Monitor Ondernemingsklimaat 2025

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202632 637BedrijfslevenbeleidNr. 738 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 9 december 2025Hierbij bied ik u de derde editie van de Monitor Ondernemingsklimaataan, een actueel overzicht van de staat van het Nederlandse onderne-mingsklimaat. Het monitoren hiervan is belangrijk, omdat het inzicht geeftin de randvoorwaarden voor ondernemerschap. Samen met de signalendie ik als Minister ontvang van ondernemers, bedrijven en anderestakeholders, vormt deze monitor een belangrijke basis voor hetvormgeven en uitvoeren van beleid. De uitkomsten van de MonitorOndernemingsklimaat dragen bij aan de inzichten of de bestaandemaatregelen voldoende aansluiten bij de actuele ontwikkelingen en waareventuele bijsturing of aanvullende acties nodig zijn. Om dit goed tekunnen doen, is het van belang het ondernemingsklimaat periodiek enevenwichtig in kaart te brengen.De belangrijkste inzichten zijn (in de bijlage treft u een uitgebreidesamenvatting aan):•Het Nederlandse ondernemingsklimaat stabiliseert na een periode vandaling. Dat geldt zowel voor de waardering van bedrijven als voor deinternationale concurrentiepositie. (Snel) herstel blijft echter voorals-nog uit.•Bedrijven waarderen het ondernemingsklimaat gemiddeld met een 6,1.Dat is een lichte verbetering ten opzichte van vorig jaar, maar nogaltijd significant lager dan in eerdere jaren.•Bedrijven zijn positief over de kwaliteit van leven in Nederland, hethoge kennisniveau, de digitale- en fysieke infrastructuur en denabijheid van belanghebbenden. Op deze dimensies behoort Neder-land al langere tijd tot de mondiale kopgroep.•De belangrijkste uitdagingen liggen op het gebied van voorspelbaar-heid van beleid en politieke stabiliteit, verschillende vormen vanschaarste – waarbij arbeid en energie momenteel het zwaarste wegen– en de regeldruk die bedrijven ervaren.•Bedrijven overwegen nadrukkelijker verplaatsing dan vorig jaar eninvesteren vaker buiten Nederland, wat wijst op aanhoudende druk opde internationale concurrentiepositie. kst-32637-738ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 637, nr. 7381 Mijn bevindingenAllereerst wil ik benoemen dat we in Nederland veel zaken goed voorelkaar hebben. Het is belangrijk dat onze sterke punten zoals de kwaliteitvan leven, de infrastructuur en het niveau van kennis onverminderd goedscoren en stabiel blijven. De monitor laat ook zien dat het Nederlandseondernemingsklimaat dit jaar weliswaar tekenen van stabilisatie toont,maar niet herstelt van eerdere achteruitgang. Ik spreek met veel onder-nemers en bedrijven en zie dat ondernemers het moeilijk hebben,worstelen met problemen die grote uitdagingen voor het bedrijfslevenvormen. Het bedrijfsleven heeft te kampen met onstabiel beleid, hogeregeldruk en schaarstes. Dat heeft consequenties.Het maakt dat een deel van de bedrijven overwegen hun activiteiten deelsof geheel buiten Nederland voort te zetten. Hoewel het aandeel bedrijvendat hierover nadenkt vergelijkbaar is met voorgaande jaren, hun verplaat-singsplannen worden wel steeds serieuzer. Ik zie dat terug in de monitor,maar – en dat baart me nog meer zorgen – ik hoor het ook steeds meer inde gesprekken met de ondernemers en bestuurders van grote bedrijvenzelf.Naast de problematiek waar ondernemers mee te kampen hebben wijzende uitkomsten erop dat de druk op onze internationale concurrentiepositieaanhoudend en onverminderd hoog blijft. Ook dat baart mij grote zorgen.Willen we de grote beleidsopgaven die bepalend zijn voor de toekomstvan ons land kunnen aanpakken dan zijn economische groei en een sterkondernemingsklimaat cruciaal. We hebben immers de bedrijven nodig omdeze opgaven te kunnen faciliteren en mede te financieren via hunbelastingafdrachten.Bedrijven hebben een sterk ondernemingsklimaat met de juiste randvoor-waarden nodig om te groeien: een stevig fundament voor ondernemer-schap en groei voor alle bedrijven. Minder regeldruk, talent en kennis, eengelijk speelveld, fysieke ruimte, financiering en betaalbare toegang totenergie zijn voor bedrijven essentieel.Het kabinet neemt concrete stappen om het ondernemingsklimaat teversterken. Zo heb ik uw Kamer geïnformeerd over een nieuwe kabinets-brede aanpak voor regeldrukvermindering voor ondernemers. Het kabinetbegint met het schrappen of verminderen van de regeldruk van500 regels, gereed voor de zomer van 2026. In het kader van de motieYesilgöz-Zegerius en Bontenbal inventariseert het kabinet op dit momentwelke 500 regels kunnen worden vereenvoudigd of geschrapt, zodat hetkabinet dit voor het einde van het jaar dit inzichtelijk kan maken. U wordthierover op korte termijn geïnformeerd. Daarnaast hebben wedhr. Wennink verzocht om onafhankelijk advies over versterking van hetNederlandse investeringsklimaat en toekomstig verdienvermogen. Hetadvies is bedoeld om toekomstige kabinetten te ondersteunen bij hetmaken van een weloverwogen prioritering ten aanzien van versterkingvan het investeringsklimaat en toekomstig verdienvermogen vanNederland. Ik verwacht het advies op korte termijn te ontvangen. Met deProductiviteitsagenda pakt het kabinet de achterblijvende productiviteits-groei aan. Recent heb ik u over het nieuwe industriebeleid geïnformeerd,met een gerichte aanpak op een beperkt aantal markten waarop nu altractie is en waarvan blijkt dat die sterk bijdragen aan het Nederlandseverdienvermogen, onze economische weerbaarheid en maatschappelijkmissies.Tot slot ook het volgende. De monitor toont opnieuw dat voorspel-baarheid en stabiliteit van het overheidsbeleid cruciaal zijn voor onder-Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 637, nr. 7382 nemers. Juist dit aspect krijgt van bedrijven de laagste waardering, zelfsonder ondernemingen die het ondernemingsklimaat als geheel positiefbeoordelen. Dat staat niet op zichzelf: het bredere negatieve sentimentover het bedrijfsleven helpt hier niet bij.Bedrijven verdienen meer waardering voor de rol die zij spelen in onzeeconomie en samenleving. Zowel in de samenleving als in de politiek –ook in de Tweede Kamer – mag meer erkenning komen voor het belangvan het bedrijfsleven.Voor ondernemers is voorspelbaar en consistent beleid essentieel. Zonderduidelijkheid kunnen zij niet investeren, groeien of innoveren. Het isbegrijpelijk dat veel ondernemers het vertrouwen in het overheidsbeleidzijn kwijtgeraakt. Meer erkenning voor het belang en de positie van hetbedrijfsleven is daarom onmisbaar. Het zorgt ervoor dat beleid beteraansluit bij wat ondernemers belangrijk vinden en er meer belang wordtgehecht aan stabiliteit in beleid. Zo kan het vertrouwen van ondernemersworden hersteld en krijgen bedrijven de zekerheid die nodig is om teinvesteren in de toekomst.Naast het oplossen van concrete knelpunten is het herstellen van datvertrouwen daarom één van mijn hoogste prioriteiten. We zetten daar algerichte stappen in. Het kabinet heeft het voornemen om structureel –twee keer per jaar – met VNO-NCW en MKB-Nederland om tafel te gaan,een dergelijk overleg draagt bij aan structurele samenwerking, opendialoog en concrete actie tussen overheid en ondernemers. Verder zal op15 december de OndernemersTop plaatsvinden.Zo leggen we samen de basis voor een sterker en toekomstbestendigondernemingsklimaat, we moeten gezamenlijk de signalen ter hartenemen en werken aan een Nederland waar bedrijven kunnen onder-nemen, groeien, investeren en innoveren.De Minister van Economische Zaken,V.P.G. KarremansTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 637, nr. 7383 SAMENVATTING MONITOR ONDERNEMINGSKLIMAATDe Monitor Ondernemingsklimaat is in opdracht van EZ uitgevoerd enricht zich op drie elementen: percepties binnen het bedrijfsleven, eenvergelijking met andere landen op basis van internationale rangschik-kingen en feitelijke ontwikkelingen in Nederland op tal van meetbareindicatoren.Voor het eerste onderdeel, de percepties van ondernemers, is gebruikgemaakt van data verzameld middels een vragenlijst die is ingevuld door283 bestuurders en leidinggevenden uit het Nederlandse bedrijfsleven.Middels koppeling aan administratieve bedrijvendata van het CBS is hetmogelijk om daarmee uitspraken te doen over het gehele Nederlandsebedrijfsleven (exclusief zzp en de non-business economy). De gemetenpercepties geven een actueel en representatief beeld van de mate waarinNederland aantrekkelijk wordt gevonden als land om in te ondernemen.Het tweede onderdeel vergelijkt de internationale positie van Nederlandaan de hand van diverse publieke ranglijsten en indicatoren, zowel tenopzichte van de rest van de wereld als een groep van elf referentielanden.Het derde onderdeel raadpleegt bestaande kennisbronnen voor feitelijkeindicatoren op actuele thema’s die ten grondslag kunnen liggen aan depercepties van bedrijven en veranderingen in de internationale positie vanNederland. Bij de selectie van indicatoren wordt uitgegaan van openbarebronnen, die periodiek (en dus niet eenmalig) onderzocht worden,relevant zijn voor ondernemers en het bedrijfsleven en zoveel mogelijkgepubliceerd door onafhankelijke instellingen (CBS, OESO, Eurostat, etc.).De monitor concludeert op basis van deze gegevens dat het Nederlandseondernemingsklimaat dit jaar stabiliseert, maar nog niet hersteld is van deeerdere daling. Dat geldt zowel voor de waardering van bedrijven als voorde internationale concurrentiepositie. (Snel) herstel blijft vooralsnog uit.De sterke kanten van het Nederlandse ondernemingsklimaat blijvenovereind. Bedrijven zijn positief over de kwaliteit van leven in Nederland,het hoge kennisniveau, de digitale- en fysieke infrastructuur en denabijheid van belanghebbenden. Op deze dimensies behoort Nederland allangere tijd tot de mondiale kopgroep. De belangrijkste uitdagingen liggenop het gebied van voorspelbaarheid van beleid en politieke stabiliteit, hetsentiment over het bedrijfsleven, verschillende vormen van schaarste –waarbij arbeid en energie momenteel het zwaarste wegen – en deregeldruk die bedrijven ervaren.Hierbij een toelichting op de bevindingen van de drie elementen van deMonitor Ondernemingsklimaat.Percepties binnen het bedrijfslevenHet ondernemingsklimaat krijgt van bedrijven gemiddeld een 6,1. Dat iseen lichte verbetering ten opzichte van vorig jaar, maar nog altijdsignificant lager dan in eerdere jaren. (6,7 in 2022 en 6,4 in 2023, 6,0 in2024). Punten zoals het de energie-infrastructuur, belastingklimaat, hetsentiment over het bedrijfsleven, regelgeving en voorspelbaarheid zijn debelangrijkste verbeterpunten voor het bedrijfsleven. Positief wordenonder andere de kwaliteit van leven en de digitale, kennis- en fysiekeinfrastructuur gewaardeerd.BIJLAGETweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 637, nr. 7384 Bedrijven overwegen nadrukkelijker verplaatsing en investeren vakerbuiten Nederland, wat wijst op aanhoudende druk op de internationaleconcurrentiepositie. Zo is 11 procent het zeer eens met de stellingverplaatsing te overwegen terwijl dit vorig jaar nog 5 procent was. Onderinternationaal actieve ondernemingen is het aandeel «verplaatsing wordtzeer sterk overwogen» zelfs gestegen van 9 naar 23 procent. Binnen dezegroep is bovendien ook het aantal bedrijven toegenomen dat een(gedeeltelijke) verplaatsing overweegt. Van de bedrijven met investerings-plannen verwacht 11 procent in het buitenland te investeren, vorig jaarwas het buitenlandse aandeel nog 9 procent. Het aandeel bedrijven datoverweegt activiteiten (deels) naar het buitenland te verplaatsen blijft welmin of meer vergelijkbaar met voorgaande jaren, dit geldt voor ongeveeréén op de vijf bedrijven. Tegelijkertijd stijgt de investeringsbereidheid lichtbij het gehele bedrijfsleven; ongeveer twee derde (66 procent) van allebedrijven geeft aan de komende twee jaar te gaan investeren in groeien/of uitbreiding van bedrijfsactiviteiten.Internationale vergelijkingNederland behoort al tien jaar lang vrijwel onafgebroken tot de top tienvan landen met de sterkste concurrentiekracht en het hoogste niveau vaninnovatie wereldwijd. Echter, sinds ongeveer 2017/2018 laten interna-tionale ranglijsten een geleidelijke daling zien. Nederland verliest terreinten opzichte van niet-Europese landen, vooral op het gebied vanregelgeving, langetermijnvisie van de overheid en durfkapitaal. Dit jaarblijft de mondiale positie van Nederland grotendeels stabiel. In de WorldCompetitiveness Ranking van IMD zakt Nederland in 2025 één plaats, vande 9e naar de 10e plek, ondanks een stijging van de absolute totale score.De lagere positie van Nederland op de ranglijst wordt veroorzaakt doordatandere landen binnen de top-10 nog sterkere stijgingen van de absolutetotaalscore kennen. Het gaat dan met name om niet westerse landen zoalsde Verenigde Arabische Emiraten, Taiwan en Qatar.Bron: De Nederlandse Innovatie Monitor 2025, bewerking door SEO Economisch Onderzoek enACBITweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 637, nr. 7385 Feiten en cijfersDe monitor heeft ook naar databronnen gekeken over actuele thema’s,zoals o.a. arbeidsmarktkrapte en netcongestie, die raken aan het onderne-mingsklimaat. Deze cijfers laten zien dat Nederland aantrekkelijk blijft dooreen prettig leefklimaat, sterke digitale en fysieke infrastructuur en eenhoog kennisniveau. Tegelijkertijd zorgen aanhoudende arbeidsmarkt-krapte, netcongestie en stikstofproblematiek en regeldruk voor blijvendebelemmeringen.Bron: EU (2025), IMD (2025), WEF (2018) en WIPO (2025), bewerking door SEO EconomischOnderzoek en ACBTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 32 637, nr. 7386