Staat van het Bestuur 2024

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 600 VIIVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Binnenlandse Zaken enKoninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2025Nr. 133 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 17 maart 2025Hierbij bied ik u de Staat van het Bestuur 2024 aan, de actuele versie vanhet trendrapport dat het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Konink-rijksrelaties iedere twee jaar opstelt over democratie en bestuur opdecentraal niveau. Aan de Staat van het Bestuur 2024 is het vernieuwdedashboard www.staatvanhetbestuurdashboard.nl toegevoegd. Hierin zijnde belangrijkste cijfers en langjarige trends uit de Staat in één oogopslagte raadplegen. De cijfers in dit dashboard zullen zo vaak als mogelijk opeen real time basis worden geactualiseerd.Een goed openbaar bestuur is belangrijk voor iedereen. Daarom volgt hetMinisterie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) deontwikkelingen in het decentraal bestuur en geeft het met deze Staat vanhet Bestuur periodiek een stand van zaken.Dit is de tiende editie van de Staat van het Bestuur, wat aanleiding is omin deze editie ook verder terug te kijken. Diverse hoofdstukken belichtendaarom een aantal lange termijn-ontwikkelingen. Het jubileumkarakterbiedt daarnaast gelegenheid om vooruit te kijken naar de toekomst vanhet decentraal bestuur. Tegelijk met de Staat van het Bestuur 2024verschijnt daarom de bundel Met het oog op de toekomst met onafhanke-lijke reflecties van externe auteurs, die u eveneens ontvangt als bijlage bijdeze brief. Het doel van de bundel is om die (mogelijke) toekomst vanuitverschillende perspectieven te belichten en om het denken binnen hetopenbaar bestuur over de toekomst te prikkelen. De bijdragen van deexterne auteurs worden afgewisseld met interviews met representantenvan de jongere generatie. Zij zijn immers degenen die de toekomst noghet langst zullen beleven en mede vormgeven. Hoe kijken zij aan tegendemocratie en bestuur, nu en later? Hoe dragen ze daaraan bij en watverwachten ze? kst-36600-VII-133ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 VII, nr. 1331 Eerdere edities van de Staat van het Bestuur bevatten een apart hoofdstukover de openbare lichamen Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Deze keer isgekozen voor integratie van dit perspectief in elk van de hoofdstukken enin het dashboard. Daarnaast is in de essaybundel een essay opgenomendat specifiek gaat over het decentraal bestuur op de eilanden van Bonaire,Sint-Eustatius en Saba.De balans opgemaaktDe Staat van het Bestuur 2024 laat duidelijk zien dat de stand van zaken inhet decentraal bestuur twee gezichten heeft. Enerzijds werken landelijketrends en fenomenen zichtbaar door. Ook decentraal is het gedrag vankiezers beweeglijker geworden en is sprake van meer politieke fragmen-tatie. De tevredenheid van burgers met het functioneren van de decentraledemocratie beweegt mee met de dalende tevredenheid over de werkingvan de democratie in het algemeen. Decentrale politieke ambtsdragerszien zich, net als hun landelijke tegenhangers, geconfronteerd mettoenemende agressie en intimidatie. Doelstellingen en opgaven van hetlandelijk bestuur slaan concreet neer in gemeenten, provincies enwaterschappen, waardoor het functioneren van het decentraal bestuur inhet verlengde komt te liggen van het nationale bestuur.Anderzijds hebben decentrale democratie en bestuur een heel eigenkarakter. Decentrale volksvertegenwoordigers en bestuurders zijn sterkgemotiveerd om een steentje bij te dragen aan hun gemeenschap en zehalen daar veel voldoening uit. We zien veel lokale politieke partijen ingemeenteraden en colleges, wat duidt op het belang van democratie dichtbij huis. Tegelijk zien we dat dit een vrij smalle basis heeft, omdat maareen beperkt deel van de burgers op de een of andere wijze actief is in diedemocratie. De zichtbaarheid van de decentrale democratie en hetdecentraal bestuur voor burgers blijkt beperkt. Deze Staat van het Bestuur2024 laat dan ook zien dat democratie op decentraal niveau redelijk goedfunctioneert als vertegenwoordingsmechanisme, maar minder goed alsafrekenmechanisme.Een ander belangrijk verschil met het landelijke niveau is dat in hetdecentraal bestuur leken en professionals samen in één divisie spelen.Raads- en statenlidmaatschap is een nevenfunctie, terwijl collegeleden,gedeputeerden, burgemeesters en commissarissen van de Koning voltijdbestuurder zijn. Dit werkt door in uitdagingen op het terrein van ervareninvloed, werkdruk en tussentijdse uitstroom. Ontwikkelingen als taakver-zwaring en groeiende regionale samenwerking, en een disbalans inambities, taken, middelen en uitvoeringskracht bij gemeenten maken dezeuitdagingen urgent.1Dat het belang van een goed functionerend decentraal bestuur niet valt teonderschatten, blijkt ook uit de bijdragen in de bundel Met het oog op detoekomst. Toekomstige uitdagingen voor het bestuur, zoals de richtingwaarin de democratie zich ontwikkelt, geopolitieke of technologischeontwikkelingen, hebben decentraal gevolgen. Maar verschillende auteursin de bundel stellen dat de spelers in het decentraal bestuur niet met legehanden staan. Zij hebben een duidelijke rol in het voorbereid zijn op,omgaan met en soms weerstand bieden aan deze ontwikkelingen. En erzijn tal van concrete aanpakken en instrumenten die het decentraalbestuur daarvoor kan inzetten en vaak ook nu al inzet. Denk aan vormenvan ruimtelijke inrichting die bijdragen aan sociale cohesie, het zichvoorbereiden op crisissituaties, leren van partners in binnen- enbuitenland, experimenteren met democratische innovatie en participatie,1Kamerstuk 33 047, nr. 27.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 VII, nr. 1332 het uitdragen van democratische normen en het optreden tegen deondermijning ervan door bedreiging, intimidatie en polariserend gedragvan zowel burgers als bestuurders.Versterking en ondersteuning van het decentraal bestuurAan het goed functioneren van het decentraal bestuur leveren vele spelershun bijdrage. Ik zie mijzelf als één van die spelers, die – grotendeelssamen met anderen – bijdragen aan het versterken en ondersteunen vanhet functioneren van democratie en bestuur op decentraal niveau. Iknoem een aantal opgaven die ik daarvoor nu urgent vind.Weerbaarheid samenleving tegen actuele dreigingenDe internationale veiligheidssituatie is de afgelopen jaren sterkverslechterd en dit raakt Nederland. Statelijke en niet-statelijke actorenbedreigen in toenemende mate de nationale veiligheidsbelangen van hetKoninkrijk. Deze ontwikkelingen maken het noodzakelijk om deweerbaarheid van onze maatschappij te verhogen.Voor het Kerstreces heeft het kabinet u per brief geïnformeerd over wateen weerbare maatschappij inhoudt en welke opgave er ligt om deze tebereiken.2Een weerbare samenleving helpt in de eerste plaats om een conflict tevoorkomen. Het maakt ons minder kwetsbaar, schrikt statelijke actoren afen ontmoedigt hen om Nederland te raken. Daarnaast kunnen we met hetverhogen van onze weerbaarheid bovendien beter weerstand bieden enveerkracht tonen mocht het onverhoopt toch tot een conflict komen. Eenweerbare maatschappij draagt daardoor bij aan de bescherming van onzeveiligheid, vrijheid, welvaart en waarden. Dit geldt niet alleen bij hybrideaanvallen of een militair conflict, maar ook bij andere crises of rampen,zoals grootschalige overstromingen, een pandemie of langdurige uitvalvan vitale processen.Verder weegt mee dat de overheid bij een oorlogsdreiging of eendaadwerkelijk conflict, niet in staat zal zijn om alles op te lossen. Daarommoet de samenleving als geheel meer doordrongen raken van het belangvan zelf- en samenredzaamheid, zodat individuen en gemeenschappenbeter voorbereid zijn op mogelijke crises. Hier ligt ook een belangrijke rolvoor medeoverheden en veiligheidsregio’s om de kracht van burgers enorganisaties te verbinden aan de weerbaarheidsopgave. Het decentraalbestuur speelt dus een cruciale rol in de totstandkoming van eenweerbare samenleving binnen de kaders van de democratischerechtsstaat.Oog voor sterk bestuur en medeoverhedenVoor een sterk bestuur is het cruciaal dat gemeenten, provincies,waterschappen en departementen goed op elkaar zijn ingespeeld ensamen de slagkracht hebben om maatschappelijke problemen op telossen. Resultaatgericht samenwerken vanuit een gezamenlijke verant-woordelijkheid staat daarbij voorop. Daarom zet ik de Actieagenda SterkBestuur voort. Die richt zich onder andere op het investeren in deonderlinge samenwerking tussen het Rijk en medeoverheden, hetvergroten van de uitvoerbaarheid van overheidsbeleid, de passendeverdeling van taken en bevoegdheden tussen overheden, een goedebalans tussen bestuurlijke en financiële verantwoordelijkheden op taken2Kamerstuk 30 821, nr. 249.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 VII, nr. 1333 die bij decentrale overheden zijn belegd (het bestuurlijk-financieelarrangement) en de versterking van de positie van decentrale volksverte-genwoordigingen en besturen.Concreet zet ik de komende periode in op intensivering van het gebruikvan de Uitvoerbaarheidstoets decentrale overheden (UDO), de ontwik-keling van het Beleidskader decentraal en gedeconcentreerd bestuur (vooroptimalisering van de taakverdeling tussen overheden) en een visie op depositie van de regio binnen ons bestel. Deze visie op de regio koppel ikaan de ontwikkeling van een afwegingskader dat gebruikt kan wordenwanneer er vanuit het Rijk een voornemen is om taken op regionaalniveau te beleggen of opgaven op regionaal niveau op te pakken. Tenslotte wil ik het Overhedenoverleg tussen Kabinet en medeoverheden nogbenoemen, dat inmiddels drie keer heeft plaatsgevonden. Om goed opelkaar ingespeeld te zijn, is het belangrijk om als overheden met elkaar ingesprek te blijven. Ik wil het Overhedenoverleg daarom structureel voerenop basis van een gezamenlijke werkagenda, zodat de gedeelde verant-woordelijkheid voor de grote opgaven concreet vorm krijgt.De komende periode bekijk ik op basis van het regeerprogramma of deactieagenda aanscherping of aanvulling verdient. Hierbij denk ik bijvoor-beeld aan meer aandacht voor een goede «feedbackloop» tussen beleiden uitvoering. Ik hecht er sterk aan dat inzichten en behoeften uit depraktijk beter in de beleidsvorming worden betrokken. De uitvoerings-praktijk dient leidend te zijn bij het maken van beleid. Dit geldt ook voorde aanpak van hardheden in beleid, een belangrijk punt waarover ikjaarlijks een rapport zal uitbrengen. Als beleid en regelgeving in depraktijk onevenredig hard uitpakt voor bepaalde mensen wil ik dit snellerweten zodat ik hier wat aan kan doen. Over de voortgang en aanscherpingvan de Actieagenda Sterk Bestuur zal ik u voor de zomer van 2025informeren.Waardevol ambtVoor een goed functionerend democratisch bestuur is de rol van politiekeambtsdragers (volksvertegenwoordigers en bestuurders) cruciaal. Hetambt van volksvertegenwoordiger of bestuurder wordt door betrokkenenals eervol en relevant ervaren. Het is dan ook van belang dat zij die rolgoed kunnen spelen met voldoende ondersteuning en ontwikkelingsmo-gelijkheden en zonder dat zij door overmatige werkdruk of agressie enintimidatie worden gehinderd of zelfs voortijdig uitvallen. Het moet voorburgers aantrekkelijk zijn en blijven om ook in de toekomst voor dezewaardevolle ambten op te gaan. Eveneens voor de zomer van 2025 zal ik uinformeren hoe ik daaraan een impuls wil geven.Weerbaar bestuurDe mate van agressie, intimidatie en bedreiging van bestuurders envolksvertegenwoordigers binnen gemeenten, provincies en water-schappen is al jarenlang verontrustend. De impact van incidenten is grooten raakt niet alleen de persoon zelf maar vaak ook de mensen om henheen. Ik wil als Minister het tij keren, want we mogen agressie enintimidatie tegen de gezichten van de democratische rechtsstaat nooitnormaal gaan vinden. Onverminderde aandacht en inzet op weerbaarbestuur blijven dus noodzakelijk. Over de acties en stappen die ik zet inhet kader van de intensiveringen van weerbaar bestuur, heb ik uw Kamerin de brief over de Monitor Integriteit en Veiligheid 2024 voor hetkerstreces van 2024 uitgebreid geïnformeerd.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 VII, nr. 1334 BurgerschapDemocratisch bestuur begint in de samenleving. We moeten de kracht vande samenleving benutten en versterken door ruimte te geven aaninitiatieven en knelpunten weg te nemen. Deze kabinetsperiode bouw ikmet maatschappelijke partners en bedrijven aan een brede maatschappe-lijke alliantie op burgerschap. Met deze alliantie wil ik burgers in staatstellen om in de volle breedte mee te kunnen doen in de samenleving endemocratie. Het faciliteren van initiatieven vanuit de wijken en de lokalegemeenschappen staat hierbij centraal. In maart 2025 opent het Vfondseen loket waar stichtingen en verenigingen vanuit het hele land op eenlaagdrempelige manier een aanvraag kunnen indienen. Ook zoek ik desamenwerking met andere actieve spelers zoals de fondsen, de goededoelensector, bibliotheken en bedrijven.SlotEen goed functionerend decentraal bestuur dat stevig geworteld is in desamenleving is van groot belang voor iedereen. Maar in een zich altijdontwikkelende maatschappij is dit nooit «af» en staat het denken daarovernooit stil. De periodieke monitoring in de Staat van het Bestuur houdt onsscherp hierin en biedt ons de nodige signalen voor de toekomst. Ik hechtdaar grote waarde aan.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J.J.M. UitermarkTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 VII, nr. 1335