Beleidsreactie WODC-evaluatie pilot Maatwerk

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202524 587Justitiële Inrichtingen29 270ReclasseringsbeleidNr. 1009 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE ENVEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 5 december 2024In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Datacentrum(WODC) heeft onderzoeksbureau Dialogic een evaluatie uitgevoerd naarde pilot Maatwerk (zie bijlage). Maatwerk is een pilot die sinds 2022 doorGevangenenzorg Nederland wordt uitgevoerd in de PenitentiaireInrichting (PI) in Alphen aan den Rijn. Deze pilot is erop gericht gedeti-neerden te motiveren om aan de slag te gaan met hun toekomst, onderandere door te helpen in bij de zoektocht naar passend werk. De pilotMaatwerk is positief geëvalueerd: volgens onderzoekers is aannemelijkdat de aanpak bijdraagt aan het hebben van geschikt en duurzaam werkna detentie voor gedetineerden. Daarom zal de beschrijving van deaanpak in 2025 gedeeld worden met PI’s en vrijwilligersorganisaties.Pilot MaatwerkGevangenenzorg Nederland is een christelijke vrijwilligersorganisatie diezich inzet voor (ex-)gedetineerden, tbs-patiënten en hun familieleden. Van2016 tot begin 2022 heeft Gevangenenzorg Nederland het project DeCompagnie uitgevoerd in PI Krimpen aan den IJssel. Gesprekken metGevangenenzorg Nederland over een vervolg op De Compagnie hebbengeleid tot de pilot Maatwerk in PI Alphen aan den Rijn, die is gestart in2022.1 Vooraf is bepaald dat de aanpak van Maatwerk moest aansluiten ophet reguliere proces in de PI’s en de Beperkt Beveiligde Afdeling (BBA) entoegankelijk moest zijn voor een zo groot mogelijke groep gedetineerden.Verder is afgesproken dat de aanpak, eenmaal ontwikkeld en beproefd,door Gevangenenzorg Nederland wordt opgeschreven. Doel daarvan isom de opgedane ervaringen te kunnen delen met andere PI’s en vrijwilli-gersorganisaties, zodat zij daar hun voordeel mee kunnen doen.In het evaluatierapport beschrijven de onderzoekers dat het aanbod vanMaatwerk uit verschillende onderdelen bestaat, die apart gevolgd kunnen1Kamerstukken II, 2021/22, 24 587, nr. 815. kst-24587-1009ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10091 worden door gedetineerden al naar gelang hun behoefte. Deze onder-delen zijn onderverdeeld in drie categorieën: 1) vrijwilligers, 2) arbeid en3) ondersteunend.1)VrijwilligersVrijwilligers van Maatwerk zijn aanwezig op de leefafdelingen vangedetineerden en op het re-integratiecentrum, waar ze contact kunnenleggen met gedetineerden die hiervoor openstaan en gedetineerdenkunnen koppelen aan een «maatje» voor periodieke één-op-één gesprekken. Er is ook een nazorgtraject na detentie mogelijk.2)ArbeidEen gedetineerde kan samen met de vrijwilliger de Cursus Arbeids-oriëntatie volgen (CAO). Deze cursus moet ervoor zorgen dat degedetineerde weet wat diens motivatie is voor werk, welke kwaliteitenhij of zij bezit en wat voor werk leuk en passend kan zijn. Ook organi-seert Gevangenenzorg Nederland samen met de PI een ondernemers-bijeenkomst waarbij ondernemers worden uitgenodigd in de PI endeelnemers van Maatwerk potentiële werkgevers kunnen ontmoeten.3)OndersteunendTot slot ondersteunen de adviseurs arbeidsintegratie van Gevangenen-zorg Nederland de gedetineerden in de zoektocht naar een baanmiddels arbeidsbemiddeling en leggen indien gewenst contacten metpotentiële werkgevers. Gevangenenzorg Nederland biedt ook nog eenaantal ondersteunende cursussen aan die zijn gericht op het herstelvan de gedetineerde en het herstel van relaties.De doelstelling van Maatwerk is door Gevangenenzorg Nederlandomschreven als «... gedetineerden te motiveren aan de slag te gaan methun toekomst, waaronder arbeidsintegratie, waarbij vrijwilligers eenbelangrijke rol spelen.»Samenvatting evaluatieHet doel van het WODC-onderzoek was om te evalueren of de Maatwerk-aanpak ver genoeg ontwikkeld is om als volwaardige en effectieve aanpakbeschreven te worden en bijdraagt aan de arbeidsintegratie van deelne-mende gedetineerden. Naast het vormen van een oordeel over hetbehalen van de directe doelen van de aanpak, is ook onderzocht welkeneveneffecten zich voordoen. In dit onderzoek is ook gekeken of deaanpak verder gedeeld kan worden met andere vrijwilligersorganisatiesen PI’s.OnderzoeksmethodeIn dit evaluatierapport wordt op basis van de literatuur en ervaringenbepaald in hoeverre het plausibel is dat de Maatwerk-aanpak heeftbijgedragen aan de gestelde doelen en daarmee van meerwaarde kan zijn.Het onderzoek betreft geen effectmeting: daarvoor zouden een (quasi)experimentele opzet, voldoende deelnemers en een langere looptijdnoodzakelijk zijn.Uitkomsten van het onderzoekIn totaal zijn 76 Maatwerk-trajecten gestart in de periode medio 2022 totmedio 2024. Uit het onderzoek blijkt dat er twee doelgroepen zijn vanMaatwerk die ook deels overlappen: gedetineerden die baat zoudenhebben bij een maatje en/of gedetineerden die ondersteuning kunnengebruiken bij het vinden van een geschikte baan. Twee derde van dedeelnemers was gekoppeld aan een vrijwilliger en (nog) niet bezig metarbeidsoriëntatie. Zij kunnen in de toekomst alsnog deelnemen aanonderdelen op het gebied van arbeid.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10092 Wat het onderdeel «vrijwilligers» betreft, blijkt uit de evaluatie dat zij vanmeerwaarde zijn. Dit is ook in lijn met bestaande literatuur. Het gaat danbijvoorbeeld om het bieden van een luisterend oor en ondersteuning oppraktisch en emotioneel vlak, waardoor volgens de literatuur wordtbijgedragen aan de sociale en persoonlijke re-integratie van een gedeti-neerde. Daarnaast bleek uit de evaluatie dat een positief neveneffect vaninzet van vrijwilligers is dat zij casemanagers op bepaalde punten kunnenontlasten en dat de aanwezigheid van vrijwilligers op leefafdelingen desfeer en het leefklimaat ten goede kan komen.Het vinden van passend werk vanuit detentie is in het algemeen een groteopgave voor gedetineerden, zowel met betrekking tot het vinden van demotivatie als de praktische uitdagingen die ermee gepaard gaan. Hetaanbod van Maatwerk op het onderdeel «arbeid» ondersteunt gedeti-neerden in het vinden van motivatie voor werk en het herkennen van deeigen kwaliteiten. Via de ondernemersbijeenkomsten en arbeidsbemid-deling door de adviseurs arbeidsintegratie kunnen gedetineerdenvervolgens ook op een praktische manier geholpen worden in het leggenvan contacten met potentiële werkgevers en het vinden van werk. Er zijnten tijde van het onderzoek 37 Maatwerk-trajecten afgerond, waarin intotaal vijftien deelnemende gedetineerden zijn bemiddeld naar werk. Bijeen deel van de afgeronde trajecten heeft ook een nazorgtraject gelopen(of is nog bezig). De eerste succesverhalen leiden tot een toename inaanmeldingen voor Maatwerk. Volgens de onderzoekers is het goedvoorstelbaar dat bij voortzetting van het programma het aantal naar werkbemiddelde deelnemers zal toenemen.In de ondersteunende onderdelen, onder andere gericht op het herstelvan de gedetineerde en het herstel van relaties, ligt wat de onderzoekersbetreft niet de meerwaarde van Maatwerk: hier zijn binnen het bestaandere-integratieaanbod ook andere mogelijkheden toe.Conclusie evaluatieonderzoekDe onderzoekers concluderen dat het plausibel gemaakt kan worden datde aanpak bijdraagt aan het hebben van geschikt en duurzaam werk nadetentie voor gedetineerden. De aanpak zou daarmee ook een bijdragekunnen leveren aan een succesvolle re-integratie en een verminderdekans op recidive. Voor het bereiken van deze doelen is het wel van belangdat de aanpak aanvullend is op het bestaande re-integratieaanbod en datde gedetineerde ook voldoende ondersteuning ontvangt op het gebiedvan de overige basisvoorwaarden en andere problematiek.Uit het onderzoek blijkt dat in de aanmeld- en selectieprocedure vanMaatwerk geen criteria of drempels bestaan die gedetineerden opvoorhand uitsluiten. Dat sluit aan bij vooraf bepaalde doelstelling dat deaanpak toegankelijk moest zijn voor een zo groot mogelijke doelgroep.Geconcludeerd wordt dat er mogelijkheden zijn om de aanpak uit tebreiden naar andere PI-omgevingen, thema’s en vrijwilligersorganisaties.In dit kader wijzen de onderzoekers erop dat het wel van belang is dat heteen volwassen vrijwilligersorganisatie betreft, die de vrijwilligersvoldoende ondersteunt en voorbereidt en consistent vrijwilligers kanleveren. Daarnaast moet de organisatie goed contact met de PI en decasemanagers kunnen onderhouden en bekend zijn met de processen inde PI.BeleidsreactieOm de re-integratie van gedetineerden te bevorderen is het van belangdat wordt ingezet op de basisvoorwaarden werk en inkomen, huisvesting,Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10093 schuldhulp, zorg(verzekering), identiteitsbewijs en sociaal netwerk. Depilot Maatwerk richt zich op de basisvoorwaarde werk en inkomen.Bekend is dat de meeste gedetineerden bij aanvang van hun detentie alproblemen op de basisvoorwaarden hebben: uit de nazorgmonitor blijktdat ongeveer 19% van de onderzochte groep werk had een maand voordetentie, één maand na vrijlating is dat 18%.2 Hulp bij het op orde krijgendaarvan is van belang. In dat licht is het dus positief dat de onderzoekersconcluderen dat de aanpak van Maatwerk een bijdrage kan leveren aanhet hebben van geschikt en duurzaam werk na detentie. De meerwaardezit wat mij betreft ook in de constatering dat de vrijwilligers de casema-nagers op punten kunnen ontlasten en een positieve bijdrage kunnenleveren aan de sfeer en het leefklimaat op de afdelingen.De pilot Maatwerk zou aanvankelijk een looptijd hebben tot en met 2024.Ik heb besloten het aankomende jaar, 2025, de pilot te verlengen. Redenhiervoor is dat door personeelstekorten in de PI Alphen aan den Rijnhelaas minder contact mogelijk was tussen vrijwilligers en gedetineerdendan beoogd. Met een jaar extra krijgt Gevangenenzorg Nederland de tijdom hun aanpak nog wat langer te beproeven en de beschrijving ervan afte ronden. Wanneer gereed zal deze beschrijving worden gedeeld metandere vrijwilligersorganisaties en PI’s. Wat ik daarmee beoog is datandere organisaties van de opgedane kennis en positieve ervaringenkunnen leren en daarmee hun eigen aanpak kunnen ontwikkelen ofverbeteren. Door gezamenlijk te streven naar het bieden van de nodigeondersteuning van gedetineerden bij hun re-integratie, kunnen we eenbelangrijk verschil maken.De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,I. Coenradie2WODC (2024). Monitor nazorg ex-gedetineerden – 7e meting.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 24 587, nr. 10094