Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2025 begrotingshoofdstuk XIII Economische Zaken

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 600 XIIIVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Economische Zaken (XIII) voorhet jaar 202536 600 LVaststelling van de begrotingsstaat van hetNationaal Groeifonds voor het jaar 2025Nr. 4 BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 24 september 2024Ieder jaar stuurt de Algemene Rekenkamer uw Kamer enkele aandachts-punten bij de ontwerpbegrotingen van de ministeries ten behoeve van debegrotingsbehandeling. Deze brief gaat in op de ontwerpbegroting 2025(begrotingshoofdstuk XIII) van het Ministerie van Economische Zaken (EZ)en het Nationaal Groeifonds (NGF).De onderwerpen in deze begrotingsbrief zijn:1.Stand van zaken aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer2.Doelen en kengetallen3.Financiële risico’s en onzekerheden4.Strategische Evaluatie Agenda5.Recent gepubliceerd en/of aankomend onderzoek AlgemeneRekenkamer1. Stand van zaken aanbevelingen AR De Algemene Rekenkamer brengt de volgende aanbeveling uit eerderonderzoek onder uw aandacht:Verantwoordingsonderzoek EZK 2020: Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek(KIA)In ons Verantwoordingsonderzoek EZK 2020 stelden we vast dat deMinister met de Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA) bedrijven wilstimuleren om kleinschalige investeringen te doen en daardoor verder tegroeien. Maar ook dat na 30 jaar nog steeds niet duidelijk was of dat ookzo werkt. Ook concludeerden we dat volgens het toetsingskader voorfiscale regelingen de Minister de KIA zou moeten afschaffen. Daarmee kande Minister ook een bijdrage leveren aan de vereenvoudiging van hetfiscale stelsel. Graag brengen we deze aanbeveling opnieuw onder uwaandacht. kst-36600-XIII-4ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XIII, nr. 41 Het probleem dat de Algemene Rekenkamer signaleerde, dat de doeltref-fendheid van de KIA niet kon worden aangetoond, is ook beschreven in derecent gepubliceerde evaluatie van de fiscale ondernemerschapsrege-lingen.1 Het Ministerie van EZ geeft aan dat de KIA opnieuw geëvalueerdzal worden. In de planning van Financiën is opgenomen dat deze in 2026wordt afgerond. De KIA zal meelopen in de besluitvorming rondom fiscaleregelingen die naar het voorjaar van 2025 is verschoven.2. Doelen en kengetallen In de Staat van de rijksverantwoording 2023 (mei 2024, Kamerstuk 36 560,nr. 3) deden we de aanbeveling om bij een nieuw regeerakkoord deintensiveringen, ombuigingen en doelstellingen zodanig vast te leggendat het parlement de voortgang en resultaten kan monitoren. De door deTweede Kamer aangenomen motie Van der Lee (29 mei 2024, Kamerstuk36 560, nr. 5) laat zien dat de Tweede Kamer het belang van concretedoelstellingen onderschrijft. We verwachten dat de Minister de doelenduidelijk en vindbaar in zijn begroting formuleert opdat de doelstellingspecifiek, meetbaar, en tijdsgebonden en daardoor goed navolgbaar isvoor de Tweede KamerBij elke begroting wordt ook een factsheet Brede Welvaart van het CBSgepubliceerd (dit keer nog gebaseerd op de «oude» indeling van deministeries). Deze bevat een selectie van de indicatoren passend bij debetreffende begroting. Wij hebben in de ontwerpbegroting een verwijzingnaar doelstellingen brede welvaart gevonden. De Minister benoemt debrede welvaart indicatoren die relevant zijn voor het beleidsterrein van EZ.De ontwerpbegroting bevat zoals voorgeschreven per begrotingsartikeldoelstellingen van het beleid van de Minister. Ook de beleidsagenda in debegroting bevat prioriteiten en/of doelstellingen. Wij wijzen de TweedeKamer ter illustratie op een voorbeeld van een duidelijk omschrevendoelstelling in de begroting en op een voorbeeld met een niet duidelijkomschreven doelstelling.•Voor een innovatieve economie streeft het kabinet naar de doelstellingom in 2030 3% van het bruto binnenlands product uit te geven aaninvesteringen in onderzoek en ontwikkeling (R&D). Dit betreft eenvoortzetting van de door het vorige kabinet geformuleerde ambitievoor de omvang van de R&D-uitgaven in Nederland (Kamerstukken33 009, nr. 117 en 33 009, nr. 131), waarb( wordt aangesloten b( de inEU-verband geldende R&D-ambitie van 3% van het bruto binnenlandsproduct in 2030 voor de EU in totaliteit (COM(2023) 168 final).We stellen vast dat de strategische doelstelling voor het innovatiebe-leid in begrotingsartikel 2 duidelijk is uitgewerkt en geformuleerd in deontwerpbegroting. Zo is de doelstelling specifiek, meetbaar, entijdsgebonden en daardoor goed navolgbaar voor de Tweede Kamer.•Een goed functionerend en maatschappel(k verantwoord bedr(fslevendoor het waarborgen van een uitmuntend ondernemings- en vesti-gingsklimaat met optimale randvoorwaarden voor succesvol onderne-merschap. We stellen vast dat de strategische doelstelling voor eengoed functionerend en maatschappel(k verantwoord bedr(fsleven inbegrotingsartikel 2 niet tijdsgebonden, meetbaar en specifiek isgeformuleerd en niet goed navolgbaar voor de Tweede Kamer.1Evaluatie fiscale ondernemerschapsregelingen, mei 2024.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XIII, nr. 42 3. Financiële risico’s en onzekerheden In de Staat van de rijksverantwoording 2023 stelden we vast dat deTweede Kamer regelmatig verrast wordt door berichten over uitgaven,inkomsten of resultaten die in de praktijk substantieel anders uitpakkendan was verwacht. We deden de aanbeveling om het risicobeheer meerop orde te brengen, risico’s pro-actiever te monitoren en om aandacht tevragen voor de kwaliteit van ramingen.Verder willen wij bij uw Kamer onder de aandacht brengen dat er in hetHoofdlijnenakkoord is vastgelegd dat voor de taakstelling op hetambtenarenapparaat de uitvoerende diensten zouden worden ontzien.Toch zien we in de ontwerpbegroting dat er middels een efficiencykortingvan 0,5% per jaar, oplopend tot 2,5% in 2029, ook op uitvoeringsorgani-saties (waaronder RVO) wordt gekort. De Algemene Rekenkamer heefteerder al geconstateerd dat de uitvoering onder druk staat. Met dezekorting op uitvoeringsorganisaties zien wij een risico dat de resultaten ende uiteindelijke uitgaven van het aangekondigde beleid anders zullenuitpakken dan nu is opgenomen in de begroting.4. Strategische Evaluatie Agenda (SEA) De Minister is verantwoordelijk voor het periodiek onderzoeken van dedoelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid dat aan zijn begrotingten grondslag ligt. Zo kan een Minister beleid op een onderbouwdemanier inrichten en bijsturen en zich goed verantwoorden over behaalderesultaten. De SEA laat zien welke evaluaties zijn uitgevoerd en geplandop de belangrijke beleidsthema’s van het departement. Eén keer per 4 tot7 jaar vindt er per beleidsthema een periodieke rapportage plaats die – alshet goed is – een compleet beeld geeft van de doelmatigheid en doeltref-fendheid van het beleid per thema.Alle (terugkerende) uitgaven van de Minister worden zo op deze wijzeafgedekt met evaluaties. De Algemene Rekenkamer heeft de SEA van hetMinisterie van Economische Zaken op 3 aspecten beoordeeld:a. Afdekking van de uitgaven door evaluatieonderzoek De SEA is erop gericht om de beleidsthema’s en de daarbij behorendeuitgaven met onderzoek af te dekken. Uit de SEA voor het begrotings-hoofdstuk XIII (EZ) blijkt dat voor alle begrotingsartikelen evaluatiesworden uitgevoerd. De Minister maakt echter niet inzichtelijk in hoeverrebegrotingsmiddelen met evaluaties zijn afgedekt.Daartoe is geen formele verplichting, maar zo heeft de Tweede Kamer nieteen duidelijk beeld van de afdekking van de financiële middelen metevaluaties en welke evaluatieopgave er voor de komende periode nog ligt.b. Geplande evaluaties in de SEA die wij van bijzonder belang achten De Algemene Rekenkamer wijst uw Kamer graag op drie evaluatieonder-zoeken die wij van bijzonder belang achten.De Evaluatie fiscale ondernemerschapsregelingen is reeds in juni 2024gepubliceerd. Gezien de demissionaire status van het kabinet is toen hetvervolg overgelaten aan het nieuwe kabinet. Omdat in het hoofdlijnenak-koord (HLA) is opgenomen dat o.a. fiscale maatregelen bij moeten dragenaan de verbetering van het vestigingsklimaat wijzen wij u op dezeevaluatie. Wij hebben eerder gewezen op het belang van een goedeonderbouwing van fiscale maatregelen. Ook hebben wij aangegeven datTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XIII, nr. 43 regelingen, zoals de KIA, waarvan niet aantoonbaar is of deze doeltreffendzijn, heroverwogen zouden kunnen worden.Na verschillende keren uitstel is in 2024 de 3,5 Ghz-band geveild. Allekavels zijn geveild, maar de opbrengst van de veiling lag dichtbij of op dereserveprijs.2 De in 2025 geplande Evaluatie multibandveiling 2020 en3,5 GHz-band veiling kan u inzicht bieden in de oorzaken van devertraging en de beperkte meeropbrengst boven op de reserveprijs.Daarnaast kan de evaluatie u inzichten bieden voor toekomstige keuzesvoor het verdeelinstrument, de veiling, en de uitwerking hiervan. Wijhebben in ons verantwoordingsonderzoek 2023 de keuze en uitwerkingvan een vergelijkende toets voor 2 kavels voor Wind op Zee onderzocht.Hierin concludeerden wij dat de keuze voor een vergelijkende toets goedwas onderbouwd.Tegelijk concludeerden wij dat de achterliggende belangenafwegingenmeer aandacht had mogen krijgen in de verantwoording aan hetparlement en dat een evaluatie van het proces altijd gewenst is. Dezegeplande evaluatie naar het inzetten van een veiling als verdeelinstrumentis in lijn met deze laatste aanbeveling.Aanvullend wijzen wij uw Kamer op de geplande interim-evaluatie van hetNationaal Groeifonds die in de SEA van de ontwerpbegroting van hetNationaal Groeifonds (begrotingshoofdstuk L) wordt aangekondigd. Dezestaat gepland voor 2024. Hierin zal inzicht worden gegeven in desubsidieverleningen (welke activiteiten, hoogte subsidiebedrag, (eind)be-gunstigden, verplichtingen etc.) en mogelijke kansrijke technieken voor devervolgevaluaties. Deze evaluatie kan mogelijk relevante inzichten biedenaan uw Kamer gezien de onzekerheid in hoeverre beleidswijzigingen ophet gebied van de bevordering van sleuteltechnologieën in Nederland,waar het NGF ook aan bijdraagt, impact zullen hebben op gerelateerdedoelstellingen zoals het doel om R&D-uitgaven naar 3% van het brutobinnenlands product te brengen. Na de eerste vijf jaar (in 2026) zal hetNGF als geheel worden geëvalueerd.c. Evidente witte vlekken in de SEA Het is opvallend dat het onderwerp vestigingsklimaat niet geagendeerdvoor evaluatieonderzoek. Het onderwerp hangt nauw samen met hetondernemingsklimaat. Naar verwachting zal het vestigingsklimaat wel bijverschillende specifieke (deel)evaluaties worden betrokken, waaronderevaluaties van fiscale maatregelen waarbij de beleidsverantwoordelijkheidbij andere departementen ligt. Het risico is dat dit slechts een gefragmen-teerd beeld zal geven van de effecten van het beleid voor het vestigings-klimaat als geheel. We achten het onderwerp relevant voor de oordeels-vorming van de Tweede Kamer over het betreffende beleidsterrein omdateen goed vestigingsklimaat een belangrijke doelstelling is voor deMinister en een evaluatie de Kamer ondersteunt bij haar controlerendetaak.5. Recent gepubliceerd en/of aankomend onderzoek AR De Algemene Rekenkamer brengt onder uw aandacht het Verantwoor-dingsonderzoek Nationaal Groeifonds 2023. Het NGF wordt stopgezet.Hierbij willen wij uw Kamer wijzen op het belang van voldoende aandachtvoor een goede uitvoering van de bestaande projecten gefinancierd vanuit het NGF.2Kamerbrief, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2023–2024, 24 095, nr. 587, 1 juli 2024, KamerbriefUitkomst 3,5 GHz-veiling.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XIII, nr. 44 Ook brengen wij de volgende publicaties onder uw aandacht, te weteneen recent gepubliceerd onderzoek en 2 aankomende onderzoeken naaronderwerpen die vallen onder het Ministerie van BZK, en ook voor hetMinisterie van EZ relevant kunnen zijn:•De Algemene Rekenkamer publiceerde op 10 september het rapport«Integriteitsbeleid als basis. Een onderzoek naar integriteitsbeleid opkerndepartementen» (Integriteit als basis, 2024).•Focusonderzoek Artificiële Intelligentie (AI) door de (rijks)overheid(15 oktober 2024). Het doel van dit onderzoek is inzicht te bieden in hetgebruik van AI door de rijksoverheid en daarmee verbonden organisa-ties. Het gaat hierbij om het inzicht dat deze organisaties zelf hebben inhet gebruik van AI-systemen en de risico’s en kansen die daarbij horen.•Het Rijk in de Cloud (15 januari 2025). Het doel van dit rijksbredeonderzoek bij alle ministeries is om te zien in hoeverre zij risico’sbeheersen bij het gebruik van «public cloud»-dienstverlening.Wij vertrouwen erop dat deze brief behulpzaam is bij de begrotingsbehan-deling in uw Kamer.Algemene Rekenkamerdrs. P.J. (Pieter) Duisenberg,presidentdrs. C. (Cornelis) van der Werf,secretarisTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XIII, nr. 45