Meer uren werken stimuleren in het primair onderwijs: het vervolg op de voltijds- en meerurenbonus

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202431 293Primair Onderwijs27 923Werken in het onderwijsNr. 747 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUREN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 16 september 2024In Nederland werken veel mensen deeltijd. En dat is ook zo in hetonderwijs. Tegelijkertijd hebben we te maken met een tekort aan leraren.De personeelstekorten pakken we breed aan.1 Onder andere door hetstimuleren van meer uren werken in het primair onderwijs (po) voor wiedat wil en kan. Met de pilot «voltijdsbonus» en «meerurenbonus» kijkenwe hoe we ervoor kunnen zorgen dat meer leraren meer uren gaanwerken.Het stimuleren van meer uren werken met maatwerk heeft potentie. Zowelvoor de leraren als de leerlingen in het po. De leraar krijgt voor meer urenwerk de keuze voor meer loon, verlof of juist flexibiliteit om de werkurenin te delen. De leerlingen krijgen vaker een bekend gezicht voor de klas.Het kabinet zet in lijn met het Hoofdlijnenakkoord in op het verderstimuleren van voltijds en meer uren werken in het onderwijs.2 Geen kansmag blijven liggen om het lerarentekort te verminderen. Dat is ook eenwens van de Tweede Kamer, die daarover eerder moties heeft ingediend.3Het afgelopen anderhalf jaar is uitgewerkt welke ideeën kansrijk zijn enwaarmee we verder aan de slag kunnen.Eerder dit jaar heb ik in reactie op leden De Kort (VVD) en Paternotte (D66)toegezegd om de opbrengsten van de pilot meerurenbonus te delen voorPrinsjesdag: dat doe ik hierbij.4 Ik ga in op het vraagstuk van meer urenwerken, de eerdere initiatieven, de opbrengsten uit de pilot en devervolgaanpak.1Kamerstukken 2023/24, 27 923, nr. 460.2Hoop, lef en trots, Hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB, Hoofdstuk 1 Bestaansze-kerheid en koopkracht, Hoofdstuk 6 Toegankelijke publieke voorzieningen; zorg en onderwijs.3Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 33 en Kamerstuk 36 200, nr. 24.4Toezegging bij Begroting Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (18-01-2024; TZ202401-048) enToezegging bij Leraren (28-02-2024; TZ202402-161). kst-31293-747ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 293, nr. 7471 1. Voorwaarden voor meer uren werken verschillen In het po heeft zeven op de tien leraren een deeltijdbaan (0,8 fte ofminder).5 Een substantieel deel van de deeltijdwerkers in het po wil ondervoorwaarden wel meer werken. Een ander deel van de leraren heeft geenbehoefte aan een voltijdsbaan.6 Werken in deeltijd heeft verschillenderedenen, onder andere privéomstandigheden en werkdruk kunnen een rolspelen. Dat betekent dat de voorwaarden waaronder leraren meer willenen kunnen werken verschillen. En dat vraagt dus om maatwerk.2. Opbrengsten van de kopgroep In januari 2023 is er een kopgroep met schoolbesturen uit het pogevormd.7 De kopgroep is onder begeleiding van het Ministerie van OCWaan de slag gegaan met manieren om meer uren werken aantrekkelijk temaken. Besturen in de kopgroep bepalen zelf de aanpak en uitvoering vande initiatieven rondom urenuitbreiding. Ik heb de besturen voorzien vaninformatie: over de onderlinge voortgang, met onderzoek over wat lerarenkan bewegen om meer te werken, met een juridische handreiking en metinfographics over wat meer uren werken financieel oplevert.De opbrengsten van de kopgroep van schoolbesturen bestaan uit drieontwikkelde instrumenten: i. het voeren van het goede gesprek tussen deschoolleider en de leraar over de aanstellingsgrootte, ii. het bieden vanmeeruren-maatwerk met een bonus en iii. de beschikbaarheidstoelage.Hierna is aangegeven waar deze instrumenten uit bestaan. Deze kunnenuiteraard ook door andere besturen worden ingezet.i. Het goede gesprek: schoolleiders spreken met leraren over meer urenwerken als vast onderdeel van de gesprekscyclus. Uit deze gesprekkenblijkt dat er vaak meer mogelijk is dan de leraar en schoolleider voorafhebben bedacht. Van tevoren geeft de bestuurder spelregels en ruimteaan de schoolleider.Zowel schoolbesturen uit de kopgroep als die eerder deelnamen aan hetproject van de Stichting Het Potentieel Pakken8 melden over het gesprekpositieve resultaten. Deze verschillen in aard en omvang.9 Naast datleraren meer gaan werken, werkt dit ook positief uit voor het behoud vanleraren; het voeren van het gesprek over de gewenste uren kan uitval ofvertrek voorkomen. Ook lijkt de tevredenheid onder leraren toe te nemen.ii. Meeruren-maatwerk met bonus: schoolleiders kunnen in het «goedegesprek» leraren een keuze bieden uit verschillende extra’s om meer urente gaan (of blijven) werken. Daarbij moet voor iedereen duidelijk zijn voorwie, met welke werktijdfactor en onder welke voorwaarden, de bonusbeschikbaar is. Keuzevrijheid en maatwerk zijn daarbij van belang.Mogelijke opties zijn bijvoorbeeld een bedrag in geld, flexibiliteit insnipperdagen, inroostering of andere taken. Het extra geldbedrag kan ookworden besteed aan de extra dag kinderopvang. Om besturen te voorzien5Kamerstukken 2023/24, 27 923, nr. 460 bijlage: Trendrapportage Arbeidsmarkt Leraren po, vo enmbo 2023 p 27 Kamerbrief Lerarenstrategie.6Deeltijdwerk_in_primair_onderwijs (arbeidsmarktplatformpo.nl) en Kamerstukken 2022/23,31 293, nr. 671, bijlage: Onderzoek ResearchNed Meer uren werken in het onderwijs na(financiële) prikkels Primair Onderwijs | Tweede Kamer der Staten-Generaal.7Kamerstukken II, 2023/24, 31 293, nr. 671.8De pilot liep in de periode juni 2022 tot en met januari 2023 bij negen scholen van drieschoolbesturen: EduMare in Voorne-Putten en Rozenburg, Tangent in Tilburg en OOadA inAmsterdam.9Urenuitbreiding in het primair onderwijs (2023) en Jaarverslag Het Potentieel Pakken 2024. Deopbrengsten lopen uiteen van rond de 0% tot 25%, waarbij het meerjarige effect onduidelijk is.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 293, nr. 7472 van een financiële onderbouwing heb ik een rekenmodel ontwikkeld (zie3.2 hieronder).Daarbij laat een businesscase zien dat als alle scholen in het po metleraren-tekorten10 meeruren-maatwerk bieden met een bonus, dit circa1.900 fte kan opleveren. Namelijk netto 9.500 leraren die één dag (0,2 fte)meer gaan werken. Uit onderzoek van ResearchNed blijkt dat circa25 procent van de parttime leraren bereid is een dag meer te werken. Deverwachting is dat dit aantrekkelijker en eenvoudiger in te passen is bijurenuitbreiding op de eigen school.De kunst is te ontdekken of en hoe dit potentieel te bereiken is. Binnen dekopgroep is er één bestuur dat op het moment van schrijven eenmeerurenbonus gaat testen in de praktijk. Het gaat om een bestuur dateen keuze uit geld of verlof aanbiedt. Dit geldt voor leraren die bereid zijnom een dag extra te gaan werken op een andere school binnen hetbestuur. Ik zie dat als een mooie stap. Echter andere schoolbesturen in dekopgroep zijn tot dusverre terughoudend bij het in de praktijk brengen vande bonus. Die terughoudendheid komt deels voort uit onzekerheid.Onzekerheid over in hoeverre het werkt, hoeveel het kost, en mogelijkerisico’s. Bovendien vraagt dat om een cultuurverandering.iii. De beschikbaarheidstoelage: leraren krijgen een geldbonus wanneer zijbeschikbaar zijn op een dag die zij niet regulier werken. Hiervoor geven zijzich vooraf op als invaller voor een andere dan de eigen school. Wanneerop de opgegeven dag een leraar door ziekte of een andere onvoorzieneomstandigheid niet kan werken, wordt de invaller opgeroepen. Dit verlichtde werkdruk van de collega’s en de schoolleider en vermindert de neigingtot externe inhuur. Deelnemende leraren noemen de toelage eenstimulans om ervaring en inspiratie op een andere school op te doen.Een drietal besturen in de kopgroep probeert deze beschikbaarheids-toelage uit. Tot nu toe is het aantal leraren dat zich hiervoor heeft gemeldbeperkt. In het eerste (half) jaar dat deze beschikbaar is, waren nog nietalle leraren op de hoogte van de precieze invulling. Daarom vind ik hetbelangrijk om de bekendheid te vergroten van deze toelage.De beschikbaarheidstoelage is qua businesscase interessant: deopbrengst heeft een goede verhouding tot de kosten. De kosten blijvenbeperkt tot maximaal het aantal opgegeven dagen. En mogelijk wordende kosten voor externe inhuur teruggebracht.Een directeur van een invalteam: «De beschikbaarheidstoelage zorgtvoor een echte win-win situatie. Minder stress bij collega-directeuren, want een invaller is sneller geregeld. Én de leerkrachtkrijgt ook nog eens een mooie vergoeding als dank voor zijnflexibiliteit.»3. Resultaten tot nu toe Eerder ingezette stappen laten zien dat het uitdagend is om meer uren testimuleren met een bonus. Dit komt door verschillende aspecten: dedeeltijdcultuur, juridische en economische randvoorwaarden. Zo blijktonder andere uit een advies van het College voor de Rechten van de Mens10Kamerstukken 2023/24, 27 923, nr. 460 bijlage: Rapport personeelstekorten primair onderwijs1 oktober 2023. Circa 55% van de scholen in het po geeft aan een lerarentekort te hebben, zoblijkt uit de uitvraag bij scholen in oktober 2023. Binnen de G5 is dat 86% en buiten de G5 51%.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 293, nr. 7473 over de juridische (on)mogelijkheden van een voltijdsbonus.11 Het isdaarom belangrijk om opgedane kennis te verwerken en te delen ombelemmeringen weg te nemen, bijvoorbeeld juridische en economische(zie bijlagen 1 en 2).De kern van de meeruren-aanpak is om de verworven inzichten eninitiatieven die leiden tot urenuitbreiding verder te brengen. Dit zijninzichten uit onderzoek en inzichten in de financiële positie van leraren.3.1 Inzichten uit onderzoek Uit onderzoek blijkt dat ruim een kwart van de ondervraagde deeltijd-leraren de komende vijf jaar (waarschijnlijk) meer wil werken, als zij een(niet) financiële bonus ontvangen. Dit blijkt uit onderzoek vanResearchNed die 11.000 leraren heeft bevraagd wat hen beweegt ommeer uren te werken.12 De bereidheid om meer uren te werken is:•11 tot 45% met extra geld;•33% met flexibelere tijden/verlof;•27% met andere taken;•18% (van de ouders met jonge kinderen) met gratis kinderopvang.Op papier ligt er daarmee potentieel voor contractuitbreiding. Ditpotentieel komt ook naar voren uit een enquête bij drie schoolbesturen uitde kopgroep.11Zie bijlage 1 voor de juridische overwegingen, o.a. op basis van het Kamerstukken 2021/22,29 282, nr. 459, bijlage: Advies van het College voor de Rechten van de Mens over demogelijkheden om meer uren werken te stimuleren via de arbeidsvoorwaarden Arbeidsmarkt-beleid en opleidingen zorgsector | Tweede Kamer der Staten-Generaal.12Kamerstukken 2022/23, 31 293, nr. 671, bijlage: Onderzoek ResearchNed Meer uren werken inhet onderwijs na (financiële) prikkels Primair Onderwijs | Tweede Kamer der Staten-Generaal.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 293, nr. 7474 RekenmodelMet de uitkomsten uit onderzoek en enquêtes (zie figuur hierboven) is eenrekenmodel ontwikkeld dat per school of schoolbestuur in kaart brengtwat een voltijds- of meerurenbonus kost en kan opleveren. Dit reken-model is beschikbaar voor schoolbesturen die zich melden bij OCW.In het rekenmodel zijn meerdere varianten van meerurenmaatwerk,bijvoorbeeld of deze alleen geldt voor mensen die recent meer zijn gaanwerken, of ook voor degenen die dat al langer doen. Bijlage 2 licht deverschillende varianten toe.Evaluatie eerste jaarUit de evaluatie van het eerste jaar van de pilot blijkt dat ook bestuurdersliever meer en andere opties dan alleen geld aanbieden.13 Zoals meerflexibiliteit of een andere invulling van het takenpakket. Door dezeconclusies is de focus van een bonus verbreed naar meer dan alleen eengeldbonus.SEO onderzoek naar arbeidsvoorwaardenOnder andere uit SEO-onderzoek blijkt dat voltijdswerken in het onderwijsrelatief minder loont dan in andere sectoren.14 Dit in tegenstelling totdeeltijdwerken, wat in het onderwijs juist relatief beter wordt beloond danin andere sectoren.3.2 Inzicht in financiële positie De verwachtingen van leraren over wat meer werken financieel oplevert,blijken niet altijd gebaseerd op de juiste informatie. Daarom is over 2023in beeld gebracht hoeveel geld meer uren werken in de meest voorko-mende gevallen oplevert.15 Een leraar zonder jonge kinderen houdt vaakzo’n 46% tot 55% van iedere euro over aan een dag meer werken – net alsde meeste werkende Nederlanders. Een leraar met jonge kinderen houdtaan een extra dag werken 325 tot 670 euro per maand over. Dat is zo’n28% tot 58%. Echter, als de kinderen ook een extra dag naar dedagopvang of de buitenschoolse opvang (BSO) gaan, blijft er per maandnetto zo’n 55 tot 570 euro (5% tot 49%) over van de extra dag. Perhuishouden laat de tool werkzorgberekenaar.nibud.nl zien wat meer urenwerken oplevert.4. Vervolg aanpak: focus op meeruren-maatwerk Ik blijf schoolbesturen aanmoedigen om voltijd en meer uren werken testimuleren. Door nieuwe mogelijkheden te onderzoeken en uit teproberen. Kansen laten liggen is geen optie, gelet op de personeelste-korten in het onderwijs. Andere sectoren kijken met belangstelling metons mee. Mijn vervolgaanpak is drieledig:1.het doorgaan met het ophalen en uitwerken van ervaringen in dekopgroep;2.het opzetten van een nieuw experiment;3.het aansluiten bij behulpzame initiatieven.13Kamerstukken 2023/24, 36 560 VIII, nr. 1, Tabel 109 Uitkomsten Strategische Evaluatie AgendaThema Onderw(spersoneel; Evaluatie kopgroep meerurenbonus/voltijdsbonus Jaarverslag enslotwet Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 2023 | Tweede Kamer derStaten-Generaal.14Beloningsverschillen onderwijs nader beschouwd(overheid.nl).15Mogelijkheden meer uren werken primair onderwijs | Publicatie | Rijksoverheid.nl.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 293, nr. 7475 1. Doorgaan met het experimenteren en verbeteren van de ervaring metverschillende vormen van maatwerk.Op de deelnemende scholen wordt steeds meer ervaring opgedaan. Deopbrengsten en best practices uit de kopgroep, bijvoorbeeld eenconceptregeling van de beschikbaarheidstoelage, blijf ik vanzelfsprekenddelen en verspreiden onder meer met schoolbesturen. Met socialepartners bespreek ik de mogelijkheden voor het bevorderen van meeruren werken en het creëren van draagvlak. Ook benut ik regionaleinitiatieven om dit verder te brengen. Ten slotte onderzoek ik op ditmoment in hoeverre de aanpak te verbreden is naar andere onderwijssec-toren.2. Nieuw experimentZonder in de praktijk te testen wat daadwerkelijk werkt, komt er geenverder inzicht hoe het meerurenmaatwerk met een bonus werkt. Eenkleinschalig experiment biedt inzicht in de werking van de keuzemogelijk-heden in het maatwerk en welke effecten de verschillende vormenhebben. Dat kan besturen helpen de barrières en onzekerheden die zetegenkomen te overbruggen. Ik ga daarom de komende tijd op zoek naarschoolbesturen die deze stap willen zetten en het aanbieden van eenbonus willen uitproberen. Het Ministerie van OCW kan besturen helpenmet het opzetten en implementeren van de aanpak. Ook dat is eenopbrengst van de afgelopen tijd: er ligt een concrete opzet voor hetuitproberen van meeruren-maatwerk met een bonus (zie bijlage 2).3. Benutten andere initiatieven, zoals Groeifonds Meer Uren Werkt!Het groeifondsprogramma «Meer uren werkt!» richt zich op hetwegnemen van praktische belemmeringen om meer uren werkenmogelijk te maken. Meer uren werkt! start in 2025 met diverse interventiesin de sectoren kinderopvang, zorg en onderwijs. Samen met het veld zorgik dat de interventies in het kader van Meer uren werkt! zo goed mogelijkworden benut in de onderwijssector.Het zou een aantal specifieke groepen mensen helpen als zij meeroverhouden van hun loon, bijvoorbeeld leraren met jonge kinderen.Informatie over wat meer werken financieel oplevert, helpt om daar eengoed beeld van te hebben. Het is daarom belangrijk om de eigen situatiete weten. Het Ministerie van OCW deelt informatie op posters voor lerarenen brengt de online tool16 onder de aandacht.ConclusieDit kabinet werkt – in lijn met het Hoofdlijnenakkoord – aan het lonendermaken van meer werken. Ik blijf samen met het onderwijs onverminderdhard werken om ervoor te zorgen dat meer leraren meer uren kunnen engaan werken. Geen kans mag onbenut blijven. Het is één van de manierenom het lerarentekort aan te pakken. We werken «het goede gesprek» ende «beschikbaarheidstoelage» verder uit. Ook werken we toe naar kennisover wat bewezen effectief is met «meeruren-maatwerk mét een bonus».We blijven dus volop aan de slag om leraren te bewegen om meer uren temaken.16WerkZorgBerekenaar (nibud.nl).Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 293, nr. 7476 Voor de zomer van 2025 informeer ik u over de gezette stappen. Ik roepbesturen, scholen en leraren nadrukkelijk op om mee te doen. Pas hetmeeruren-maatwerk en de beschikbaarheidstoelage toe. Want leraren diemeer uren maken: daar profiteert niet alleen de leraar van, maar vooralook de leerling die het beste onderwijs verdient.De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,M.L.J. PaulTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 293, nr. 7477