Verzamelbrief ontwikkelingen in vastgoed en leefomgeving

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 592Defensienota 2024 – Sterk, slim en samen29 383Regelgeving Ruimtelijke Ordening en MilieuNr. 24 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 juli 2025Een sterke en geloofwaardige krijgsmacht is nodig om Nederland enEuropa veilig te houden. De huidige situatie aan de randen van Europa,maar ook in de rest van de wereld maakt dit alleen maar noodzakelijker.Dit leidt ertoe dat eenheden van Defensie zich sneller gereed moetenstellen voor hoofdtaak 1, namelijk om ons grondgebied en dat van onzebondgenoten te beschermen.Op 23 mei 2025 ontving uw Kamer de «ontwerpbeleidsvisie van hetNationaal Programma Ruimte voor Defensie» (Kamerstuk 36 592, nr. 17).Het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) is een belangrijkinitiatief om de groei van Defensie mogelijk te maken als het gaat omdirecte en indirecte ruimte om meer te oefenen en trainen in Nederland.De versnelling van de uitvoering van de omvangrijke vastgoedopgave isook randvoorwaardelijk om in het benodigde tempo te kunnen groeien.Defensie streeft in deze ambities altijd naar een balans tussen debescherming van de leefomgeving en de taken van Defensie met het oogop de nationale veiligheid en de voorbereiding van onze militairen op eenmogelijk gevecht. In deze brief informeer ik uw Kamer over de ontwikke-lingen op het gebied van vastgoed, leefomgeving en ruimtelijke ordeningwaarin we ook die balans voor ogen houden:•Leefomgeving:oPFAS;ostikstof en de mogelijke consequenties voor Defensie;oCommissie Overleg en Voorlichting Milieu (COVM);oenergietransitie en (militaire) luchtvaart;obestuursakkoord maritiem cluster;obestuurlijke afspraak Schaarsbergen;ogevechtsbaan en ISK.•Vastgoed:oconsequenties Kamerbrief «Verandering van de Krijgsmacht; Onzemensen onze toekomst; meer beter en sneller»;oversnelling realisatie vastgoedopgave. kst-36592-24ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 592, nr. 241 Leefomgeving: PFASPFAS is een (inter)nationaal en actueel vraagstuk, dat niet alleen Defensieraakt, maar heel Nederland. Defensie heeft verschillende stappengenomen bij het aanpakken van per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS)-verontreiniging op defensielocaties.Uw Kamer is op 31 maart 2025 (Kamerstuk 36 592, nr. 13) geïnformeerdover de risicogestuurde, programmatische PFAS-aanpak van Defensie dieuit drie stappen bestaat, voor tenminste dertien locaties. Als eerste stapheeft Defensie met betrokkenen per locatie (eventuele) uitvoeringsmaatre-gelen bepaald op basis van humane risico’s, ecologische risico’s enverspreidingsrisico’s. Inmiddels wordt de tweede stap in de risico-gestuurde aanpak voltooid, namelijk het beoordelen van mogelijkhedenom de risico’s weg te nemen of te beperken. Indien dergelijke risico’s erniet zijn, worden in overleg met het bevoegd gezag op een natuurlijkmoment maatregelen genomen. Denk hierbij aan reguliere onderhouds-baggercycli bij vliegvelden of bouwwerkzaamheden.Om de tweede stap uit te voeren heeft Defensie per locatie beoordeeldwat de mogelijkheden zijn om risico’s weg te nemen of te beperken. Dezebeoordelingen liggen op dit moment ter goedkeuring bij de InspectieLeefomgeving en Transport (ILT). Aansluitend gaat Defensie met ILT ingesprek over de te nemen maatregelen die passen bij de risico’s perlocatie. Ook wordt een kostenraming gemaakt gebaseerd op mogelijke(sanerings)technieken die passen bij de te nemen maatregelen.Hierna volgt de derde stap; het maken van een kosten-batenafweging omte komen tot de meest effectieve en financieel duurzame oplossing.Uw Kamer is op 31 maart 2025 geïnformeerd over de pilotsanering inLeeuwarden. Tijdens de pilotsanering in Leeuwarden is een beperktehoeveelheid grondwater onttrokken, gezuiverd via actieve koolfilters enopgeslagen in containers. Deze zuivering van de beperkte hoeveelheidmet PFAS verontreinigd water blijkt succesvol te zijn. Daarom onder-zoeken Defensie en het waterschap of de pilot kan worden opgeschaaldnaar een grotere hoeveelheid te onttrekken grondwater en of de resul-taten dan nog succesvol zijn. Omdat opvangen in containers bij groterehoeveelheden geen optie is, onderzoekt het waterschap of er juridischemogelijkheden zijn om het gezuiverde grondwater te lozen op hetoppervlaktewater. Indien de opschaling mogelijk is en leidt tot verge-lijkbare resultaten, kan het ontwerp van de «grote» bodemsanering vanhet voormalig brandweeroefenterrein hierop worden afgestemd en kaneveneens worden bekeken of voor andere locaties de inzet van koolfiltersook tot de mogelijkheden behoort.Leefomgeving: stikstof en de mogelijke consequenties voor DefensieOok Defensie heeft last van de vergunningverleningsproblematiekrondom stikstof. De (stikstof)ruimte voor nieuwe natuurvergunningen isbeperkt en dat belemmert de uitbreiding van defensieactiviteiten.De Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel (MCEN) werkt nade vaststelling van een startpakket in april 2025 aan aanvullendemaatregelen om vergunningverlening weer op gang te brengen. Defensielevert een zeer beperkte bijdrage aan het totaal aan stikstofdepositie inNederland, namelijk 0,01%, maar probeert in haar rol als terreinbeheerdereen bijdrage te leveren aan natuurherstel.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 592, nr. 242 Zolang de stikstofruimte beperkt is, zal Defensie per opgave gebiedsspe-cifiek moeten onderzoeken wat de gevolgen van de stikstofdepositie vande defensieactiviteiten zijn voor de daar aanwezige natuur. Als sprake isvan een overbelaste situatie, dan is een beperkt aantal instrumentenvoorhanden om de toename van de Defensieactiviteiten vergund tekrijgen. Intern salderen of stikstofruimte aankopen van derden, zijn doorde recente rechtelijke uitspraken enkel onder strikte voorwaarden mogelijkgeworden. Eén van de mogelijkheden die Defensie zal onderzoeken, is hettreffen van maatregelen om evenredig bij te dragen aan het in standhouden van de samenhang van het Natura 2000-gebied.Om de impact van de vergunningverleningsproblematiek rondom stikstofop Defensie beter te kunnen duiden, heeft TNO een verkenning gedaannaar de gevolgen op de operationele gereedstelling van de krijgsmachtvan de uitspraken van 18 december jl. van de Raad van State en van22 januari jl. van de Rechtbank Den Haag. Daarnaast heeft Royal Hasko-ningDHV (RHDHV) in opdracht van Defensie de stikstofdepositiebijdragevan Defensie in Nederland in kaart gebracht, ten opzichte van de huidigeachtergrondwaarde en de kritische depositiewaarde. Als bijlage bij dezebrief vindt uw Kamer het managementuittreksel van het onderzoek vanTNO en het onderzoeksrapport van RHDHV. Het volledige onderzoek vanTNO kan niet integraal gedeeld worden, omdat bepaalde onderdeleninzicht geven in kwetsbaarheden van Defensie als gevolg van stikstofbe-perkingen. Deze informatie is operationeel gevoelig en kan de inzet-baarheid van Defensie raken, waardoor openbaarmaking om redenen vanoperationele veiligheid niet mogelijk is.Leefomgeving: Commissie Overleg en Voorlichting Milieu (COVM)Defensie ziet het als haar verantwoordelijkheid om bij de uitvoering vanhaar grondwettelijke taken de geluids- en milieuhinder zoveel mogelijk teminimaliseren en inzicht te houden in hoe dit door de omgeving wordtbeleefd. De COVM is een adviescommissie die is ingesteld op grond vande Wet luchtvaart en twee belangrijke taken heeft: overleg en voorlichtingover milieu (doorgaans geluid) rondom de militaire luchthavens. Het iseen platform waarin Defensie en de omgeving structureel en inhoudelijktot kennisdeling, belangenafweging en gezamenlijke oplossingen komenrondom actieve militaire luchthavens. Zoals toegezegd in de Kamerbrief«Verzamelbrief ontwikkelingen in vastgoed en ruimtelijk domein» van28 oktober 2024 (Kamerstuk 36 592, nr. 4) deel ik hierbij de appreciatie vanhet onderzoeksrapport «Buren van een basis» die is afgestemd met deklankbordgroep bestaande uit vertegenwoordigers van alle COVM’s en deCommissie Awacs Limburg (CAL).1Defensie werkt, in lijn met aanbevelingen van het onderzoek, aan meeruniformiteit via de instellingsbesluiten en huishoudelijke reglementen vande COVM’s, met ruimte voor lokale kenmerken. Hierbij gaat het om hetmeer concretiseren van de doelstelling, de taak, de samenstelling, deverantwoordelijkheden en de werkwijze voor een verdere versterking vanconstructief overleg. Ik kies nu bewust niet voor één van de drie – inelkaars verlengde liggende – ontwikkelrichtingen, zoals die in hetonderzoeksrapport zijn geformuleerd. Die keuze is voor mij onderdeel vanhet ontwikkelproces samen met de COVM’s. Defensie stelt het regel-gevend kader op en geeft de COVM’s ontwikkelrichtingen mee diebijdragen aan een constructieve dialoog tussen (de basiscommandantvan) Defensie en haar omgeving, het verbeteren van de leefbaarheid en1De CAL adviseert de Minister van Defensie over hoe hinderfactoren vanuit het luchtvaartterreinGeilenkirchen op Nederlands grondgebied kunnen worden verminderd.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 592, nr. 243 omgevingskwaliteit rondom militaire luchthavens en het onderzoeken vanmogelijkheden om geluidshinder en milieu-impact te beperken.Als eerste stap bekijkt Defensie hoe de appreciatie kan worden ingepastbij aanpassing van de instellingsbesluiten. Na deze stap wordt met deCOVM’s overlegd hoe aan de volgende fase invulling kan wordengegeven. Dit vindt direct na de zomer plaats. Uw Kamer zal afsluitendworden geïnformeerd als de eerste aanpassingen van de instellingsbe-sluiten zijn voltooid.Leefomgeving: energietransitie en (militaire) luchtvaartWindturbines geven verstoring van de radardekking boven Nederland.Voor de plaatsing ervan moet daarom instemming worden verkregen vanDefensie. Instemming wordt gegeven als, na toetsing, blijkt dat de invloedvan de windturbine op de radardekking niet te groot is. Dit om te zorgendat er voldoende radardekking is om het luchtruim boven Nederlandveilig te houdenIn overleg met de provincie Noord-Brabant, vertegenwoordigers van deRegionale Energiestrategie (RES)-regio Hart van Brabant en het Ministerievan Klimaat en Groene Groei zijn de mogelijkheden onderzocht om deradardekkingsgraad te vergroten. Door gebruik te maken van secundaireradarbronnen naast primaire radarbronnen is het mogelijk de veiligheid teblijven garanderen terwijl ook meer ruimte vrijkomt voor het plaatsen vanwindturbines op plekken die eerder mogelijk waren afgewezen. Bijsecundaire radarbronnen wordt gebruik gemaakt van informatie dievliegtuigen zelf actief terugzenden.Defensie is zich bewust van de ruimtelijke impact als gevolg van deuitvoering van haar grondwettelijke taken. De aanwezigheid van diversevliegbases en laagvlieggebieden hebben invloed op wat ruimtelijkmogelijk is. Door samen te werken met de provincie Noord-Brabant en deRES-regio Hart van Brabant zijn mogelijkheden gevonden om beidebelangen in balans te brengen.Leefomgeving: bestuursakkoord ontwikkeling maritiem clusterIn juni 2023 sloten de provincie Noord-Holland, de gemeente Den Helderen Defensie het Bestuursakkoord Ontwikkeling Maritiem Cluster. Ditakkoord richt zich op de versterking van de leefbaarheid, de bereik-baarheid en de economie van de kop van Noord-Holland en de moderni-sering en transitie van de Koninklijke Marine in aansluiting op dezeregionale ontwikkeling.Deze samenwerking komt nu in een nieuwe fase. In de afgelopen periodeis veel voorbereidend werk verricht met verkenningen en analyses voorde onderbouwing van de deelprojecten. Er is gezamenlijk onderkend dathet nu tijd is om van voornemen en verkennend onderzoek naar de fasevan planuitwerking te gaan. Daarom hebben de provincie, gemeente enDefensie aanvullende afspraken gemaakt in een addendum. In ditaddendum, getekend op 20 maart 2025, zetten we de volgende stap metconcrete afspraken om de planuitwerking en realisatie van projecten teversnellen. Mede in de context van de veiligheidssituatie in de wereld:•De investeringsbereidheid:oDe gemeente en provincie reserveren middelen voor respectievelijkde versterking van de havendijk aan het Nieuwe Diep en een extraoeververbinding over de Koopvaardersbinnenhaven (de Ravelijn-Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 592, nr. 244 brug). Dit verbetert de verkeersdoorstroming en vergroot deleefbaarheid in de stad omdat het verkeer er dan omheen wordtgeleid;oDefensie zorgt voor de vervanging en verplaatsing van deMoormanbrug. Hiermee komt er meer afmeercapaciteit voor onzeschepen en wordt de toegang naar de marinehaven verbeterd.•De ontwikkeling van Buitenveld voor legering van defensiepersoneel.Zo ontstaat ruimte op het Nieuwe Haventerrein voor de uitbreiding vanandere activiteiten. Dit wordt door Defensie de komende tijd uitge-werkt, evenals het geschikt maken van «het Paleis» (het voormaligCommandementsgebouw) voor hergebruik tot een MaritiemInnovatiecentrum.•Er wordt onderzocht hoe het civiel medegebruik van maritiemvliegkamp De Kooy op langere termijn kan worden bestendigd engediversificeerd, opdat de combinatie van militair en civiel gebruiktoekomstbestendig zou zijn.Het intensiveren van de samenwerking door toe te werken naar eengezamenlijke planologische procedure en door de programmaorganisatiete versterken, borgt een gecoördineerde planrealisatie van de bovenge-noemde projecten. Met deze stappen bouwen de partijen aan een sterk,toekomstbestendig en veerkrachtig maritiem cluster, waarin civiele enmilitaire belangen hand in hand gaan om de thuisbasis van de KoninklijkeMarine, de gemeente Den Helder en de Kop van Noord-Holland, verder teontwikkelen.Leefomgeving: bestuurlijke afspraak SchaarsbergenOp 23 mei 2025 hebben de gemeente Arnhem, provincie Gelderland enDefensie een samenwerkingsovereenkomst ondertekend voor deOranjekazerne in Schaarsbergen, waar de 11 Luchtmobiele Brigadegebruik van maakt. De voorkeur van Defensie ging eerst uit naar eennieuwe kazerne ten noorden van de Koningsweg en ten zuiden vanvliegbasis Deelen. Deze locatie leverde, wegens de ligging dicht bij dekwetsbare natuur van de Veluwe, bestuurlijke en maatschappelijkeweerstand op. Daarom is in goed overleg met de betrokken partijengekozen voor vernieuwing van de huidige kazerne, waarbij tijdelijkehuisvesting op terreinen buiten de hekken van de kazerne noodzakelijk is.Met deze ondertekening verlenen partijen medewerking om de revitali-satie van de kazerne op de huidige locatie, ten zuiden van de Koningsweg,zo snel, zeker en haalbaar als mogelijk te maken. De tijdelijke huisvestingbuiten de hekken, die nodig is om de revitalisatie te realiseren, wordt zoveel mogelijk beperkt. De gemeentelijke gronden die hiervoor wordeningezet, zullen maximaal voor zes jaar worden benut.Leefomgeving: gevechtsbaan en Infanterie Schietkamp (ISK)De gevechtsbaan op het Infanterie Schietkamp (ISK) is een belangrijkelocatie voor militaire training en oefeningen, waar Nederlandse eninternationale troepen komen om hun vaardigheden te verbeteren in eenrealistische en veilige omgeving. Door de bezuinigingen van de afgelopenjaren was de gevechtsbaan langere tijd niet in gebruik en moet onderhoudworden uitgevoerd zodat nieuwe rekruten kunnen worden opgeleid.Door de hoge natuurwaarden op en rond de gevechtsbaan konden deherstelwerkzaamheden niet direct worden uitgevoerd. In samenwerkingmet het Rijkvastgoedbedrijf, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland(RVO) en het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid enNatuur (LVVN) is gekozen voor een pragmatische werkwijze, waardoor deTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 592, nr. 245 natuurwaarden worden beschermd en de werkzaamheden geenvertraging oplopen.Een uitgebreid ecologisch werkprotocol heeft ervoor gezorgd dat devereiste maatregelen om negatieve effecten op beschermde soorten tevoorkomen tijdig en zorgvuldig zijn getroffen. Op 15 april jl. zijn dewerkzaamheden gestart en naar verwachting zullen de afsluitendewerkzaamheden en controles in deze zomer zijn voltooid. In het debatover het Jaarverslag en de Slotwet 2024 op 11 juni 2025 heb ik uw Kamergemeld dat ik verwacht dat de schietbaan in oktober 2025 in gebruik kanworden genomen.Onder andere tijdens de begrotingsbehandeling in december 2024 uitteuw Kamer haar zorgen over de snelheid waarmee de opbouw van dekrijgsmacht vorm krijgt. Door de interdepartementale samenwerking, deurgentie die unaniem wordt gevoeld om defensiepersoneel realistisch telaten trainen en de mogelijkheden om natuurwaarden en defensieactivi-teiten te combineren, is dit project een voorbeeld dat aantoont dat hierineen werkbare balans kan worden gevonden.Vastgoed: consequenties Kamerbrief «Verandering van de krijgsmacht;Onze mensen onze toekomst; meer beter en sneller»In de Kamerbrief «Verandering van de krijgsmacht; Onze mensen onzetoekomst; meer beter en sneller» van 24 maart 2025 (Kamerstuk 33 763,nr. 161) heb ik uw Kamer geïnformeerd over aanvullende maatregelen dieDefensie neemt om versneld te veranderen naar een voortdurendinzetgerede en schaalbare krijgsmacht. Een krijgsmacht die kan meebe-wegen met dreiging, die kan afschrikken en die zo nodig het territorium ende belangen van Nederland en de NAVO-bondgenoten kan verdedigen.Voor snel en grootschalig opschalen moeten de randvoorwaarden op ordezijn. De organisatie moet hiertoe onder andere flexibel met de behoeftekunnen meebewegen en onze medewerkers moeten hun werk goedkunnen doen. Dat betekent dat iedereen kan beschikken over de juisteuitrusting, voldoende oefenmogelijkheden en ruimte, en over goedehuisvesting en werkplekken.Om de in de bovengenoemde Kamerbrief geschetste personele groei teondersteunen, moeten diverse defensieobjecten worden gerevitaliseerd.Uw Kamer is reeds geïnformeerd over het project «RevitaliserenJohannes Postkazerne in Havelte» en het project «Revitalisering vliegbasisWoensdrecht» (Kamerstukken 36 124, nr. 37 en Kamerstuk 27 830, nr. 421).Eerder in deze brief kwam de revitalisering van de Oranjekazerne inSchaarsbergen en het bestuurlijk akkoord voor het maritiem cluster aanbod. Op dit moment wordt gewerkt aan de voorbereidingen voor eennieuwe, moderne en duurzame kazerne voor het Korps Commando-troepen in Roosendaal en de nieuwbouw voor het Air Mobility Commandop vliegbasis Eindhoven. Defensie is van plan om vanaf 2028 de Nassau-Dietz Kazerne uitsluitend in gebruik te nemen voor militaire doeleinden. Erwordt begonnen met plannen hoe we deze kazerne, zo snel mogelijk navaststelling van het definitieve programma eind 2025, moderniseren en delegering functioneel maken. Met het oog op de geschetste personele groeizijn de voorbereidingen in volle gang voor het landelijk vernieuwen vanonderkomens voor legering.Tot slotAlle bovengenoemde ontwikkelingen dragen voor Defensie bij aan hetgereed zijn voor de toekomst. Effectief vastgoed en een goede omgangmet de leefomgeving zijn randvoorwaarden voor een krijgsmacht die zichTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 592, nr. 246 versneld gereed kan stellen, wat nodig is vanwege de internationalespanningen die onze aandacht vragen. Het Defensiepersoneel is het hartvan de organisatie. Zij hebben werkomstandigheden nodig waarin zij zichoptimaal kunnen voorbereiden op het belangrijke werk dat zij doen.De Staatssecretaris van Defensie,G.P. TuinmanTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 592, nr. 247