Kabinetsreactie advies integriteitskader politiek assistenten

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202528 844Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politieNr. 297 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 14 juli 2025In de Kabinetsreactie van 11 juli 2022 op de initiatiefnota van Dassen enOmtzigt over integriteit1 is de toezegging gedaan om een onafhankelijkdeskundig advies in te winnen over de vraag of voor politiek assistenten(hierna: PA’s) een specifieke aanvulling op het integriteitsbeleid voorrijksambtenaren gewenst is. Dit advies is opgesteld door voormaligtopambtenaar de heer Jan Willem Holtslag. Op 27 juni is de heer Holtslagoverleden. Ik ben hem zeer erkentelijk voor de rol die hij in het openbaarbestuur heeft gespeeld.Bij het schrijven van het onderhavige rapport is de heer Holtslagondersteund door de onafhankelijke stichting CAOP (Centrum Arbeidsver-houdingen Overheidspersoneel). Het advies treft u aan als bijlage. Ook wilik de voormalig PA’s, die ten behoeve van dit advies zijn geraadpleegd,hartelijk danken voor hun inzet en tijd op vrijwillige basis. Er is in totaalmet negen voormalig PA’s gesproken, verdeeld over twee rondes.Allereerst wil ik alle lof en waardering uitspreken voor de tomeloze inzetvan alle PA’s van onze bewindspersonen. De PA is door de jaren heensteeds meer een onmisbare en zeer gewaardeerde schakel geworden, dieerop gericht is om de ambtenarij, de bewindspersonen en de Kamerledenop een efficiënte en effectieve manier met elkaar te verbinden en te latensamenwerken, zodat zij ieder hun rol zo zuiver en optimaal mogelijkkunnen vervullen. Dit komt de kwaliteit van de politieke besluitvormingten goede en daarmee de maatschappij als geheel. PA’s worden aange-steld door de bewindspersoon waarvoor zij werken, in beginsel voor deduur van de werkzame periode van de bewindspersoon. PA’s hebben eenarbeidsovereenkomst met de Staat en zijn rijksambtenaar2. Zij hebbenzich, net als andere rijksambtenaren, te houden aan de Ambtenarenwet1Initiatiefnota van de leden Dassen en Omtzigt over wettelijke maatregelen om de integriteit bijbewindspersonen en de ambtelijke top te bevorderen (TK, 2021–2022, 36 101, nr. 2).2PA’s werkzaam bij het Ministerie van Defensie zijn geen rijksambtenaar. kst-28844-297ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 844, nr. 2971 2017 en de Gedragscode Integriteit Rijk (GIR). De GIR voorziet ambtenarenvan een kader voor integer handelen en kan worden gezien alshulpmiddel om wet- en regelgeving te begrijpen en toe te passen in hetwerk. De functie van PA is aangewezen als vertrouwensfunctie. Ditbetekent dat de functie alleen kan worden vervuld na een positieveafronding van een veiligheidsonderzoek (A-screening) door de AIVD. Omkwetsbaarheden te onderkennen wordt in het veiligheidsonderzoek onderandere aandacht geschonken aan de persoonlijke gedragingen enomstandigheden van betrokkene.In het onderzoek wordt daarnaast nagegaan of de kandidaat met Justitiein aanraking is geweest, en of deze wellicht activiteiten ontplooit of heeftontplooid die de nationale veiligheid zouden kunnen schaden. Dezescreening leidt er soms toe dat een aanstelling geen doorgang kanvinden, hetgeen een indicatie is dat dit instrument in de praktijk effectiefis. Vanwege de onmisbare rol van de PA in het Nederlandse politiekbestuurlijke systeem, heb ik bij mijn reactie op het advies steeds inogenschouw genomen dat een eventuele extra integriteitsmaatregel nietten koste mag gaan van het goed kunnen blijven functioneren van de PA.Ook wil ik voorkomen dat er een risico-regel-reflex ontstaat waarbij teweinig wordt stilgestaan bij de effectiviteit en efficiëntie van bepaaldemaatregelen.Ik vat het advies van de heer Holtslag in hoofdlijnen als volgt samen:•Organiseer een verplicht startgesprek en jaarlijks gesprek tussen de SGen de PA’s van een departement, waar integriteit een standaardonderdeel van vormt.•Breng integriteit ook tussendoor meer structureel onder de aandachtbij PA’s, bijvoorbeeld door met enige regelmaat concrete dilemma’s tebespreken.•Laat regelmatig werkoverleg plaatsvinden tussen een bewindspersoonen zijn of haar PA, waar ook integriteitsonderwerpen aan de ordekomen.•Stel voor PA’s een eigen vertrouwenspersoon aan.•Laat het »Kader en werkwijze melding financiële belangen» van deAlgemene Bestuursdienst (ABD) en specifieke departementaleregelingen gericht op het tegengaan van belangenverstrengeling opalle PA’s van toepassing zijn.•Neem in de aanstellingsbrieven aan de PA’s gelijkluidende passages opover de specifieke aanpak van de integriteitsborging voor PA’s.•Voeg een specifieke uitwerking van het integriteitskader van PA’s toeaan de Gedragscode Integriteit Rijk (GIR).•Evalueer periodiek het effect van de nieuwe integriteitskaders voorPA’s.Hierna zal ik, na een algemene notie, per aanbeveling een reactie geven.Algemene reactieIk wil vooropstellen dat het bevorderen van integriteit in het openbaarbestuur voor mij een absolute prioriteit heeft. Zoals ik ook in reactie ophet rapport van de Algemene Rekenkamer van 10 september 2024 overhet integriteitsbeleid bij de ministeries heb bevestigd, moeten ambte-naren integer zijn en integer handelen. Dit is een belangrijke voorwaardevoor het functioneren van het Rijk ten behoeve van de samenleving.Mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat de overheid eerlijk,transparant, open en betrouwbaar is.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 844, nr. 2972 Startgesprek en «onboarding» van PA’sEen aantal aanbevelingen zien op de introductie van de PA op hetdepartement waar hij of zij werkzaam is. Een goede introductie, waarintegriteit binnen de functie van PA aan de orde komt, is wenselijk omdatde PA hiermee een vliegende start kan maken in de nieuwe functie. Voorde effectiviteit van integriteitsmaatregelen is het van belang dat ambte-naren weten waar zij terecht kunnen met vragen en dilemma’s, en deruimte voelen om dilemma’s bespreekbaar te maken. Een goede start ishiervoor randvoorwaardelijk. Ik heb daarom met de departementenafgesproken dat elke PA bij zijn aanstelling een goede begeleiding op hetdepartement krijgt. De formeel leidinggevende van de PA is verantwoor-delijk voor de uitvoering van het introductieprogramma. Mogelijk kunnenenkele onderdelen van dat programma ook door de aantredende PA’sgezamenlijk worden gedaan. Ik wil in ieder geval met departementenafspreken dat het onderwerp integriteit een onderdeel vormt van hetintroductieprogramma.Structureel het gesprek voeren over integriteitElke ambtenaar voert met regelmaat gesprekken met zijn formeelleidinggevende. Conform art. 4.2. Ambtenarenwet 2017 brengt eenoverheidswerkgever in het gesprek integriteit aan de orde. De PA wordt inde dagelijkse praktijk aangestuurd door de bewindspersoon. Het formelegesprek is echter bij uitstek een gelegenheid waar op een gestructureerdeen weloverwogen wijze over integriteit kan worden gesproken. Overigenszie ik daarin, in tegenstelling tot het advies, de directeur Bestuursonder-steuning (of equivalente functie) als meest passende figuur om datgesprek te voeren omdat de PA daar gepositioneerd is. Voorts wordtgeadviseerd dat ook bewindspersonen regelmatig over integriteit sprekenmet hun PA. Dat advies kan ik zeker steunen en dat heb ik bij de leden vanhet kabinet reeds onder de aandacht gebracht in de ministerraad. Met hetoog daarop zal ik een handreiking ontwikkelen waarmee zowel de formeelleidinggevende van de PA op een departement, als de bewindspersoon,het gesprek over integriteit vorm kunnen geven. Ik zal de departementenvragen erop toe te zien dat de handreiking ook daadwerkelijk gebruiktwordt. De suggestie van de heer Holtslag om in dit gesprek gebruik temaken van dilemma’s betrek ik hierin. Tot slot wordt in het advies desuggestie gedaan dat ook vanuit de politieke partij meer aandacht voorintegriteit kan worden gegeven. Die gedachte steun ik en door middel vandeze brief breng ik deze aanbeveling uit het advies graag onder uwaandacht. Daarbij zij opgemerkt dat een PA niet per definitie partijpolitiekgebonden is.VertrouwenspersonenOp ieder departement zijn er vertrouwenspersonen in functie waarambtenaren naartoe kunnen gaan om het gesprek te voeren overintegriteitskwesties. Deze vertrouwenspersonen zijn dus ook beschikbaarvoor PA’s. De gedachte om een eigen vertrouwenspersoon voor PA’s in testellen vind ik een interessante. Ik wil daarom afspreken dat binnen elkdepartement één of twee van de bestaande vertrouwenspersonen wordenaangewezen als preferente vertrouwenspersoon voor de PA. Dezevertrouwenspersonen kunnen door de departementen worden aange-wezen op basis van hun profiel. In samenspraak met de departementenbezie ik of een extra opleiding voor de aangewezen vertrouwenspersoonnodig wordt geacht.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 844, nr. 2973 Specifieke regelingen op het gebied van belangenverstrengelingIn het advies wordt de suggestie gedaan om de departementaleaanwijzing van functies waarvoor een meldplicht financiële belangengeldt, standaard voor de functie van PA van toepassing te laten zijn. Dedepartementale aanwijzing en hieruit volgende meldplicht volgen uitart. 5.1.d en 8.2.b Ambtenarenwet 2017. Deze meldplicht kan door eendepartement gekoppeld worden aan een functie waarbij financiëlebelangenverstrengeling een risico wordt geacht. Vooropgesteld zij datelke PA het meest zware veiligheidsonderzoek (A-screening) door de AIVDin verband met de vertrouwensfunctie ondergaat. Hoewel deze screeningniet specifiek gericht is op financiële belangenverstrengeling, vindt daarbijook onderzoek plaats naar de persoonlijke financiële situatie. Bovendiengeldt voor de PA uiteraard ook art. 8.1.c van de Ambtenarenwet 2017.Hieruit vloeit voort dat ambtenaren geen financiële belangen mogenhebben waardoor de goede vervulling van de functie of de goedefunctionering van de openbare dienst, voor zover deze in verband staatmet de functievervulling, niet in redelijkheid zou zijn verzekerd. Ik acht ditin beginsel voldoende om dit integriteitsrisico te borgen voor de functievan PA in zijn algemeenheid. Ik kan mij echter voorstellen dat erdepartement-specifieke redenen kunnen zijn om de functie van PA (of eenandere functie binnen het departement) voor de meldplicht financiëlebelangen aan te wijzen. Niet alleen om het risico van integriteitsschen-dingen voor het departement te verkleinen, maar ook om de medewerkerzelf te beschermen tegen mogelijke onterechte verdenkingen. Aangeziennog niet ieder departement deze regeling heeft, heb ik met de departe-menten afgesproken dat uiterlijk eind 2026 op ieder departement eenregeling meldplicht financiële belangen in werking is. Mocht eendepartement de functie van PA of een andere functie binnen het eigenministerie vanuit specifieke overwegingen willen aanwijzen voor demeldplicht financiële belangen, dan wordt dat met deze regeling mogelijk.In het advies wordt tevens de suggestie gedaan om het rijksbrede Kaderen werkwijze melding financiële belangen dat voor de leden van deTopmanagement Groep (TMG) geldt en onder de verantwoordelijkheidvan de Algemene Bestuursdienst (ABD) valt, ook van toepassing te latenzijn op de functie van PA. Aangezien de PA niet tot de TMG behoort is ditgeen passend kader.AanstellingsbrievenHet advies om in de aanstellingsbrieven van de PA een passage op tenemen over integriteit neem ik over. Ik zal hier afspraken over maken metde departementen, die ieder voor zich verantwoordelijk zijn voor deaanstelling van de PA’s binnen het eigen ministerie.Specifieke aanvulling op de Gedragscode Integriteit Rijk (GIR)De Gedragscode Integriteit Rijk (GIR) geldt voor alle ambtenarenwerkzaam bij de Rijksoverheid, en daarmee dus ook voor PA’s. Aanbe-volen wordt om een specifieke uitwerking van het integriteitskader vanPA’s toe te voegen aan de GIR. Omdat de GIR de geldende integriteits-regels bevat voor álle rijksambtenaren past hier geen organisatie- en/offunctiespecifieke regelgeving bij. Los daarvan geeft de aanscherping vanhet integriteitskader voor PA’s zoals hierboven geschetst geen aanleidingvoor een specifieke aanvulling of aanpassing in de GIR.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 844, nr. 2974 De hierboven geschetste aanscherpingen in het integriteitsbeleid zal ik dekomende tijd met de departementen samen verder uitwerken en vormthet kader waar vanuit we in het vervolg zullen gaan werken.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J.J.M. UitermarkTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 28 844, nr. 2975