Overkoepelende duiding deelprogramma Oversterfte coronapandemie

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202525 295InfectieziektenbestrijdingNr. 2219 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 28 januari 2025Sinds het begin van de coronapandemie zijn er periodes waarin meerpersonen overleden dan was verwacht: oversterfte. Het ZonMw-deelprogramma Oversterfte volgt uit de aangenomen motie1 van het lidOmtzigt om academisch onderzoek te doen naar de redenen en oorzakenvan oversterfte tot en met november 2021. Bijgaand stuur ik u deoverkoepelende duiding van de resultaten van het ZonMw-deelprogramma Oversterfte, opgesteld door de wetenschappelijkebegeleidingscommissie van het deelprogramma. Tevens geef ik middelsdeze brief mijn appreciatie van de resultaten en de opgestelde duiding.Met deze afsluitende, overkoepelende duiding is het opgezette onder-zoeksprogramma afgerond. De onderzoeksresultaten en deze duidingbevatten waardevolle inzichten naar de redenen van de oversterfte. Ikbedank daarom alle onderzoekers voor hun waardevolle bijdragen en decommissie voor het begeleiden van de onderzoeken en het duiden van deresultaten.Duiding wetenschappelijke begeleidingscommissieDe wetenschappelijke begeleidingscommissie geeft aan dat de onder-zoeken laten zien dat de resultaten grotendeels wijzen in dezelfde richtingals de resultaten uit het rapport van het RIVM en CBS2 naar de oversterftein 2020 en 2021. Enkele voorname bevindingen uit dit rapport zijn dat deperioden met oversterfte in 2020 en 2021 samenvallen met de periodenwaarin relatief veel mensen aan COVID-19 overleden, al is mogelijk nietalle oversterfte te verklaren door COVID-19 als doodsoorzaak. Ook blijkt1Kamerstukken II 2021/2022, 25 295, nr. 1617.2CBS & RIVM (2022). Sterfte en oversterfte in 2020 en 2021 Onderzoek door het CBS en hetRIVM, in het kader van het ZonMw-onderzoeksprogramma Oversterfte. https://www.rivm.nl/sites/default/files/2022-06/Eindrapport%20CBS%20en%20RIVM%20-%20Sterfte%20en%20oversterfte%20in%202020%20en%202021_def.pdf. kst-25295-2219ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 25 295, nr. 22191 uit dat rapport dat na COVID-19 vaccinatie het risico op overlijden veelkleiner is. Vervolgonderzoek dat zowel het RIVM3 als CBS4 heeft gedaanvoor COVID-19 vaccinatie en sterfte in het jaar 2022 bevestigt dit beeld,evenals diverse onderzoeken uit dit deelprogramma.Uit de uitgevoerde onderzoeken en de overkoepelende duiding door dewetenschappelijke begeleidingscommissie volgt dus wederom deconclusie dat de COVID-19-vaccinaties niet hebben geleid tot deoversterfte. Integendeel, de vaccinaties hebben juist het aantal overlijdensbeperkt.De wetenschappelijke begeleidingscommissie geeft in de duiding aan datde onderzoeken waardevolle inzichten geven op thema’s opgenomen inde opgestelde onderzoeksagenda, zoals een gedetailleerd beeld van deoversterfte voor specifieke deelpopulaties, zoals verpleeghuisbewoners en(andere) kwetsbare groepen. Ik onderschrijf de waarde hiervan. Zo is uitde onderzoeksresultaten gebleken dat bij mensen bij wie COVID-19vermeld is op de doodsoorzaakverklaring, dementie, COPD, astma,diabetes mellitus en obesitas vaker voorkomen als bijkomendedoodsoorzaak dan bij mensen die aan een andere oorzaak dan COVID-19overleden. Daarnaast geven de onderzoeken inzichten in onder andere derol van ongunstige leefstijlfactoren en sociaaleconomische status op deoversterfte.Daarmee is steeds duidelijker geworden wat heeft bijgedragen aan deoversterfte, maar ook dat er niet één duidelijke aanwijsbare oorzaak vande oversterfte is.DataDe begeleidingscommissie benoemt het belang van een goededata-infrastructuur, waarbij real-time data vanuit verschillende (weten-schappelijke) disciplines gebruikt en gekoppeld kunnen worden. Zij noemtin dit verband ook het recente TNO-rapport5 waarvan ik heb kennisge-nomen. Het Ministerie van VWS zal in de komende weken in gesprek gaanmet de onderzoekers om de resultaten en aanbevelingen te bespreken.Het belang van een goede data-infrastructuur onderschrijf ik. Mijnambtsvoorgangers hebben zich actief ingezet om de data voor deoversterfteonderzoeken beschikbaar te stellen voor onderzoekers, omdatdit met veel uitdagingen gepaard ging. Dit heeft ertoe geleid dat veel datanu beschikbaar is voor externe onderzoekers om zelf onderzoek mee teverrichten. Ik zal erop toezien dat deze data beschikbaar is en blijft vooronderzoekers.Tevens zet het Ministerie van VWS verdere stappen op het gebied vandatadeling en -infrastructuur. Het derde deelrapport «Aanpak coronacrisisDeel 3: januari 2020 – september 2022» van de Onderzoeksraad voorVeiligheid noemt ook de problematiek rond datadeling. In de kabinetsre-actie op dit rapport van 5 april jl.6 is aangegeven hoe de knelpunten3RIVM (2023). COVID-19 vaccinatie en sterfte in 2022. Kans op sterfte aan COVID-19 en andereoorzaken na COVID-19 vaccinatie in Nederland. https://www.rivm.nl/publicaties/covid-19-vaccinatie-en-sterfte-in-2022-kans-op-sterfte-aan-covid-19-en-andere-oorzaken4CBS (2023). Oversterfte en doodsoorzaken in 2020 tot en met 2022https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2023/oversterfte-en-doodsoorzaken-in-2020-tot-en-met-20225TNO (2024). Pandemisch paraat door middel van herbruikbare data Kennissynthese overstakeholders en databronnen voor FAIR data en pandemische paraatheid. https://www.zonmw.nl/sites/zonmw/files/2024-11/TNO-2024-R11031-PANDEMISCHE-PARAAT-doormiddel-van-FAIR-data_241014_publiek.pdf6Kamerstukken II 2023/2024, 25 295, nr. 2173.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 25 295, nr. 22192 aangepakt worden, bijvoorbeeld door het verbeteren van het pandemischparaat IV- en datalandschap. Voor een adequate gegevensdeling moetenook wettelijke grondslagen verbeterd, verduidelijkt en aangevuld worden.Daar zet de Minister van VWS zich hier hard voor in; zo wordt gewerkt aaneen wetsvoorstel om de Wet publieke gezondheid aan te passen (derdetranche wijziging Wet publieke gezondheid). Dit wetsvoorstel zal voor dezomer in internetconsultatie gaan. Daarnaast heeft de Minister van VWSuw Kamer op 18 december jl. geïnformeerd over onder andere de agendavan databeschikbaarheid in de zorg7, de nationale strategie voor hetgezondheidsinformatiestelsel8 en de aanpassing van de Wet elektronischegegevensuitwisseling in de zorg.9VervolgBegin 2024 heeft uw Kamer een motie aangenomen van het lid Joseph(NSC) c.s. over een onafhankelijk en integraal wetenschappelijk onderzoeknaar de redenen en oorzaken van oversterfte sinds 2020 (Kamerstuk25 295, nr. 2157). Zoals de voormalig Minister voor Medische Zorg in haarbrief van 15 april jl.10 aan uw Kamer schreef, is naar aanleiding van dezemotie aan de wetenschappelijke commissie van het ZonMw deelpro-gramma Oversterfte gevraagd, op basis van de op dat moment bekenderesultaten, naar de noodzaak, randvoorwaarden en eventuele aandachts-punten voor een dergelijk onderzoek. De commissie oordeelde dat ditgeen nieuwe inzichten zal opleveren. Nu alle resultaten bekend zijn, vroegik de commissie om nogmaals op deze vraag te reflecteren. De begelei-dingscommissie (en het bestuur van ZonMw) handhaaft het oorspronke-lijke advies. Een overkoepelend integraal vervolgonderzoek, uitgevoerddoor andere, onafhankelijke onderzoekers, leidt naar verwachting niet totnieuwe inzichten. Gezien de zeer beperkte meerwaarde van een dergelijkintegraal onderzoek vind ik het niet verstandig om in tijden waarin we,ingegeven door financiële schaarste, soms pijnlijke keuzes moeten maken,dit met belastinggeld te financieren. Ter vergelijking, voor het deelpro-gramma Oversterfte was reeds een budget van twee miljoen eurobeschikbaar gesteld.Hierbij wil ik ook benoemen dat het RIVM11 en CBS12 inmiddels onderzoekhebben gedaan naar de oorzaken van oversterfte in de periode 2020–2022.Dit is dus met inclusie van 2022; een jaar langer dan de scope van hetZonMw-programma.Het is daarnaast voor onderzoekers mogelijk eigenstandig onderzoek uitte voeren met de beschikbare open data. Daar heb ik vanzelfsprekendgeen enkel bezwaar tegen.De commissie noemt dat het interessant kan zijn om (verdiepende)onderzoeksvragen te stellen aangezien ook na afronding van dit deelpro-gramma nog kennishiaten bestaan. Suggesties worden onder meergenoemd op het gebied van langetermijneffecten van de pandemie,virusvarianten in relatie tot oversterfte en de organisatorische kenmerkenvan de oversterfte, zoals het type lockdown of het naleven van decoronamaatregelen. Ik ben van mening dat de uitkomsten van dergelijke7Kamerstukken II 2024/2025, 27 529, nr. 325.8Kamerstukken II 2024/2025, 27 529, nr. 326.9Kamerstukken II 2024/2025, 27 529, nr. 328.10Kamerstukken II 2023/2024, 25 295, nr. 2178.11RIVM (2023). COVID-19 vaccinatie en sterfte in 2022. Kans op sterfte aan COVID-19 en andereoorzaken na COVID-19 vaccinatie in Nederland. https://www.rivm.nl/publicaties/covid-19-vaccinatie-en-sterfte-in-2022-kans-op-sterfte-aan-covid-19-en-andere-oorzaken12CBS (2023). Oversterfte en doodsoorzaken in 2020 tot en met 2022https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2023/oversterfte-en-doodsoorzaken-in-2020-tot-en-met-2022Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 25 295, nr. 22193 onderzoeken interessant zijn, met name vanuit wetenschappelijk oogpunt.Er zullen echter altijd interessante vragen overblijven om te onderzoeken;dat is inherent aan de wetenschap. COVID-19 heeft een enorme invloed opallerlei aspecten van de maatschappij gehad, daarom zal er niet ééneenduidige verklaring voor de oversterfte komen en blijven er altijdvervolgvragen om te stellen. Ik vind het echter ook belangrijk datonderzoeks-uitkomsten een concreet handelingsperspectief bieden en datis er niet altijd bij de verdiepende onderzoeksvragen. Ter illustratie, hettype virusvariant in relatie tot de oversterfte is vanuit wetenschappelijkoogpunt zeer interessant om te bestuderen, maar het zal beleidsmatigwaarschijnlijk tot weinig tot geen verandering leiden, aangezien veel vandeze virusvarianten inmiddels niet meer rondgaan. Daarnaast is en wordter al veel onderzoek gedaan naar allerlei aspecten van de coronacrisis,niet alleen binnen het deelprogramma Oversterfte, maar ook in de ZonMwprogramma’s «Post-COVID: onderzoeksprogramma, kennisinfrastructuuren expertisenetwerk» en «Effecten van maatregelen tijdens eenpandemie», die de komende jaren nog lopen en tot inzichten zullen leiden.Daarom zal ik op dit moment vanuit VWS geen aanvullende opdrachtgeven om verdiepende onderzoeksvragen te onderzoeken.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,V.P.G. KarremansTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 25 295, nr. 22194