelfde.Alserinhetlandzelfeenadequatevervolgingis,komthetstrafhofhelemaalnietinbeeld.IkvinddatterrorismenualinbepaaldevormenvaltondermisdrijventegendemenselijkheidenderhalvetotdejurisdictievanhetInternatio-naalStrafhofzoumoetenbehoren.Voordegevallenwaaroverjekuntdiscussiërenofhetmisdrijventegendemenselijkheidofeengrootscha-ligeaanvalopburgerszijn,zouhetbeterzijn–omnietintheoretischediscussiestevervallen–alsterrorismegewoonindejurisdictievanhetStatuutvanRomezouwordenopgenomen.Daarompleitikdaarvoor.Datisnietraar,wantdaaroveriseerdergesproken.Toenkwamdedefinitievanterrorismeomdehoekkijken.Zijnhetvrijheidsstrijdersofzijnhetterroristen?Dediscussieisdaaropgestrand.Derhalvestondhettoennietinhetstatuut.Ikdenkdatwijwederomeenpogingzoudenmoetenwagenomterrorismeweldegelijktotdejurisdictievanhetstrafhofterekenen.IkvindhetonbestaanbaardatjeofweleengevangenisalsGuantánamoBayhebt,dieindruisttegenalleswaarvooriksta,ofweldatjeterroristengewoonlaatlopen.Ikvindhetookeengroteschendingvanmensen-rechtenomditsoortmensenonbestrafttelaten.DaaromhebikgezegddatiklieverOsamabinLadenvoorhetstafhofinDenHaagheb,daninGuantánamoBay.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3223 DeheerCqörüzweetdatikpositiefstategenovereenantiterrorisme-instituut.HetpastbijdeNederlandseinspanningenophetvlakvanpreventieenbestrijdingvanhethedendaagsinternationaalterrorisme.Ikgamijervoorinzettendatnadezomerzosnelmogelijkdedeurenwordengeopend.Ikhoopdatikdatkanwaarmaken,maarikgameeriniedergevalvoorinzetten.DeKamerkrijgtzeerbinnenkorteenformelebriefoverdewijzewaaropdemotievandeheerCqörüzwordtuitgevoerd.Hijwachterallanggenoegop.Dankomikopdeonderwerpengodsdienstvrijheidenreligieuzeminder-heden.DeherenCqörüz,Voordewind,TenBroekeenVanDamgingenhieropin.Laatikeerstietsalgemeenszeggen.Erwerdbetwistofikmochtzeggendathetinspiratieis.Ikspreekovermezelfendanhebikhetovermijneigeninspiraties.Alsikzegdatrespectvoormensenrechtenvoort-vloeituitdewijzewaaropikvanuitmijngeloofaankijktegendeinrichtingvandesamenlevingenalsikziedathetgeloofeenuitgangspuntheeftdatzegt«watgijnietwiltdatugeschiedt,doedatookeenanderniet»,isdatweldegelijkeeninspiratievoordeUniverseleverklaringvanderechtenvandemens.IkvonddatdeheerTenBroekeeenbizarrevergelijkingmaaktewaarinhetleekalsofgodsdienstjuisthaakszoustaanopmensen-rechten.Diesuggestiewektehijtenminste.IkweetnietofhijhetgedachtegoedvandePVVgaatovernemen?Devrijheidvangodsdienstiseenmensenrecht.Hetstaateeniedervrijomdegodsdiensttebelevendiehijofzijwil.DevrijheidvangodsdienstisdiepverankerdindeNederlandsegeschiedenis,Grondwetensamenle-ving.Hetrechtominvrijheidtegelovenofniettegeloveniseenessen-tieelonderdeelvanhetrespectvoormensenrechten.DitbetekentdatmoslimsookhungeloofmoetenkunnenbelijdeninNederlandendatchristenenhungeloofmoetenkunnenbelijdeninIranofTurkije.Jehebtdusookhetrechtomvangeloofteveranderenofomgeengeloofaantehangen.Tegelijkertijdbetekentditookdatgodsdienst,juistvanwegedeuniversaliteitvanderechtenvandemens,nooitalsexcuusgeaccepteerdkanwordenvoormensenrechtenschendingen.Hetmagnooiteenexcuuszijnomovertegaantotvrouwenverminking,hetdiscriminerenvanhomo-seksuelenofvangeloofsafvalligenomdatditzogenaamdmoetvanhetgeloof.Datzijntweezijdenvandemedaille.Devoorzitter:IkziedatdeheerTenBroekeietswilzeggen,maarikstelvoordatdeministerdithoofdstukjeafrondt.DeheerTenBroeke(VVD):Ikwilergeenpersoonlijkfeitvanmaken,maarikhebkeuriggewachttotdeministerzijninleidingafrondde.Hijmagzijnverhaalwatmijbetreftvoortzetten,maarikwilhiergraagietsopzeggen.Devoorzitter:Deministerisnogbezigmetutebeantwoorden.Alsunogevenwachtgeefikuhetwoord.Nuniet.MinisterVerhagen:Dankomikopdevrijheidvangodsdienstendevrij-heidvanmeningsuiting.DaaroverisdestijdsdoorministerDeGraafeenuitvoerigenotitienaardeKamergestuurd–endieisdoordeKamergeac-cepteerd–overhetfeitdatergeenrangordeisingrondrechten.Tegelij-kertijdmaaktderechteruitopwelkewijzeeventueelderechtenvaneenandergeschondenworden.Ikvinddathetonmogelijkisominhetalge-meeneenantwoordtegevenopdevraaghoedeislamzichverhoudttotmensenrechten.DiesuggestiewektedeheerTenBroeke.Hijvraagtmijookniethoehetchristendomzichverhoudttotmensenrechten.Hetisafhankelijkvandegevolgdeinterpretatieofersprakeisvanspanningtussenuniverselemensenrechtenenfundamentelevrijheden.VoordeNederlandseregeringstaatvooropdatmensenrechtenenfundamentelevrijhedeneenuniverseelkarakterdragen.WijzullennooitinstemmenmetTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3224 eenberoepopislamitischeofkatholiekevoorschriftenalslegitimatievoorschendingvandemensenrechten.Ikzalooknooitinstemmenmetdesuggestiedateenbepaaldereligieperdefinitieinstrijdismetmensen-rechten.Erzijnookmensendiezichjuistopgrondvandeislamofhetchristendomsterkmakenvoorhetrespectvoormensenrechten.Ikzouopdatpunteenwatgenuanceerderebenaderingwillenzien.Devoorzitter:DanisnuhetwoordaandeheerTenBroekediewederomwerdaangesproken.Hijkrijgtnuderuimte.DeheerTenBroeke(VVD):Nietalleenderuimte.Ikhoopdatdevoor-zittermijgelegenheidgeeftom,zonderdatditmeeteltindeinterrupties,tereagerenopwatdeministermijpersoonlijktoevoegde.Ikmaakergrootbezwaartegendatdeministermijprobeertaantehalenendaarbijnietmijnwoordenletterlijkneemt.Ikhebheelzorgvuldigdenotitievandeministergeciteerd.Vervolgenszegthijdatikdeinspiratiezoubetwisten.Datisgeenszinshetgeval.Ikdeeleendeelvandiegodsdienstigeinspi-ratiemethem.Ikkandusookeengrootdeelvandeopmerkingendiedeministerdaarnamaaktzeergoedplaatsen.Deministernoemtmijnopmer-kingbizar,heefthetoversuggestiesdieikgewektzouhebbenensugge-reertdatikeenaanhangerzouzijnvanhetgedachtegoedvandePVV.WatmijbetreftiseropditvlakinhetgeheelgeengedachtegoedvandePVV.Hetgaatmijeromdatdeministeropbasisvandevoorbeeldendieikhebgenoemd,nietalleenindegeschiedenis,maarookbinnenEuropa,kanaangevenwaarhijstaatalsereenscherpconflictkomttussenmensendieopbasisvandevrijheidvangodsdienstdevrijheidvanmeningsuitingmenentemoeteninperken.IkhebeenlangelijstgegevenvanlandendiedichtbijNederlandliggen.IkhebeenlangelijstvanaffairesgegevendiezichinNederlandhebbenvoorgedaan.Ikwildatwellarderenmetvoor-beeldenuitsprakendiedeministerdaarzelfoverheeftgedaan,maarhetconflictlijktmeevident.Datkandeministernietafdoenmetdekarakteri-seringdiehijzo-evengaf;diewerpikverrevanmij.MinisterVerhagen:LosvanhetfeitdatdeheerTenBroekenuiniedergevaldesuggestiewektdaterookeeninspiratievanuithetgeloofkanzijnomjuistoptekomenvoorhetrespectvoormensenrechten,kreegikuitzijneerderewoorden,waarinhijbrandstapelsnaarvorenbracht,deindrukdathijdieinspiratiebetwistte.DiesuggestiewektdeheerRutteooksteeds.OphetmomentdatikeenfilmàlaFitnanietverbiedofzouwillenverbieden,wilikwelzeggendatikeenberoephebgedaanopdeheerWildersomdiefilmnietuittezenden.Datisietsheelandersdanovergaantoteenverbod.Diewalgelijkefilmisnamelijkgewoonuitge-zonden.Ikkanweleenberoepdoenopiemandsnormaleverstand.Devrijheidvanmeningsuitinghoudtnietindatjeanderemensenkrenkt,iedereenovereenkamscheerteneensituatiekrijgtwaarinmensenvanwegehungeloofineenhoekwordengeduwd.Alsofikbangzoumoetenzijnvooriemanddieeenbepaaldgeloofaanhangt.Nee,iktreedoptegenextremismeentegenmensendiemeteenberoepopdatgeloofofmetdatgeloofalsexcuus,bepaalderechtenenwaardenterdiscussiewillenstellen.Datistochietsheelandersdandeinperkingvandevrijheidvanmeningsuiting?Houtochop.DeheerTenBroeke(VVD):Ikweetnietwieermoetophouden.Ikiniedergevalzekernietenwijgaanhiermeedoor.Ikzaldeministereensvoor-leggenwathijdaarzelfoverheeftgezegd.Devoorzitter:Ikstelwelvoordatuditafrondenddoet,wantwijhebbenmeerpuntenaandeministervoorgelegd.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3225 DeheerTenBroeke(VVD):Iranisuitgebreidaandeordegeweestterwijlwijdaardezeweekongetwijfeldnogoverkomentespreken.Deministerkrijgtvanuookuitgebreiddekansomopditpuntintegaan.DanmaghetdoordeKamerledentochookgenoemdworden?Hetwasiniedergevalhethoofdthemavanmijnbijdrageenikvraagdusevenderuimteomdaaropintegaan.Bovendienmaaktdeministerhethierweerpersoonlijk,ooknaareencollegavanmij.Hetisooknodigomdevoorzitterafentoebijdelestehouden.Ikgeloofdateendeelvanmijncollega’shetdaarmeeeensis.DeministerrefereertaanFitna,hetknutselwerkjevancollegaWilders.Voorafgaandaandeverschijningvandiefilmzeideministeraldatkwet-sendeopvattingennietonderdevrijheidvanmeningsuitingvallen.Nunoemtdeministerdatkrenkend.Kwetsendenkrenkendplaatsikevenonderdezelfdenoemer.Isdeministerhetmetmijeensdatvolgensartikel10vanhetEVRM,datmedeonderwerpisvandeprachtigenotitievandeminister,krenkendeopvattingenweldegelijkmogelijkzijn?Hetbehoortweldegelijktotdevrijheidvanmeningsuiting.Hetisduszeeraanomdatpunthieroptewerpenomdatzichdaarinvoortdurendconflictenvoor-doen.Wijzoudengraagziendatdeministerindezeconflicteneenanderepositieinneemtwaarbijhijlaatziendathetvrijewoordhemterhartegaat.Ikhebdaarzorgenoverendiehebikuitgesproken.Ikconstateerookdatdiezorgenmedewordengedeelddoorpartijendiemededitkabinetondersteunen.OokdeheerVanDamconstateertdathetvrijewoord,iniedergevalindezenotitie,achteraankomttestaan.Ookhijheeftvastge-stelddathetoptredenvandeministerenvanandereledenvanhetkabinetinzakeFitnaopz’nzachtstgezegddiscutabelwas.Ikkanermeervoorbeeldenvangeven.Ikwildatdeministerdaaropingaatennietopallerleisuggestiesdiehijmeentgehoordtehebben,maardieiknietnaarvorenhebgebracht.MinisterVerhagen:Ikvinddieinterpretatieiniedergevalzeerdiscutabel.IkhebnooitopgeroepentothetverbiedenvanFitna.DeheerTenBroekesuggereertdatikdevrijheidvanmeningsuitingwilbeknotten.DeheerTenBroeke(VVD):DeministerbegonzelfoverhetverbiedenvanFitna.Hijhaaltzijneigenwoordenaanengaatdandevragendiehijzelfoproeptbeantwoorden.IkhebhemdeuitlatingvoorgelegddiehijgedaanheeftvoorafgaandaandeRazebvanvorigjaarvoordatdefilmverscheen.Deministerzeitoendatkwetsendeopvattingennietonderdevrijheidvanmeningsuitingvallen.Nuspreektdeministeroverkrenkendeopvattingen.Valtdatindeogenvandeministerwelofnietonderartikel10?Devoorzitter:Ikverzoekdeministerafrondendteantwoordenendoortegaanmetdeverderebeantwoording.Eventueleverdereopmerkingenkunnenintweedetermijngemaaktworden.MinisterVerhagen:IkconstateerdatvolgensdeheerTenBroekedevrij-heidvanmeningsuitinginhoudtdatwijeenpotjemoetengaanscheldentegenelkaar,iedereenineenhoekmoetenzetten,mensenmoetenkwetsenenmensenhetrechtmoetenontnemenomeenbepaaldgeloofaantehangenofhenineenhoekteduwenalszijweleenbepaaldgeloofaanhangen.Daardenkikandersover.DeheerVanDam(PvdA):Ikvindditeennietergfairereactieopeenbijdragevaneencollega,maarikhebeenanderevraag.IndemensenrechtenrapportagegeeftdeministeraandathijdeambassadesvanAlgerije,JordaniëenIranheeftverzochtomextraalerttezijnopdepositievanreligieuzeminderheden.Watiserconcreetaandehandinspecifiekdezelanden?TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3226 MinisterVerhagen:IkdenkdatdeheerVoordewinddaarvrijuitvoerigopisingegaan.Daarwordthetjealschristendefactoonmogelijkgemaaktomjegelooftebelijden.Daarwordjevervolgdofonthoofdalsjevangeloofveranderd.Daaromkunjedaaralertopzijn.DeheerVanDam(PvdA):Deministerheeftdusaandrieambassadesgevraagdomextraalerttezijnopdepositievanreligieuzeminderheden.Hetbetrofinalledriedegevallenchristelijkeminderhedeninlandenwaaranderereligieuzeminderhedenookonderdrukstaan.Heeftdeministerdeambassadesnietgevraagdomdaarextraalertoptezijn?MinisterVerhagen:Ikkrijgiedereweekvragenoverwatikdoeaandepositievanchristeneninbepaaldelanden.IkneemaandatwensenuitdeKamernietalleenhoeventewordenopgevolgdalszevandezijdevandePvdAofdeVVDkomen.Ikneemookaandatalswijstaanvoorgods-dienstvrijheid,ditnietalleeninNederlandgeldt,maarookinanderelanden.DeheerVanDam(PvdA):Envoorallereligies.Endatisprecieshetpuntwaarhetmijomgaat.MinisterVerhagen:Ikvindditgeennormalediscussiemeer.Ikmeenhetserieus.Menleverteeninbrengomdaareennormalediscussieovertevoeren.InIranstaandechristenenonderdruk,maarookdeBahá’í.Nuwordtmeverwetendatikopkomvoordiechristenen.Latenwijgewooneennormalediscussievoeren.Watisditnuweervooriets?MevrouwKos¸erKaya(D66):Ikhebeenpuntvanorde.Deministergeeftallerleiantwoordendienietstemakenhebbenmetdeterechtevragenenzorgenvancollega’s.Deministeriskennelijkergenskriegelofboosoverendatlaathijinelkantwoordoverduidelijkblijken.Devoorzitter:Iksteldaaromvoordatwijdoorgaanmetdebeantwoor-ding.Intweedetermijnhebtudekansditteuitenendankandeministerdaaropreageren.Deministergaatnudoormetdebeantwoordingvandevelevragendiegesteldzijnineerstetermijn.MinisterVerhagen:Erzijnverschillendevragengesteldoverreligieuzeminderheden.DeherenCqörüzenVoordewindvroegenaandachtvoordepositievanreligieuzeminderhedeninhetalgemeen.Nederlandgrijptelkegelegenheidaanomlandenwaarreligieuzeminderhedenwordenonder-drukt,vervolgdofgediscrimineerd,daaropaantespreken.MenvroegspecifieknaarIrak.DepositievanreligieuzeminderhedeninIrakblijftonszorgenbaren.WijhebbendeIrakeseautoriteitenmeerderemalengevraagdomzichintespannenIrakesechristeneneenmaximaalmoge-lijkebeschermingtebieden.Zijstaannamelijkextraonderdruk.OokviadeEUoefenenwijdrukuitopdeIrakeseautoriteitenomdaaraanextraaandachttebesteden.Naasthetuitoefenenvandiepolitiekedrukhebbenwijons,medeopverzoekvandeKamerennaaraanleidingvanaange-nomenmotiesenamendementen,ingespannenvoordeversterkingvandehumanitairehulpverleningaanontheemdeninNoord-Irak,inhetbijzonderopdeNinevevlaktewaaroverwegendontheemdenuitchriste-lijkeenetnischeminderhedenverblijven.In2008hebbenwijvoor6mln.aandirectehumanitairehulpvoorIrakesevluchtelingenenontheemdengegeven.VoorontheemdenindeNinevevlaktewasdatspecifiek€800000.Datismetnamegebruiktvoorvoedsel,medischehulp,onder-steuningbijlandbouw,onderwijsensanitatie.IkdeeldezorgvandeheerVoordewindoverEritrea.WijhebbenjuistindeMensenrechtenraaddesituatieinEritreaalszorgwekkendelanden-situatieonderdeaandachtgebracht.OpNederlandsinitiatiefheeftdeEUTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3227 EritreaexplicietaandeordegesteldtijdensdetiendezittingvandeMensenrechtenraadinmaart.Ikdachtdathetverslagdaarmeldingvanmaakteendatditopdeagendastaat.WijhebbeninhetkadervanhetVerdragvanCotonouspecifiekaandachtvoordebehandelingvanreli-gieuzeminderheden.OpverzoekvanNederlandzijnerspecialeindica-torenvastgesteldomdemensenrechteninEritreanauwertemonitoren.NederlandisbijzonderactiefophetgebiedvanreligieuzeminderhedeninOrissa.WijhebbeninEuropeesverbandveelvuldiggesprokenmetdelokaleautoriteiten.DeNederlandseambassadedaarheefteenbijeen-komstgeorganiseerdvoormensenrechtenverdedigersenniet-gouvernementeleorganisatiesommetchristelijkeorganisatiesuitgebreidtesprekenovergeweldtegenchristeneninOrissa.NederlandfinanciertviadeambassadeinNewDelhieenprojectdatgerichtisopdetoegangtotjustitievoorslachtoffersvanreligieusgeweld.DatisspecifieknaaraanleidingvandegewelddadighedentegenchristeneninOrissa.DeIndiaseniet-gouvernementeleorganisatieCommonwealthHumanRightsInitiative(CHRI)voertdeactiviteitenuitdiegerichtzijnophetverspreidenvankennisovermensenrechten,hettrainenvanpolitie,hetvoerenvandedialoogmetjustitieenhetbiedenvanjuridischeondersteuningaandeslachtoffers.DeheerVoordewindheeftnogenkelepuntennaarvorengebrachtoverdesituatieinArmeniëenKazachstan.VorigeweekwasdeministervanBuitenlandseZakenvanKazachstanhier.Datwaseenbezoeknaaraanlei-dingvanhetkomendeOVSE-voorzitterschap.Ikheberspecifiekopaange-drongenomhetadviesvandeOVSE,datgaatoverdeherzieningvandereligiewet,erbijtebetrekken,temeerdaarhetKazachstaanseconstitutio-nelecomitézelfookforsekritiekhadopdereligiewetenophetbeknottenvandevrijheidvangodsdienstdieerdoordiereligiewetaanleektekomen.OverigenslijktdeaanscherpingvandereligiewetinKazachstanvoorlopigvandebaanomdathetKazachstaanseconstitutionelecomitédevoorgesteldewijzigingen,dieeenbeknottingzoudeninhouden,ongrond-wettigheeftverklaard.MetbetrekkingtotArmeniëiszoweldeRaadvanEuropaalsOVSE/ODIHRinoverlegmetdeArmeenseregeringomdieamendementendiedereligiewetzoudenbeperken,teherzien.Alsditniettotbevredigenderesul-tatenleidtzaldeRaadvanEuropaditopenlijkaandeordestellen.IkachtdeRaadvanEuropabijuitstekhetgeschikteforumvoortoetsingvanditsoortwetgeving.IkgaervanuitdatmensenrechtendeheerVoordewindzeernauwaanhethartgaanennietalleendemensenrechtenvanchris-tenen.Ikdenkdathijzichooknietkanvindenindesuggestiedatwijonsdaartoezoudenbeperken.ErisaanhetbeginvanditAOeenbriefrondgedeeldoverhetonderwerpkinderarbeid.Diehebbendeledenmisschiennognietkunnenlezen,maarikheberwelallesaangedaanomderelatietussenondersteuningvanhetbedrijfslevenvanuitdeNederlandseoverheidendezorgendieerbestaanoverdegebruikmakingvankinderarbeidopeeneffectievewijzevaneennationaleinspanningtevoorzien.WijdoenditookinEuropeesverband.IkhebonlangsmetCommissarisAshtonenmethettoekomstigevoorzitter-schapBildtgesprokenoverhetonderzoekvandeCommissienaardemogelijkheidvaneenbredereaanpak,inclusiefhandelsmaatregelen–duseenverbod–alshetgaatoverdeergstevormenvankinderarbeid.Ikheberbijhensterkopaangedrongenomdiestudieronddezomerafteronden.Ikzetnogsteedsinoppolitiekebesluitvormingovereenverbodinhetnajaar.Ikhebvanmiddagdusdebriefgestuurdwaarinikingaopdenationalepositie.Naarmijnmeninggevenwijdaarmeeeeneffectieveuitvoeringaandemoties,maarwijkomendaarvastnognaderovertespreken.DeheerVoordewindwilhetbredertrekkendoorophetpuntvanbtwendergelijkepositieveondersteuningtebieden.Morgenisereendebatoverdenon-tradeconcerns.ErvindtnatuurlijkooknogeendebatplaatsoverhetBelastingplan.Ervindenverschillendedebattenplaats.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3228 VoorhetbevorderenvanproductendieinNederlandopdemarktzijn,kandeheerVoordewindmetiedereenbetereendiscussievoerendanmetdeministervanBuitenlandseZaken,tenzijhetgaatoverwaterviahetEuro-pesehandelsregimeoponzemarktbinnenkomt.Ikhebaangegevenwatdaargebeurt.Ikvindhetprachtigomalspostbustedienenvoorcollega’s,maarinhetalgemeenishetgoedomdemomententegebruikendieerzijn,bijvoorbeelddedebattenoverhetBelastingplanendenon-tradeconcernsmetdeterzakekundigebewindslieden.DeherenCqörüzenVanBommelgingennaderinophetkastenstelsel.Ikbenhetmetheneensdatdediscriminatieenachterstellingdiekastelozentendeelvalt,schrijnendis.TijdensdetiendezittingvandeMensenrech-tenraadishetmededankzijNederlandeindelijkgeluktomhetrapportoverdestudievandetweespecialerapporteursoverdiscriminatieopbasisvanwerkenafkomstinhetadviescomitévandeMensenrechtenraadovertenemen.Endaarbenikblijmee.DestudievandesubcommissiekandoorgestuurdwordennaardeMensenrechtenraadenzaldaarbesprokenworden.Daarisnueindelijkduidelijkheidover.Hetisnogonduidelijkhoesnelereenopvolgingvandeeerdererapportenopdatpunttotstandzalkomen.WijzullendaarmetnametijdensdeMensen-rechtenraadaandachtaanblijvengeven.Ikbenhetmetdewoordvoerderseensdatditextraaandachtvanonsblijftvragen.DeheerCqörüz(CDA):Hetismooidaterrapportenzijn,maareigenlijkhebbenwijdierapportennietnodig.Wijwetenallemaaldat260miljoenmensentweederangsenderderangsburgerszijn.ZoudeministerindeMensenrechtenraadmiddelseenverklaringwillenzeggendatditonaccep-tabelis?MinisterVerhagen:Metdierapportagekrijgjeeenbrederforumwaarinjehetbespreekt.MetnameongelijkebehandelingvandeDalitskunjespecifiekinnationaleverklaringenaandeordestellen.Datwilnietzeggendatjehetdaarbijmoetlaten.OokindedialoogtussendeEUenIndiazalNederlanderoptoeziendatdesituatievandeDalitsbijzondereaandachtkrijgt.Ookbijdefinanciering,bijvoorbeeldvanuitonsmensenrechten-budget,zijnerspecifiekeprogramma’svoordezemeestkwetsbaregroepen.FormeelisdewetgevinginIndiaopditpuntveranderd.DatmaakthetmogelijkomdeIndiaseautoriteitenaantesprekenopdeprak-tijk.Alshunwetgevingopditpuntaangepastis,kunjehendaaropmakke-lijkeraanspreken.HetzougoedzijnomdatnietalleenvanuithetEuropesebeleid,maarookinhetbeleidvandeVNMensenrechtenraadenvanuitdemensenrechtencommissarisPillaynogeensnadrukkelijknaarvorentebrengen.DeheerVanBommel(SP):MijnvraagrichttezichopdevraagwatNederlandalsconcretedoelenbijdiedialooggaatstellen.MinisterVerhagen:Datereeneindekomtaandeongelijkebehandelingvandezegroep.Medegeletophuneigenwetgevingkanergeensprakevanzijndatvanwegeafkomstbepaaldegroeperingenindesamenlevingüberhauptuitgeslotenzijnvanallerleivoorzieningenenmogelijkheden.Hetgaatookomsociaaleconomischerechten.DeheerVanBommel(SP):Alsalgemenedoelstellingvindikdatprachtig,maarhetiswelheelerghooggegrepen.Alsuiteindelijkedoel-stellingmoetjedatnatuurlijkvasthouden,maarhetgaaternatuurlijkomwatjedekomendejarenkuntdoen.MinisterVerhagen:Daarzijndusdieprogramma’smetnameopgericht.DiezijneropgerichtdetoegangvankwetsbaregroeperingeninderuralesamenlevingtothetnormalesociaaleconomischelevenentotdeIndiaseTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3229 wetopdeopenbaarheidvanbestuurmogelijktemaken.Wijproberendedoelgroepdoormiddelvancampagnes,trainingenenactievebegeleidingbekendtemakenmetdemogelijkhedendiedewettenbiedenomvoorhunrechtenoptekomen.Daarnaastbiedenwijhunmeerperspectiefindesociaaleconomischerechten.Daarrichtjededialoogop,maardaarrichtjeookdeprogramma’sop.GeletopderapportagesindeMensen-rechtenraadwillenwijmetPillaybesprekenhoejeditpraktischverderhandenenvoetenkuntgeven.VerschillendewoordvoerdersvroegenwaterinrelatietotdekritiekvandeheerHammerberggedaanwordtmetdemotie-Pechtoldoveronderwijs-educatie.Vanuitmijnverantwoordelijkheidhebikdestapgezetomeenlessenpakketovermensenrechteneducatietemakensamenmetvertegen-woordigersvanhetPlatformMensenrechteneducatie,waarbijbijvoor-beeldAmnestyInternationalisaangesloten.Zowillenwijzorgendatereenduurzaamdocumentkomtmethandvattenvoordocentenenopstel-lersvanlesmateriaalomzomensenrechtenmeerstructureelinhetonder-wijstekrijgen.Ikvindookdatermeermoetgebeuren.IkbendaaroverinoverlegmetdeministeriesvanOCWenBZK.Nadatikhetvoortouwhebgenomenomeenlessenpakketmensenrechtenteontwikkelen,blijfikinoverlegmethetministerievanOCW.Totdatditsuccesvolis,zaldeKamerhetmetdiebriefmoetendoen.AlsdewoordvoerdersermetdeministervanOCWnaderovervangedachtenwillenwisselen,zalikdatnietindewegstaan.MevrouwKos¸erKaya(D66):Deministerlachtalweer.Hetfeitdathijmethetverkeerdebeenuitbedisgestapt,isinmiddelsweeropzijgezet,geloofik.OverlegvoerenmetdeministervanOCWiswelmooi,maarietstast-baarsenietsconcreetsisveelmooier.Alswijvindendatmensenrechtenzoessentieelenzocruciaalzijn,vindikookdatdeministerdaarietsmeerovermagvertellenendathijmijnietmoetdoorverwijzennaardeministervanOCW.Ikneemaandatdezeministernamenshetkabinetspreektendaardusookhetnodigeoverkanvertellen.MinisterVerhagen:DaaromisdiegemeenschappelijkebriefvandeministervanBuitenlandseZakenendeministervanOCWnaardeKamergestuurd.AlsmevrouwKos¸erKayadateenonvoldoendeinvullingvindtvandemotie-PechtoldendepuntenvankritiekdieHammerbergnaarvorenheeftgebracht,wilikhaartochnaardeministervanOCWverwijzen.IkdoedatmedegeletopdeopmerkingenvanHammerberg.Alsikophaarplaatszouzitten,zouikookzeggendatikdeministeraanspreekendaarmeehethelekabinet.OphetterreinvanBuitenlandseZakenalszodanigechterbevathetrapportvanHammerberggeenconcreteaanbevelingen.Daarwaarerwelopwordtingegaan,hebbenwijhetoverdeinternationaleconferentieovergeweldtegenmeisjes,deprioriteitendiewijgevenaanratificatieindeRaadvanEuropavanbepaaldeverdragenetcetera.DatdoenwijallemaalvanuitBuitenlandseZaken.Deaanbevelingmetbetrekkingtotdemensenrechteneducatieisterechteenaandachtspunt.Daarvanheefthetkabinetgezegddatditwordtgedaanviahetlespakketendeelementendiewijhebbenopge-nomenindebriefvanmijncollegavanonderwijsenmijzelve.SamenmethetPlatformMensenrechteneducatiebekijkenwijhoewijditverderkunnenverbeteren.AlsmevrouwKos¸erKayadatonvoldoendevindtendirectveranderingwilophetgebiedvanonderwijslijkthetmeopzichzinvolommetdeministervanOCWdaarovernadervangedachtentewisselen.IkganietoverdevraaghoeeendocentinNederlandonderwijsmoetgeven,hoegraagikdatookzouwillen.MevrouwKos¸erKaya(D66):Ikvraagooknietomeeninvulling.Datlatenwijinderdaadaanhetonderwijsveldover.Alsmensenrechtenechtereenfundamenteelonderdeeluitmakenvanonzedemocratieenonzegeschie-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3230 denisishetnietteveelgevraagdomdezemotie,dieunaniemisaange-nomen,uittewerkenenechtsubstantietegeven.MinisterVerhagen:Ikhebgezegddatikvanmeningbendathethoorttegebeuren.DeministerisuiteindelijkverantwoordelijkvoordeinrichtingvanhetNederlandseonderwijs.Hijdoetwathijdoet.AlsmevrouwKos¸erKayadaarniettevredenoveris,kanzeweltegenmijaangaanpraten,maardankomenwijgeenstapverder.IkraadhaaraanomhetdebathierovervoorttezettenmetdeministervanOCW.DeheerVanBommelvroegterechtaandachtvoordesituatieindeMolukkeneninSaudi-Arabië.Dielandenstaanweliswaarnietinderapportage,maardatkomtdoordatdieover2008gaat.Hijsteldeinhetbijzondereenvraagoverdezweepslagenvooreen75-jarigevrouw.IkhebvorigemaandSaudi-Arabiëbezocht.IkhebgesprekkengevoerdmetdeHumanRightsCommission,diversemensenrechtenactivisten,parle-mentsledendiezichinzettenvoormensenrechtenenuiteraardookmetdeverantwoordelijkebewindslieden.IkhebzeernadrukkelijkmijnzorgenoverdemensenrechtensituatieinSaudi-Arabiëinhetalgemeenaandeordegesteld.Ikhebookconcreethetgevalaandeordegesteldvande75-jarigevrouwdietot40zweepslagenzouzijnveroordeeld.IkhebookaandachtgevraagdvooronderanderedegevangenschapvanhetSriLankaansetienermeisjeRizanaNafeek.Opditpunthebbenwijnietalleenduidelijkonzezorgenuitgesproken,maarookgezegddatditinstrijdismetallerechtendieookSaudi-Arabiëheeftwaartemaken.Wijhebbendusveelvuldigdemensenrechtensituatieaandeordegesteld,nietalleenviadeambassadedaar,maarikhebdatdusookzelfpersoonlijkterplekkeuitgesproken.IkhebexactgedaanwatdeheerVanBommelwil.Recente-lijkhebbenwijopbasisvaneenvoorstelvanmijeendemarchegehadvandeEUTroikainverbandmeteengrootaantalexecutiesdiemeestrecente-lijkop5junihebbenplaatsgevonden.JuistdeEUisaltijdzeerhelderoverdezeerzorgelijkemensenrechtensituatieinSaudi-Arabië.DeMolukkenhebikaandeordegesteldineengesprekmetmijncollegavanBuitenlandseZakenendeministervoormensenrechtenzakeninIndo-nesië.DeextreemhogestraffenvoorvlaghijsersindeMolukkenenPapuazijndaarbijaandeordegesteld.Ookhebikmijngrotezorgenoverdeverplaatsingaandeordegesteld.Datmaaktfamiliebezoekdefactoonmo-gelijk.JuistineenlandalsIndonesië,waarfamiliebezoekessentieelisvoorhetwelbevindeningevangenissen,ishetvangrootbelangdatfami-lieledengevangenenkunnenblijvenbezoeken.Ikhebmijnernstigezorgengeuit.ErzouspecifiekdoordeministervanBuitenlandseZakennaargekekenworden.IkzaldeKameropdehoogtestellenvandegangvanzakendaaromtrent.HetishelderdatikhetstandpuntvandeKamerinzakedezeproblematiekdeel.EnkelewoordvoerdershebbenvragengesteldoverdenationalesituatieinrelatietothetNationaalInstituutvoordeRechtenvandeMens.Doorhetkabinetiseenvoorstelgedaanomdaartoetekomen.Hetheeftlanggeduurd,maarikhebdaarhardopaangedrongen.Erwordtopditmomenthardgewerktomdedeurenvanhetinstituutinjanuariteopenen.ErligtduseenkabinetsstandpunteneriseenAOovergeweest.Daaromverbaastdevraagmeenigszins.DeKamerheeftallerleimotiesaangenomenomdatzijvonddathetnietbijdeNationaleOmbudsmanmoest,maarelders.HetkabinetvindtmetdeKamerdatereennationaalinstituutmoetkomenwaarderechtenvandemensookinNederlandgewaarborgdmoetenworden,alishetalleenmaaromdatikdaarmeegemakkelijkeranderelandenkanaansprekenomtekomentotdeoprich-tingvanzo’ninstituut.DeKamerheeftdaarovertotmijnspijtanderegedachten,dievolgensmijverwoordzijnindemotie-Schinkelshoek.Ikhoopdatwijmetonzegezamenlijkeinbrengtochop1januari2010dedeurenvanhetnationaalinstituutkunnenopenen,inwelkevormdanook,endatwijdeKamervandenoodzaakdaartoekunnenovertuigen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3231 DeheerVanBommelbegonoverRawagede.DeheerVanDamhaaktedaaropinenikkanmijvindeninzijninterpretatie.Alseerstebewindsper-soonvanNederlandhebikdenabestaandenvanRawagedegesproken.Datwaseengoedgesprek.Ikvindheteenbeetjeflauwomdanoverkoekjesoftheetespreken,wantdatwaseenindringendgesprek.Ikweetdatdebetrokkenendatgesprekergopprijshebbengesteld.Ikhebmijndiepespijtbetuigdoverhetgeengebeurdisendenabestaandensteldendatopprijs.LosvandelopenderechtszaakiseroverwaterinhetverledengebeurdiseenuitvoerigonderzoekgedaandoordetoenmaligeministervanJustitie,mevrouwSorgdrager.DatisgeaccepteerddoordeKamer.Datstaatduslosvanwaterdaarvooraanactiesisgebeurd,waarwijaldannietmetterugwerkendekrachtontevredenofverontwaardigdoverkunnenzijn.NadatdatheeftplaatsgevondenheeftereenuitvoerigonderzoekplaatsgevondenonderleidingvandetoenmaligeministervanJustitie.OpbasisdaarvanzijndestandpunteningenomendieeerderdoordeKameraanvaardzijn.DeheerVanBommel(SP):Dekoekjesendetheezijnnietbijditonder-werpgenoemd,maarbijhetonderwerpSrebrenica.Hetwarenooknietmijnopmerkingen,maardatdoetnietzoveelterzake.Hetiswelessen-tieelomtewetenofdeministerhetafgelopenjaarkennishadvandebrievendieonlangszijnopgedokenineentelevisieprogramma.DaarwerddoorcollegaVanDammetverbazingopgereageerd.Ikkendedebrievenooknietenwasookverbaasd.DeregeringheeftineeneerderereactieaandeKamergezegddatdezaakverjaardisendaterdaaromnietsmeegedaanwordt.MinisterVerhagen:Ikblijfbijhetstandpuntdatdezaakverjaardis,medeopbasisvanhetonderzoekvanministerSorgdragervandestijds.DeheerVanBommel(SP):Hetisnietdevraagofdezaakverjaardis.Devraagisofdeministerkennishadvandezebrievenwaaruitduidelijkblijktdatdeoorlogsmisdadigersvantoenamnestieisverleend.Datisdevraag.MinisterVerhagen:DestellingnamedieikindeKamerverdedigdhebennogverdedig,hebikgebaseerdopdebevindingenvanhetonderzoekvandetoenmaligeministerSorgdrager.Ikkennietallebrievenvanaf1948envanderijksvoorgangersdieooitopditdossiergecirculeerdhebben.IkhebtemakenmethetstandpuntvandeNederlandseregering.Daarophebbenwijonsgebaseerd.Ikblijfbijdiestellingname.Dieverandertalszodanignietdoorbrievendieeerderingenomenzijn.Hetgaatomdevraagwatiknudoeopbasisvanonderzoekendiehebbenplaatsge-vonden.DeheerVanBommel(SP):Datisniethetantwoordopmijnvraag.Devraagisofdeministerdezebriefkende.Devoorzitter:Uhebthetwoordniet.Intweedetermijnkuntureagerenopdebeantwoordingvandeminister.Ikverzoekdeministeromafteronden.MinisterVerhagen:DeheerVanDamvroegwaaromhetrechtopdemo-cratieindestrategieontbreekt.Democratieenmensenrechtengaanhandinhand,datbenikmethemeens.Democratiseringheeftaltijd–ennogsteeds–integraalonderdeeluitgemaaktvanhetNederlandsebuitenlandsbeleid.Datkomttotuitinginonzeinzetvoorontwikkelingssamenwerking,deondersteuningvanpartijvorming,ondersteuningvandemocratise-ringsprocessenalszodanigenonslidmaatschapvanallerleiinternationaleorganisatiesophetgebiedvandemocratisering.IkbenervanovertuigddatgeziendeprioriteitenvanhetZweedsvoorzitterschap,deondersteu-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3232 ningvanenaandachtvoordemocratiseringverderineenstroomversnel-lingzullenkomen.ZwedenzalalsEU-voorzitterinzettenopdemocratise-ringalseenvandeprioriteitenvanhetvoorzitterschap.Wijzijndaarbijeenbelangrijkeenactievepartner.IknoemalsvoorbeelddegesprekkendieikinZimbabwehebgevoerdmetdeheerTsvangirai,verschillendevertegenwoordigersvandeoppositieendecivilsociety.Datgeeftaandatdemocratisering,vrijeverkiezingenenhetrechtopdemonstratieintegraalonderdeelvanhetbeleidzijn.DatzelfdegeldtvoorhetgesprekdatikvanmorgenmetIranhebgehad.AlsdeheerVanDamvolgendekeereenaparthoofdstukjeoverdemocratiewenst,isdatongetwijfeldmogelijk.HijkanervanuitgaandathetintegraalonderdeelisvanhetNederlandsebuitenlandsbeleid.DeheerCqörüz(CDA):Voorzitter.Ikdankdeministervoordebeantwoor-dingvaneenaantalvragendieikgesteldheb.Almetalisonzepolitiekewaarderingpositief.Mensenrechtenzijnbelangrijk.Ikmagmettrotszeggenenwijmogenmettrotsuitdragendatditeenonderwerpiswaarineenkleinlandgrootkanzijn.MijnvragenoverdeondertekeningvanhetoptioneelprotocolenhetVN-verdraginzakederechtenvanpersonenmeteenhandicapzijnnietbeantwoord.Ikzoudaarnoggraageenreactieopkrijgen.HetisuitstekenddatdeministerinzakehetkastenstelselwijstopeenaantalpositieveontwikkelingeninIndia.IkdenkdatdeministertochinstaatisomeenmooieverklaringindeMensenrechtenraadteformulerenwaarbijhijenerzijdsdiepositieveontwikkelingenaangeeftenanderzijdslaatwetendathijditsoortzakennietkanenwilaccepteren.Mijnfractiezoudaaraanhechten.Waarreligiehetsamenlevenvanmensennietkanbevorderen,staanwijdaarpaltegenover;laatdaarovergeenmisverstandbestaan.Religiekanechterookeenrolspelenbijhetdemocratiseringsproces.InOost-EuropaeninAfrikahebbenwijdatbijvoorbeeldgezien.Wijmoetendatookbenoemen.IndatkaderwilikdeministerookvragenwatNederlanddoetindeAlliantiederBeschavingen,eeninitiatiefvanTurkijeenSpanje.IkhebdeministervragengesteldoverGuantánamoBay.Hijheeftdaarbijzijnaantredenscherpenterechtopgeattaqueerd.Hijheeftgezegddatwijditnietmogenaccepteren.NulooptdediscussiedateenaantalEuropeselandentochgevangenengaanopnemen.MijnfractiewenstdatdezepersonennietdirectofindirectnaarNederlandkomen.DeVSvragenonsdeeltenemenaandestrijdtegenterrorisme.Datisterecht.WijvragendeVSlidtelatenwordenvanhetInternationaalStrafhof.Watonderneemtdeministerdaarin?Ikhoopechtdatwijnadezomerhetantiterrorisme-instituutopdekaartkunnenzetten.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Voorzitter.Ikdankdeministervoorzijnantwoorden.Hijgingspecifiekinopmijnzorgpunten.Ikkandeministergeruststellen:wijstellennietalleenvragenoverdegodsdienst-vrijheid,maaroverheelveelonderwerpen.Ikvinddatdeministerzichnietindeverdedigingmoetlatendrukkendooreenaantalvragenstellersaandezekantvandetafel.Godsdienstvrijheidindebreedteiseenbelang-rijkonderwerp.Deverdrukkingindewereldisgroot,dushetisterechtdatdeministerdaareenspeerpuntvanmaakt.Ikwilhemjuistaanmoedigendatteblijvendoen.Ikdankdeministervoordebriefoverdeuitvoeringvandemoties.Ikweetdathetevenheeftgeduurd,maarikbenblijmetdebrief.Diezieterdoor-wrochtuit.ErwordtverwezennaarenaangeslotenbijdeOESO-normenendeILO-criteria.Hetkabinetgaaterstrengoptoeziendataandievoor-waardenwordtvoldaanalserfinanciëlesteunwordtgegeven.IkziedatdeministervanBuitenlandseZakeneersteondertekenaarisvandebrief.DaaromhebikaanhemnogeenvraagoveranderemogelijkhedenenverderestappenoverhetterugdringenvankinderarbeidenhetstimulerenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3233 vankinderarbeidvrijeproducten.Daarnaarisdoorhetkabinetonderzoekgedaan.Watisdepolitiekemening,inschattingenwaarderingvandeministervooreenverdereuitwerkingvanenonderzoeknaardefinanciëleenfiscalemogelijkhedenomkinderarbeidtewerenoftebelonen?DankomikopIran.Watisdepolitiekeinschattingvandeministerinzakedehandelscontacten?Ikzouhemertoewillenaanzettenomdehandels-contactenonholdtezetten.DathebbenwijtoenookbijRuslandgedaannadeinvalinGeorgië.Ikziedatdeexportkredietendoorlopen.WijhebbenverschillenderesolutiesomgezetinEU-sancties.IkzoudeministerertoewillenaanzettenomeenonholdpositieintenemenindecontactenmetIran.MevrouwPeters(GroenLinks):Voorzitter.IkbenevenindewardoorhetgeschetsteIranbeleiddatikhelemaalnietherken.InverbandmetterrorismebestrijdingvoertdeministereenpleidooiomterrorismeoptenemeninhetStatuutvanRome.Mijnfractievindtdateenprematuurpleidooi.Waaromnietgewachtopdeaanbevelingenvandiechiqueexperts?KandeministerdeKamerervanverzekerendatwijeerstdeaanbevelingenvandeexpertsmethemkunnenbesprekenvoordatdeinzetinKampalawordtbepaald?Wijhebbenveeloverdeonderdrukkingvanreligieuzeminderhedengesproken.Magikdeminister,gegevenzijngoedebuivanvandaagopditpunt,meteendediscriminerendeIsraëlischewettenvoorArabierenonderdeaandachtbrengen?KanhijmijervanverzekerendathijookdaarvoordedialoogmetdeIsraëlischeautoriteitenkritischgebruikt?Ikhebdithetjaarvantransitionaljusticegenoemd.Ikvondhetadviesinteressantdatdaaroverisbinnengekomenvandeinternationaalrechte-lijkedeskundigenenvandevolkenrechtelijkedeskundigen.IkhoordeministerpratenoverRawagede.IkhebookeenvraaggesteldoverSrebre-nica,maardaaropishijnognietingegaan.TegelijkertijdwijstdeAIVeropdathetvanbelangisdatNederlandadequaatomgaatmetderechtenvanslachtoffersenhettreffenvanherstelmaatregeleninzakenwaarinookdeNederlandseStaatofzijnfunctionarissenzelfverantwoordelijkhedendragen.Ikbegrijpniethoejeineenjaarvantransitionaljusticekuntvoor-bijgaanaandebehoeftenophetvlakvantransitionaljusticevandemenseninRawagedeenSrebrenica.KanikderegeringuitnodigenomindereactiediewijnogkrijgenopditAIV/CAVV-rapportspecifiekintegaanopdegevallenRawagedeenSrebrenica?IkhebeenvraaggesteldoverhetfacultatieveprotocolbijhetECOSOC.OokhebikdevraaggesteldofdeministerhetmetmijeensisdatwijinNederlandhetrechtopeenschoonmilieukennen.DeheerLubbersdachtdatwijhetnogniethadden,maarikdenkdatwijhetallanghebben.HetligtbeslotenindeGrondwetdatmenrechtheeftopprivacyendatmenrechtoplevenheeftstaatinhetEVRM.Ishetwenselijkomteonderzoekenofdatinderdaadzois?Hoevermoetdattoepassingsbereikvanhetrechtopeenschoonmilieugaan?DenkaanShell-zaken.Moethetnietalgeldenvoormultinationals?DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.Ikhebineerstetermijngevraagdomineenvolgenderapportageconcreterterapporterenoverdedoelenendebehaalderesultaten.IkwilhetvoorbeeldvanIndiaendeDalitsaanhalen.Deministerformuleerdehierhetdoeldatereeneindmoetkomenaandeachterstellingendaternormaletoegangtotsocialevoor-zieningenmoetkomen.Inderapportagevanvorigjaarstaatdatdeambassadespreekpuntenenfactsheetsvooreendialoogaandraagt.Nuspreektdeministerconcreetovereencampagneomdezemensenteinformeren.Kijk,datzijnconcretezaken.Diewilikineenrapportagezien.Zoweetikwatdeministerdoetomdatdoel–wantdatisheelhooggesteld–tebereiken.Ikgeloofinzijngoedeintenties,maarikwilgraagzienwatdeministerconcreetdoet.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3234 DankomikopdeMolukken.DeministerheeftzijncollegainIndonesiëaangesprokenopdedeportatievandevlaghijsers.HijzaldeKamernogapartinformerenoverwathetantwoorddaaropis.Ikwachtdatgraagaf.Ikbendaarzeerbenieuwdnaar.DeKamerheeftdaarbijhaarbezoekaanIndonesiëzelfookeengrootpuntvangemaakt.IkdenkdatikmijnpuntoverRawagedewelduidelijkhebgemaakt.HetgaatombrievenwaaruitblijktdatNederlandseoorlogsmisdadigersamnestieisverleend.Erisdussprakevaneendoofpot,wanterwordtlaternooitmeerovergesproken.Dangaathetoververjaringenanderezaken.DeSP-fractiedeeltdeopvattingvandePvdA-fractiedatvoorhetfeitvanhetverzwijgenvandieamnestieaannabestaandenexcusesmoetenwordengemaakt.IkoverweegdaarovereenmotieintedienenineenVAO.Ikvinddatdeministergebruikmaaktvandevoorkiezersendemon-strantenmoeilijkesituatieinIrandoorinhetzelfdepersberichtvanafge-lopenzondagwaarinhijingaatopdesituatienadeverkiezingen,tesprekenoveruitbreidingvansanctiesenoverhetnucleairevraagstuk.Datdoetdezaakvandemensendienuopstraatlopengeengoed.HetisoleertIranverder.Enlandendiegeïsoleerdraken,waardewereld-gemeenschapmetderugnaartoegaatstaan,behandelenhunbevolkingperdefinitieslecht.DaarmeebewijstdeministerdemensenrechteninIrangeendienst.MevrouwKos¸erKaya(D66):Voorzitter.Deuitstekendeinzetvandeministerophetgebiedvanmensenrechteniseigenlijkeenbeetjeover-schaduwddoordewijzewaarophijzichinditdebatopstelt.Gehakketakdraagtdaarnietaanbij.Alsjemensenrechtencentraalstelt,komthetmetnameaanopdeinvulling.Laatikdichtbijhuisblijvenbijdemensen-rechteninNederland.Ikhebdaarovervragengesteldwaaropikgeenantwoordhebgekregen.Alswijmensenrechtenzobelangrijkvinden,moetNederlandantwoordgevenopkritiekvanmensenrechten-organisatiesoponzeasielprocedure.Demensenrechteneducatieisdaarookonderdeelvan.Eriseenmotieaangenomenendeministerheeftzelfeennotaovermensenrechtengeschreven.DanishetaandeministerombijzijncollegavanOCWteeisendatermeerwerkvanwordtgemaakt.Gezienhetfeitdatheteenfundamenteelonderdeelisvanonzedemocratiemoethetookinhetonderwijsingebedworden.DevrijheidvanmeningsuitingisvoorD66eengrootgoed.Daarhebbenwijnooitraarofspastischovergedaan.Nooithebbenwijmetdubbelematengemeten.Tegelijkertijdzeggenwijookdatdevrijheidvanmenings-uitingkanbotsenmetanderegrondrechten.WijwetendatinNederlandderechtervervolgensgaatkijkenwathetgevolgdaarvanzoumoetenzijn.Wijwetenookdatinanderelandendierechterlijkemachtnietevengoedisingebed.Hetisechtvanbelangdatdeministerindielandendaarvoldoendeaandachtvoorvraagtendatweetteagenderen.IkhebvragengesteldoverdeschrijnendesituatieinGaza.Ookdaarophebikgeenantwoordgekregen.IkwilgraagvandeministerwetenhoehijzichindiediscussiewilmengenenhoehijervoorwilzorgendatdemenseninGazageholpenkunnenworden.Watisergebeurdmetdegeldendiedaarvoorzijnuitgetrokken?Ikgeloofdatditongeveer4,8mld.was.Ikhebdaargeenantwoordopgekregen.Ikdankdeministervoorhetfeitdatereenconferentiekomtvoormensenrechtenverdedigers.Wanneerwordtdieconferentiegehoudenenwatisdaarvanpreciesdebedoeling?DeheerTenBroeke(VVD):Voorzitter.Ikdankdeministervoorzijnbeant-woording.Hijmaaktevolopgebruikvanzijnvrijheidvanmeningsuitingenkreegvandevoorzitterdaarvoorvolopderuimte.Dankomtdewareaardmeestalbovendrijven.Datiseengoedezaak.Ikzalhetnuookdoen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3235 Ikbetreurhetdatdeministermetkwalificatiesaanmijnadresisgekomendieiknietandersdanalseenkarikatuurkankenmerken.Zelfsalsikrela-teeraanonzegezamenlijkekatholiekeachtergrondalvorenstewijzenophetverledenvandekatholiekekerk,zelfsalsikerkendatersprakekanzijnvanreligieuzeinspiratiealvorenstewijzenopdegespannenvoetwaaropgodsdienstendevrijheidvanmeningsuitingjuistopditmomentinEuropastaanendaarzelfseenhelelijstvangeef,zegtdeministernogdatikzoupleitenvooreenpotjescheldenenindehoekdrukken.Ikhebgepleitvoorhethandhavenvanartikel10EVRM.Daarzittenheelmoeilijkekwestiesaanvast,zekerookvoordezeregering.Datartikel–waarvandeministerheeftgezegddathijmijninterpretatienietdeelt–laatweldegelijkdemogelijkheidvoordeverwensingenwaarhijzotegenis.Hijheeftgezegddathijkwetsendeopvattingennietonderdevrijheidvanmeningsuitingvindtvallen.Artikel10EVRMvindtdatwel.DeministerheeftgezegddathijeenlanswilbrekenvoordeabsolutevrijheidvangodsdienstineenArabischekrant.InhetNederlandsDagbladheeftdeministerbijzijnaantredengezegddathijdegodsdienstvrijheidinhethartvanhetNederlandsbuitenlandsbeleidplaatst.HetisnietdevraagofdeVVDhetvrijewoordalsgrondrechtbovendegodsdienstvrijheidplaatst.Wijdenkenweldathetvrijewoordeenvoorwaardeisvoordiegods-dienstvrijheid.Devraagisofderegeringgodsdienstvrijheideenhogergoedachtdandevrijheidvanmeningsuitinginsituatiesdieietsminderzwart-witliggenalsinBirma,IranenSudan.DaaromhebikgetrachtditdebattegebruikenommetdeministertesprekenoverdesituatiesdiezichinEuropavoordoenenwaarindeministersomswelensomsgeenstellingnam.ZoudenwijinhetvolgenderapportdatverschijnteenoverzichtkunnenterugvindenvandemomentenwaaropdeNederlandseregeringzichheeftingezetvoordevrijheidvanmeningsuiting,waardanook?DeheerVanDam(PvdA):Voorzitter.WijkunnenopditmomentnietveelmeerdanafwachtenwatzichdekomendedageninIranzalvoltrekken.Hoeanalyseertdeministerwatdaarisgebeurd?Devorigekeermochtenhervormingsgezindekandidatennieteensmeedoenaandeverkiezingen.Nudoeteréénmee,maarhetlijktalsofdeechtemachthebberszicheenbeetjeverslikthebbeninzo’nverkiezing.Wellichthaddenzijgehooptomdeeigenconservatievekliekeensoortlegitimatiemeetegevenalssymboolvansteun.Datiskennelijkandersgelopen.LatenwijhopendatdebevolkingvanIranuiteindelijkzalzegevieren.Datbrengtmeophetonderwerpdemocratie.Deministervroegofikdaarovervolgendekeereenaparthoofdstukwil.Daarmeewordtheteenbeetjeafgedaanalsofheteenkwestieisofhetwelofnieteenaparthoofd-stukheeft.Daargaathetmijnatuurlijknietom.Hetgaatmijnietomeenaparthoofdstuk,ikmishetinhoudelijkindemensenrechtenstrategieenderapportage.Alseenaparthoofdstukindiezinzouhelpen,wilikgraageenaparthoofdstuk,nietvanwegehetapartehoofdstuk,maarjuistomwatdeministerzei.IkbenblijdathijonderschreefdatNederlandnogsteedsvoluitopdedemocratiseringsagendastaat.DatisindeWestersewereldhelaasgeenvanzelfsprekendheidmeer.IkvinddatNederlandweldegelijkopdatspoormoetblijven.Danloopjesomsweltegenlastigekwestiesaan.DeVShebbendatspoornietvoornietsminofmeerverlaten.ZesteunenEgypteaanallekanten,maarreppennauwelijksovereendemocratiseringsagenda.Dankomikbijdekwestieovervrijheidvangeloofenvrijheidvanmeningsuiting.Ikprobeerzelfeenbeetjewegteblijvenuitdestekelig-hedentussendeheerTenBroekeendeminister.Mijnpuntvandedrieambassadesdieverzochtzijnomextraalerttezijn,isgeenverwijt.Hetbetekentnietdatdeministerdatniethadmoetendoen.Ikvindhetprimadathijdatdoet,maarikvindweldatdeministermoetoppassen.Ikweetdatdecollega’sVoordewindenVanderStaaijmetgroteregelmaatTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3236 aandachtvragenvoorchristelijkeminderhedenoveralterwereld.Erzijnechterookandereminderheden.IkvinddathetbijNederlandpastomzichvooralleminderhedenenonderdruktenintezetten,ongeachtdereligiediezeaanhangenofalszegeenreligieaanhangenofvanwegeeenandereovertuigingvervolgdworden.Daarombenikeenbeetjeverontrustalsikindebeleidsstukkenvandeministerterugziedathijambassadesgevraagdheeftalerttezijnalleeninkwestieswaarhetgaatomchristelijkeminderheden.Ikbedoelditmeeralseensoortaansporing:leteropdatditnietgebeurd.AlshetgaatomdevrijheidvanmeningsuitingsluitikwelaanbijhetverzoekvandeheerTenBroeke.Ikzouhetgoedvindenalsdevrijheidvanmeningsuitingvolgendekeernietdelaatstemaardeeersteparagraafuithethoofdstukis.IkvindhetechternogbelangrijkerdaterveelmeeraandachtisinderapportagevoordeconcreteactiesdieNederlandheeftondernomen.MinisterVerhagen:Voorzitter.Inheteerstehoofdstukgaanpagina44envolgendeoverdevrijheidvanmeningsuiting.Erwordtvrijuitvoerigaangegevenwatdeinzetopdatgebiedis.NederlandzalbevorderendatermeeraandachtwordtbesteedaanhetthemavandevrijheidvanmeningsuitingindeMensenrechtenraad.Nederlandzalindeaanloopnaarverkiezingeninlandenextraaandachtbestedenaanbeperkingenvandevrijheidvanmeningsuiting,devrijheidvandepersenindiennoodza-kelijkactieondernemenomproblemenaandeordetestellen.Nederlandzalmediadiversiteitondersteuneninlandenwaarhetmedia-aanbodzeereenzijdigisenwaarbehoefteisaanalternatievenieuwsbronnen.TeneindedekwaliteitvanvrijenieuwsgaringtebevorderenzalNederlandbijdragenaandeNederlandseVerenigingvanJournalisten.Datdoenwijallemaalendatstaathierinbeschreven.Alsdewoordvoerdersstellendatergeenaandachtisvoordevrijheidvanmeningsuiting,moetenzijjuistpagina44envolgendenogeenkeerbekijken.Datlaatonverletdatdevrijheidvanmeningsuitingintalvanlandenonderdrukstaat.Diezorgendeelik.Desuggestiedatwijdevrijheidvangods-dienstbovendevrijheidvanmeningsuitingzoudenplaatsen,strooktnietmethetfeitdatikmeerderemalenhebgezegddatgodsdienst,religieofcultuurnooiteenexcuusmogenzijnommensenrechtenteschenden.DeUniverseleverklaringvanderechtenvandemensisnietineensnietvantoepassingomdatmentoevalligtoteenbepaaldgeloofbehoort.Datmogenietalleenuitdestrategieblijken,maarookuittalvantoesprakendieikdaarovergehoudenheb.DeheerCörüzvroeghoehetstaatmethetverdraginzakederechtenvanpersonenmeteenhandicap.DatisdoorNederlandgetekendin2007.OpditmomentstelthetministerievanVWSdegoedkeuringsstukkenendenodigeuitvoeringswetgevingop.Ikverwachtdatdieeindditjaarnaardeministerraadkunnen.DangaanzedusbeginvolgendjaarnaardeKamer.NederlandheeftsteungegevenaanhetfacultatiefprotocolbijhetESC-verdragomdatikhetvangrootbelangvond.HetkabinetheeftdeintentieomdatprotocolteondertekenentijdenshetVN-verdragsevenementdateindseptemberinNewYorkzalplaatsvinden.DatzegikooktegenmevrouwPetersmetbetrekkingtothaarvraagoverhetoptioneelprotocol.Wijhebbendaaroveruitvoerigvangedachtengewisseld.Ikhebdestijdstoegezegddatikmijervoorzouinspannenomhiereenpositievehoudingvanhetkabinetoptekrijgen.Bijdezenkanikdiepositievehoudingschetsen.DeherenCqörüzenVanBommelvroegenomeenandereinzetmetbetrek-kingtotdebeschermingvandeachtergesteldeninIndia.DeheerVanBommelvroegnaardewijzevanrapportage.Datisgenoteerd.WijzijnhetmetdevoorstellenvandeheerCqörüzeens.WijzullendaarovermetdeHogeCommissarisvoordeMensenrechten,mevrouwPillay,overleggenhoewijdithetbesteindeMensenrechtenraadkunnenvormgeven.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3237 DeheerCqörüzvroegnaardeAlliantiederBeschavingen.Wijonder-schrijvenhetdoelvandealliantie;erisgeenclashofcivilizations,maarjuisteenalliantievanbeschavingen.Omgaanmetculturelediversiteitdoormiddelvaneendialoogzonderdieuniversaliteitvandemensen-rechtenuithetoogteverliezenisinlijnmetwatikzojuistzei.Ikhebmeteenberoepopcultuur,religieofgeschiedenisgeenexcuusommensen-rechtenteschenden.Ikhebvertrouwenindeopzetenhebhetinitiatiefendeambitiesvandealliantietoegejuicht.Deorganisatieslaagterredelijkinomjuistmensenmetheelverschillendeachtergrondenbijelkaartebrengen.IkhebaanallebijeenkomstendeelgenomeninMadrid,NewYorkenIstanbul.IkhebbijdebijeenkomstinIstanbulgewezenopdenoodzaakmeeraandachtteschenkenaandepublieksdiplomatie.Wederzijdsebeeld-vormingisbelangrijkenkanbehulpzaamzijnomelkaarbetertekunnenbegrijpen.Hetisevidentdathetvooreendaadwerkelijkedialoogtussenbeschavingennoodzakelijkisommetelkaarinallevrijheidtekunnenspreken,juistomeventuelespanningentevoorkomen.Ikwilervoorwakendezealliantietebeperkentotverschillendegeloven.Hetmoetgeenalliantiedergelovenworden.Datisopzichbestnuttig,maardiealliantiemoetbrederopgezetworden.DankomikopdevragenvandeheerCqörüzoverGuantánamoBay.DoordeministersvanJustitieenBinnenlandseZakenvandeEuropeseUnieiserovereenstemmingbereikt.Mengaatbezienhoevoorkomenkanwordendatenerzijdsvanwegehetvrijeverkeerlandendieex-gevangenenzoudenwillenopnemendatnietzoudenkunnendoenenanderzijdsdatlandendievanmeningzijndatdezemensennietinhunlandzoudenmoetenverblijven,gedwongenzoudenwordendoordatanderelandendezemensenopnemenendaarduswelmeegeconfronteerdworden.Daarisnuovereenstemmingoverbereikt.Dieverschillendebelangenvandelidstatenwordendaarbijzeerduidelijkinhetooggehouden.IkneemaandatdeKamerhieroverinhetalgemeenoverlegoverdeJBZ-raadverdervangedachtenkanenwilwisselen.IkhebdeVSmeerderemalenaangesprokenoverhetInternationaalStrafhof.Ikzalmijninzetdaaropvoortzetten.Ikverwachtopditpunt,medegeletopdegewijzigdehoudingvandeAmerikaanseregering,datermogelijkhedenzijn.HetbetreftdeveranderdehoudingtentijdevandeBush-regeringtenaanzienvandelidstatendiepartijwaren.JezaghetterugbijderesolutieindeVeiligheidsraad,waarvanookdeVSeenhart-grondigvoorstanderwaren,diehetInternationaalStrafhofopdrachtgafomdemisdrijventegendemenselijkheidinDarfurteonderzoeken.Jezietdusdatereenwijzigendehoudingis.DieisvoortgezetenzelfsversterktonderdeObama-regering.OpdatpuntzullenwijblijvenwerkenenonzecontactengebruikenomdevolgendestapvandeVSmogelijktemaken.Deeerstestapdiegezetzalmoetenworden,isdewijzigingvandewetge-vingdiewijhiergekscherendde«TheHagueInvasionAct»noemden.Officieelheetdieandersnamelijk.Iedereenweetwatikbedoel.Datzalalseerstevantafelmoeten.DeheerVoordewindvraagtofikmetbetrekkingtotkinderarbeidfiscalestimulansenwilgaanbevorderen.Hijmoeterbegripvoorhebbendatdereactievanhetkabinetnietalleeneenvolwaardigeresponsisopzijnmotie,maarookdatgenewaaroverwijovereenstemminghebbenbereiktinhetkabinet.Hoezeerikmijnbevoegdhedenookwiloprekken,ikgatochechtnietoverfiscalemaatregelen.IkraaddeheerVoordewindaanommetdeministervanFinanciënendestaatssecretarisvanFinanciënvangedachtentewisselenoverdevraagofdattotdemogelijkhedenbehoort.DeheerVoordewindpleitervooromtekomentothetonholdzettenvandecontactenmetIran.Eersthadhijhetalleenoverdehandelscontacten,maarlaterbleekhettegaanoverallecontacten.HijmaaktedevergelijkingmetRusland,maardaarmeehebbenwijsteedshandelgedreven.Datbegreepikniethelemaal,maardeheerVoordewindhadhetoverdecontacten.Wijhebbenvaakhierovergesproken.WatdehandelbetreftTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3238 hebbenwijaleennationaalbeleiddatverdergaatdanhetEU-standpuntofdeVN-sanctieswaarhetgaatoverhandelsmissiesenproductendienietonderdesanctieregelvallen.OnsbeleidhoudtindatdeoverheidgeenhandelsbevorderingmetIranpleegtengeenmissiesondersteunt.Wezijndusalheelkritisch;kritischerdananderelanden.Dehandelonholdzettenisnaarmijnmeningnietaandeorde.Vanhetonholdzettenvandecontactenbenikookgeenvoorstander.HoekanikandersmijnzorgenenwensenkenbaarmakenaandeIraanseautoriteiten?Alsjezeechthungangwillatengaan,moetjenietmeermetzepraten.Ikhooptochdatzijjuistdoordedrukendegesprekkentotanderegedachtenkomen.Ikweetééndingzeker:alswijdecontactenonholdzetten,zullenzijzichnietsmeervanonsaantrekken.Datzouikzeeronwenselijkvinden.MevrouwPetersvindthetprematuuromnuinhetStatuutvanRomedejurisdictieinzaketerrorismeoptenemen.Ikvindhetnietprematuur,wantdanzouikhetnietvoorgesteldhebben.Daaroververschillenwijdusinappreciatie.GeletophetfeitdatwijzelfsbijdetotstandkomingvanhetStatuutvanRomejarengeledenaloverdiemogelijkheidgesprokenhebben,geeftmevrouwPetersaandathetopzichnietprematuuris.Zijvindthetopditmomentechternietwenselijk.Datishaargoedrechtuiteraard.ZijvraagtofzedeaanbevelingenvandeOudPoelgeest-conferentiekankrijgenvoordatdeinzetwordtbepaaldinzakeKampala.Alszijvoordientotconclusieskomen,krijgtmevrouwPetersdie.Ikwildiegaarnemethaardelen,juistookomdatwijdieaanbevelingenbreedinzetwillenlatenzijnvandeinternationalediscussie.IkgaervanuitdatwijdaarovernognadervangedachtenwisselenvoordatwijnaarKampalaafreizentenbehoevevandediscussieoverdeherzieningvanhetStatuutvanRome.DankomikopdevraagofikmijverzettegendediscriminerendeIsraëli-schewetgevingvoorArabieren.Dathebikmeerderemalengedaan.IkhebinverschillendebezoekenaanIsraëlmeerderemalengewezenopdenoodzaakomdemensenrechten,inIsraëljuistooktenaanzienvandeArabieren,rechttedoeneneeneindtemakenaandediscriminatie.Demensenrechtenorganisatiesdiezichhiervooractiefinzetten,ondersteunenwij.Wijhebbenveelvuldigcontactmetdieorganisaties.Ikdenkdathetgegevendesituatievanbelangblijftomkritischteblijven.Dankomikoptransitionaljustice.IkzegmevrouwPeterstoedatwijuiter-aardmeteenreactieophetAIV-advieskomen.Datisnietsnieuws,wantdatkrijgtdeKameraltijd.Ikganietinoplopendejuridischeprocedures.RondRawagedeenSrebrenicalopennogjuridischeprocedurestegendeStaat.Onzeopvattingenzijnverwoordviadelandsadvocaat.Hetisstaandbeleiddatwijnietopzakeningaandiederechtsgangkunnenbeïn-vloeden.MevrouwPeterssteldeeenvraagoverhetrechtopeenschoonmilieu.Ikbegrijpniethelemaalwatzijdaarmeevanmijwil.ZalikvragenaanministerCrameromdaareensnadernaartekijken?Ikweetechtnietwatikermeemoet.MevrouwPeters(GroenLinks):Alsdeministerzoukunnentoezeggendatderegeringbereidistekijkennaarhetbestaanvanzo’nrechtendewenselijkheidvanhetexpliciterenvanhettoepassingsbereikervan,zoumijnfractieuiteraardheelergblijzijn.MinisterVerhagen:IkzalministerCramereensvragenomdaarnaartekijken.IkbenhetmetmevrouwKos¸erKayaeensdatNederlandmoetreagerenopdekritiekopdesituatieinNederland,waaroverdieookgaat.Metallerespect,maaralserkritiekisophetasielbeleid,beniknietdeeerstverant-woordelijke.Ervindenhierduizendendebattenplaatsoverhetasielbeleid.IedereweekisdestaatssecretarisofdeministervanJustitiehier.Justitieisdeeerstverantwoordelijke.IkkanhiertochniethetasielbeleidvanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3239 Nederlandterdiscussiegaanstellen?Latenwijevenreëelzijn.IkzetmeervoorinominhetNederlandsekabinetaandachttevragenvoordenoodzaakdatookNederlandzichheefttehoudenaanderechtenvandemens.DaarkandeKamermijterechtopaanspreken.Alswijkritiekopanderelandenhebben,ishetzodatadelverplicht.Derhalvehebbenwijopditpunteenverplichting.EriseenreactiegegevendoorhetNeder-landsekabinetopdeUniversalPeriodicReviewdoordestaatssecretarisvanJustitie.ZijheeftdereactievanNederlandverwoord.DieUniversalPeriodicReviewendereactievandestaatssecretariszijnonderwerpvandiscussiegeweestindeKamer.Datheteenanderecommissieis...DeKamerisdeKamer.IkkannetzogoedzeggendathieroveralmetdeKamervangedachtengewisseldis.Ikverwijsdaarkortheidshalvenaar.DeheerVanDammerktopdatalleminderhedenrelevantzijn.Hijverwijstnaardespecifiekeaandachtvandeambassades.Ikbendatnatuurlijkvolkomenmethemeens.DaaromzettenwijonsookinvoorBahá’íenvooranderegelovigen.DaaromdoeikuitsprakenoverdehuiskerkeninChina.Datgaatveelverderdanalleenchristenen.Alsjehethebtoverhetopkomenvoordevrijheidvangodsdienstintalvanlanden,komjeopvoorallegodsdiensten.IkbendatdusmetdeheerVanDameens.InGazaisdehumanitairesituatieendesituatievoordePalestijnenvandienaarddatwijdaarspecifiekaandachtvoorvragenbijdeEUAssociatieraadmetIsraëleninonzebilateralecontacten.Wijdringeneropaaneneisendatdegrenzenopengaanvoorhumanitairegoederen.Tege-lijkertijddringenwijaanophetbeëindigenvangeweldenvanraket-aanvallen,zoalswijeerdermetdeKamerbesprokenhebben.Hetisduide-lijkdatdehumanitairesituatieinGazaschrijnendisendatdegrenzenabsoluutopenmoeten.HetkannietzozijndatIsraëldetoegangvanhumanitairegoederentotGazablokkeert.DaarzalikIsraëlopaanspreken.VolgendeweekzalikdaarmetdeministersvanDefensieenBuitenlandsezakenoverspreken.Hetisabsoluutonacceptabeldatdetoegezegdehumanitairehulpverleningnietverleendkanworden.OokcollegaKoen-derszalhiernaderoversprekenmetdeministerdiespecifiekbelastismethumanitairezaken.WijzullendatbeideninonzecontactenmetIsraëlaandeordestellen.Devoorzitter:DanisnuhetspecialevoorrechtomdeallerlaatstevraagtestellenaandeheerTenBroeke.DeheerTenBroeke(VVD):Dankvoordezeonverwachtegesteaanheteindvanhetdebat.Mijnvraagisnietbeantwoordeniknamdaaralbijnagenoegenmee.Ikhebeenpuntgemaaktvanartikel10.Oppagina44vandeprachtigemensenrechtenrapportagegaathetinderdaadomdevrijheidvanmeningsuiting.Devrijheidvangodsdienststaatoverigensoppagina16.Deministerzegtdaarzelfdathijallemensenrechtenverdragenwileerbiedigenendathijalleenmaarzeerbeperkteinkapselingvandevrij-heidvanmeningsuitingmogelijkmaakt.Wiekijktnaarartikel10,kanconstaterendatalleenbeperkingenwordentoegestaanophetgebiedvannationaleveiligheid,goedezeden,beschermingvandegoedenaamenindienvertrouwelijkeinformatiewordtverstrekt.Hetgaatdusnietoverkwetsendeopvattingen,zoalsikdeministersteedswilvoorhouden.Waar-voorkiestdeminister?KiesthijvoordezemensenrechtenverdragenenvooruitsprakenvanhetHofinStraatsburgofkiesthijvoorzijneigenhouding?Daarzitweldegelijklichttussen.Daarmoestditdebatwatmijbetreftovergaan.MinisterVerhagen:Erzitgeenlichttussen.Iederesuggestiedatwijdevrijheidvanmeningsuitingzoudenwilleninperken,raaktkantnogwal.Juistalshetgaatovergoedezeden,waardeheerTenBroekezelfooknaarverwijst,geefthetexactderuimteaandieopbasisvanartikel10geldt.IkverwijsdeheerTenBroekenaareennietteselectieveinterpretatievanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3240 artikel10.Hijmoeteralleelementenbijnemen.DatdoetdeNederlandseregeringendaarkanmenonsaanhouden.Toezeggingen–DeministerstuurteenbriefaandeKameroverdeuitvoeringvandemotie-Cqörüzoverdeoprichtingvaneenantiterrorisme-instituut.–DeministersteltdeKameropdehoogtevandereactievandeministervanBuitenlandseZakenvanIndonesiëopkritiekophogestraffenvoorMolukkers.MinisterVerhagen:Hetgingmetnameomdeverplaatsingnaarandereeilanden.–BeginvolgendjaarwordthetverdragrechtenvanmensenmeteenhandicaptergoedkeuringaandeKamervoorgelegd.–DeministerstuurtdeKamerdeaanbevelingenvandeOudPoelgeest-deskundigenvoorafgaandaandeconferentieinKampalaoverICC.–DeministerzalaandeministervanVROMvragenomtekijkennaardevraagoverhetrechtopeenschoonmilieu.MinisterVerhagen:Ikverwacht,geletopdewijzehoehetministerievanVWSermeeomgaat,datikhetprotocolvolgendvoorjaarnaardeKamerstuur.DeKamerkanmijerechternietaanhoudendatheterdanmoetliggen.Devoorzitter:Hetisdeverwachtinginderdaad.Ikdankdeministerdestafenhetpubliekvoorditalgemeenoverleg.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.3241