Voortgangsrapportage over de Nederlandse bijdrage aan EUFOR Althea in Bosnië en Herzegovina

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202429 521Nederlandse deelname aan vredesmissiesNr. 484 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VANDEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 15 mei 2024In overeenstemming met artikel 100 van de Grondwet, en met verwijzingnaar de eerdere artikel 100-brief inzake de Nederlandse bijdrage aanEUFOR Althea1 (Kamerstuk 29 521, nr. 459 d.d. 6 april 2023), ontvangt uhierbij de voortgangsrapportage over de Nederlandse bijdrage aanEUFOR Althea van mei 2023 tot en met april 2024.EssentieMet deze voortgangsrapportage beoogt het kabinet inzicht te geven in devoortgang van de Nederlandse bijdrage aan EUFOR Althea in degenoemde periode. De voortgangsrapportage geeft inzicht in de wijze vanmonitoring van de Nederlandse bijdrage, blikt terug op de politieke enveiligheidsontwikkelingen waarbinnen de inzet in het afgelopen jaarplaatsvond, de strategie van de Nederlandse geïntegreerde inzet, degronden voor deelname en de voortgang van EUFOR Althea en deNederlandse bijdrage aan de operatie.Sinds januari 2023 draagt Nederland met vier stafofficieren bij aan EUFORAlthea.2 In september 2023 werd deze bijdrage uitgebreid met een HumanIntelligence (HUMINT)-team van maximaal tien personen en in oktobermet een infanteriecompagnie van het Korps Mariniers (maximaalhonderdvijftig militairen). Daarnaast werd het nationaal kader voorstafofficieren opgehoogd van vier naar maximaal zeven Nederlandsemilitairen.3 Het nationaal kader voor de infanteriecompagnie loopt totoktober 2024. Het nationaal kader voor de stafofficieren en hetHUMINT-team loopt tot en met 31 juli 2025.1European Union Force in Bosnia and Herzegovina.2Geannoteerde agenda Raad Buitenlandse Zaken Defensie 15 november 2022 (Kamerstuk21 501-28, nr. 247).3Kamerbrief verslag NAVO DMM 15 en 16 juni 2023 d.d. 28 juni 2023 Kamerstuk 28 676, nr. 436. kst-29521-484ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 521, nr. 4841 Het kabinet hecht aan transparantie in het rapporteren over voortgang vande doelstellingen van de operatie en de Nederlandse bijdrage. Zoals in deartikel 100-brief vermeld en voortvloeiend uit onder meer de geleerdelessen uit MINUSMA, Afghanistan/Resolute Support en EMASoH, is voorde Nederlandse bijdrage aan EUFOR Althea een monitoringsraamwerkontwikkeld (zie «Monitoring»).Stabiliteit op de Westelijke Balkan raakt rechtstreeks aan de veiligheidsbe-langen van de Europese Unie. De stabiele maar fragiele situatie vraagt omeen blijvende presentie van EUFOR Althea in Bosnië en Herzegovina. DeNederlandse strategische doelstelling ten aanzien van de WestelijkeBalkan is het bijdragen aan de bevordering van politieke en socialestabiliteit en vreedzame co-existentie in Bosnië en Herzegovina en deWestelijke Balkan. Deze doelstelling is ongewijzigd sinds de start van debijdrage aan EUFOR Althea. Hetzelfde geldt voor de gronden voordeelname. De Nederlandse bijdrage levert een waardevolle bijdrage aande operatiedoelstellingen van EUFOR Althea en daarmee aan de bevor-dering van politieke en sociale stabiliteit in Bosnië en Herzegovina.Tot dusverre beoordeelt het kabinet de bijdrage aan de operatie alspositief en blijft het kabinet zich inspannen voor de aandachtspunten enom een constructieve bijdrage te leveren aan de voortgang van deoperatie. Om deze redenen onderzoekt het kabinet de mogelijkheden voorverlenging van de Nederlandse militaire bijdrage aan EUFOR Althea.Zodra daartoe aanleiding is, zullen wij u nader informeren.MonitoringVoortvloeiend uit onder meer de geleerde lessen uit MINUSMA,Afghanistan/Resolute Support en EMASoH en de moties Bosman4 enKerstens/Van Ojik5 is de uitwerking voor verbeterde monitoringbeschreven in de artikel 100-brief over de Nederlandse bijdrage aanEUFOR Althea. Monitoring gebeurt op continue en periodieke basis omhet organisatieleren omtrent de bijdrage te vergroten. Hierbij wordtgekeken naar de voortgang en effectiviteit van de Nederlandse bijdrage,maar ook naar de mate waarin EUFOR Althea als geheel goed functioneerten de operatiedoelstellingen behaalt.Zo worden er doorlopend (operationele) aanpassingen gedaan op basisvan ervaringen en terugkoppeling van Nederlandse militairen in deoperatie. Hiervoor ontvangt Defensie op dagelijkse en wekelijkse basisinput van de Senior National Representative (SNR) en wordt aan het eindvan elke rotatie door de SNR een eindrapport opgesteld waar lessen uitworden getrokken die kunnen leiden tot aanpassingen. Na verzending vande artikel 100-brief bleek bijvoorbeeld dat de infanteriecompagniebehoefte had aan inhuur van een (lokale) tolk, om contact te leggen metde lokale bevolking. Om recht te doen aan geleerde lessen uit onderandere het rapport «Reconstructie en analyse van de evacuatie uit Kaboelin augustus 2021» van de Commissie Ruys, worden afspraken gemaaktover de inhuur van tolken waarbij rekening gehouden wordt met kadersvoor inhuur van lokaal personeel.6 De werving van de tolk voor deinfanteriecompagnie is gestart.4Motie Bosman, d.d. 11 februari 2020, Kamerstuk 27 925, nr. 6975Motie Kerstens/Van Ojik d.d. 11 februari 2020, Kamerstuk 27 925, nr. 6996Kamerbrief uitwerking motie Belhaj c.s. (Kamerstuk 36 200 X, nr. 85) inzake kaders inzet lokaalpersoneel bij toekomstige missies en op Nederlandse ambassades en consulaten (d.d. 15 mei2023, Kamerstuk 35 925 X, nr. 29).Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 521, nr. 4842 Naast continue monitoring heeft recent een monitoringsbezoek aanEUFOR Althea plaatsgevonden door vertegenwoordigers van hetMinisterie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Defensie. Ditbezoek had als doel om te bezien hoe de Nederlandse bijdrage aansluit bijen bijdraagt aan de operatiedoelstellingen van EUFOR Althea en hoe dezepast in de bredere politieke en veiligheidscontext en gaf inzicht in deuitdagingen en aandachtspunten. De bevindingen hiervan zijn verwerkt indeze rapportage. Een voorbeeld hiervan is de behoefte van EUFOR Altheaaan een betere Strategic Communication (StratCom)-strategie (zie«Voortgang van de operatie»). Nederland speelt hierop in door tweestaffunctionarissen in te zetten op het hoofdkwartier van EUFOR Althea.Tevens heeft Nederland aan de tweede rotatie van de infanteriecompagnieenkele informatiespecialisten toegevoegd om de commandant van deinfanteriecompagnie te adviseren op het gebied van Presence, Profile andPosture, een belangrijk element in StratCom.Politieke ontwikkelingen in Bosnië en HerzegovinaIn januari 2023 trad een regeringscoalitie op staatsniveau aan, bestaandeuit de Bosnisch-Kroatische HDZ7, de Bosnisch-Servische SNSD8 en eenpro-Bosnische coalitie van partijen. Eind april 2023 trad, volgend op deverkiezingen van 2022, ook een regering op entiteitsniveau aan in deFederatie van Bosnië en Herzegovina. In de Republika Srpska was reedssinds december 2022 een door SNSD geleide regering op entiteitsniveauactief.Spanningen tussen etnische groepen en de daarmee gepaarde scheids-lijnen in het Bosnische politieke systeem blijven aanwezig. Met regelmaatuiten politici zich op etnisch-nationalistische wijze. De president van deRepublika Srpska, Milorad Dodik, continueerde zijn afscheidingsretorieken onderhoudt nauwe banden met de Russische Federatie. Op 21 februarijl. ontmoette hij in Rusland president Poetin, voor de vierde keer sinds destart van de Russische oorlog in Oekraïne.Autoriteiten in de Republika Srpska blijven daarnaast de legitimiteit vande Hoge Vertegenwoordiger in Bosnië en Herzegovina, Christian Schmidt,ondermijnen. In juli 2023 nam het parlement van de Republika Srpskawetgeving aan om besluiten van de Hoge Vertegenwoordiger niet meer inde Staatscourant van de entiteit te publiceren, waardoor opvolging in deRepublika Srpska van besluiten van de Hoge Vertegenwoordiger nietwettelijk wordt vastgelegd. Gelijktijdig werd wetgeving aangenomenwaarmee de Republika Srpska te kennen gaf besluiten van het Constituti-onele Hof van het land niet meer te implementeren. De Hoge Vertegen-woordiger draaide kort daarop beide wetten terug, door inzet van zijnzogenoemde Bonn Powers. Het kabinet steunde deze inzet van de BonnPowers door de Hoge Vertegenwoordiger.Tegen president Dodik en betrokkenen loopt momenteel een rechtszaakvoor het in werking laten treden van deze wetgeving. Het verloop daarvankan mogelijk leiden tot grotere onrust en een verslechtering van deveiligheidssituatie. Op dinsdag 26 maart jl. heeft de Hoge Vertegenwoor-diger de Bonn Powers gebruikt om een technisch pakket aan maatregelenop te leggen, met als doel de integriteit en transparantie van lokaleverkiezingen in oktober 2024 te versterken. Ook deze interventie wordtdoor het kabinet ondersteund. Op desbetreffende ingreep door de HogeVertegenwoordiger reageerde president Dodik wederom met afschei-7Kroatische Democratische Unie van Bosnië en Herzegovina (Hrvatska demokratskazajednica Bosne i Herzegovine).8Alliantie van Onafhankelijke Sociaal-Democraten (Savez nezavisnih socijaldemokrata)Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 521, nr. 4843 dingsretoriek. Tevens nam het parlement van de Republika Srpska op18 april jl. een eigen kieswet aan en een nieuwe referendumwet die dereeds bestaande mogelijkheid om een geldig referendum in de RepublikaSrpska te organiseren versimpelt. De EU, VS en andere internationalepartners hebben de aanname van deze wetten veroordeeld.Op verzoek van de Europese Raad presenteerde de Europese Commissieop 12 maart jl. een rapport over de voortgang van Bosnië en Herzegovinain het EU-toetredingsproces. Daarbij deed de Commissie de aanbevelingom toetredingsonderhandelingen met het land te openen. Een kabinetsap-preciatie van dit rapport kwam uw Kamer op 15 maart jl. toe.9 DeEuropese Raad kwam op 21 maart jl. overeen om de toetredingsonder-handelingen met Bosnië en Herzegovina te openen. De vaststelling vanhet onderhandelingsraamwerk met Bosnië en Herzegovina kan pasplaatsvinden als aan alle stappen uit de Commissieaanbeveling van12 oktober 2022 is voldaan.Veiligheidsontwikkelingen Bosnië en HerzegovinaDe veiligheidssituatie in Bosnië en Herzegovina is sinds april 2023 in grotelijnen onveranderd. EUFOR Althea schat de situatie in het land in alsstabiel, maar fragiel. Hoewel er op dit moment geen signalen zijn van eenop handen zijnde (gewapende) escalatie, blijft de kans hierop aanwezig.In reactie op de in de vorige paragraaf beschreven aanklacht tegenpresident Dodik, zijn sinds afgelopen september in Republika Srpskawekelijkse demonstraties georganiseerd langs de zogeheten inter-entityboundary line met leuzen als «The Border exists» en «Defend Srpska».Deze demonstraties hebben vooralsnog geen effect op de safe and secureenvironment en de freedom of movement voor EUFOR Althea in Bosniëen Herzegovina.Het afgelopen jaar is het niveau van de krijgsmacht van Bosnië enHerzegovina gelijk gebleven. Ten dele zijn eenheden etnisch gestructu-reerd. Hervormingen en een structurele verhoging van het defensiebudgetzullen nodig blijven om de professionaliteit van het leger te verhogen enzijn weerbaarheid tegen dreigingen te versterken.Strategie Nederlandse geïntegreerde inzet in Bosnië enHerzegovinaStrategische doelstellingNederland streeft ernaar samen met partners bij te dragen aan debevordering van politieke en sociale stabiliteit en vreedzame co-existentiein Bosnië en Herzegovina en breder in de Westelijke Balkan, waardoor dekans op een nieuw (gewapend) conflict kan worden verminderd en– idealiter – wordt geminimaliseerd. Deze strategische doelstelling is nogonverminderd van kracht. EUFOR Althea wordt door Bosnië en Herze-govina en een groot deel van de internationale gemeenschap alsessentieel gezien voor het behoud van veiligheid en stabiliteit. Met debijdrage aan EUFOR Althea levert Nederland een directe bijdrage aanveiligheid in Bosnië en Herzegovina. Hiermee sluit de bijdrage aan EUFORAlthea goed aan bij het strategische doel. Daar komt bij dat stabiliteit envreedzame co-existentie noodzakelijk zijn voor het EU-perspectief vanBosnië en Herzegovina. Het kabinet ondersteunt het EU-perspectief vanBosnië en Herzegovina en andere landen op de Westelijke Balkan. Het isdaarbij strikt, fair en betrokken. Door middel van onder meer het9Kamerstuk 21 501-20, nr. 2041Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 521, nr. 4844 Programma Maatschappelijke Transformatie (MATRA) en strategischedetacheringen zet het kabinet zich in om hervormingen op het gebied vanrechtsstatelijkheid in de regio te bevorderen.Gronden voor deelnameDe in de artikel 100-brief verwoorde gronden voor deelname zijnongewijzigd. De voornaamste reden voor Nederland om bij te dragen aanEUFOR Althea is het bevorderen van vrede en stabiliteit op de WestelijkeBalkan. Nederlandse militaire aanwezigheid in de Westelijke Balkan pastbinnen het streven om de groeiende invloed van Rusland in de regiotegen te gaan. Bovendien heeft Nederland in het kader van een sterkEuropees veiligheid- en defensiebeleid de ambitie een evenredigebijdrage te leveren aan civiele en militaire EU-missies en -operaties. Metde bijdrage aan EUFOR Althea wordt invulling gegeven aan deze ambitie.Met zijn inzet levert Nederland een bescheiden doch betekenisvollebijdrage aan de bevordering van de politieke en sociale stabiliteit envreedzame co-existentie in Bosnië en Herzegovina. Met de huidigebijdrage levert Nederland ongeveer tien procent van het totaal aantalmilitairen.Voortgang van de operatieDe VN Veiligheidsraad (VNVR)-resolutie 1575 (2004) is de rechtsbasis voorEUFOR Althea. Deze resolutie werd op 3 november 2023 met een jaarverlengd.Ontwikkelingen in de operatieDe samenstelling van EUFOR Althea staat beschreven in de artikel100-brief. Tijdens de rapportageperiode is de operatie uitgebreid metongeveer tweehonderd militairen. Het totaal aantal militairen is nu circavijftienhonderd. Het multinationaal bataljon is uitgebreid omdat een vande compagnieën permanent is aangewezen om de beveiliging van hetkamp uit te voeren. Sinds januari 2024 is de Hongaarse generaal-majoorSticz de nieuwe Force Commander van EUFOR Althea.Reflectie op operatiedoelstellingenDe operatiedoelstellingen van EUFOR Althea zijn het behoud van de safeand secure environment, het afschrikken van destabiliserende actoren enhet gezamenlijk kunnen optreden van de internationale gemeenschap.EUFOR Althea heeft in de rapportageperiode deze doelstellingen kunnenrealiseren. Aan het behoud van de safe and secure environment geeft deoperatie invulling door het uitvoeren van patrouilles en het continumonitoren van de veiligheidssituatie. EUFOR Althea treedt in geheelBosnië en Herzegovina op en de patrouilles van de verschillendecompagnieën worden op elkaar afgestemd zodat de operatie in het heleland zichtbaar is. Hoewel het afschrikken van destabiliserende actoren zichmoeilijk laat meten en bewijzen, is er overeenstemming onder deinternationale gemeenschap dat de aanwezigheid van EUFOR noodza-kelijk is en een belangrijke waarborg is voor de veiligheid en stabiliteit vanBosnië en Herzegovina. De zichtbaarheid van EUFOR Althea en decapaciteit om snel op te schalen met reserve-eenheden als de veiligheids-situatie daarom vraagt, biedt tevens een belangrijke waarborg voor hetgevoel van veiligheid onder de bevolking. Het gezamenlijk optreden vande internationale gemeenschap uit zich door de brede deelname van intotaal 23 landen aan de operatie, waarvan 18 EU-lidstaten en 5niet-EU-landen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 521, nr. 4845 De operatieleiding is van mening dat de operatie, in combinatie met debeschikbaarheid van reserve-eenheden, voldoende geëquipeerd is om aande operatiedoelstellingen te voldoen. Dit blijkt onder andere uit wekelijkseen zesmaandelijkse rapportages van de missie.AandachtspuntenHet kabinet is alert op de beschikbaarheid en vulling van de reserve-eenheden in geval van escalatie, omdat een deel van deze eenhedengedeeld wordt met de Kosovo Force (KFOR). Indien deze worden ingezetvoor KFOR, zijn ze tijdelijk niet inzetbaar voor EUFOR Althea. Nederlandheeft bij het operationele commando van EUFOR Althea bij SHAPE10aangedrongen in te zetten op een vermindering van dubbele toebedelingvan reserve-eenheden. Er zijn op dit moment echter geen signalen vooreen gelijktijdige escalatie in Kosovo en Bosnië en Herzegovina.Vanuit een deel van de internationale gemeenschap (met name deVerenigde Staten) klinkt de oproep tot een groter militair profiel vanEUFOR Althea. De operatieleiding van EUFOR Althea monitort deveiligheidssituatie continu en past de omvang van de missie daarop aan.Zo is de operatie na de Russische inval in Oekraïne uitgebreid metvierhonderd militairen. Verdere uitbreiding van de operatie wordt echteronwenselijk en onnodig geacht: de veiligheidssituatie geeft hier geenaanleiding toe en de operatie wordt voldoende robuust geacht om aan deoperatiedoelstellingen te kunnen voldoen. Daarnaast kan vergrotezichtbare militaire aanwezigheid leiden tot onrust onder de bevolking. Hetkabinet sluit zich aan bij het huidige oordeel van de operatieleiding.Een geïdentificeerde les uit het recente monitoringsbezoek aan deoperatie is dat de EU, ook EUFOR Althea, worstelt met het tegenwichtbieden aan de etno-nationalistische retoriek van politici en de toene-mende desinformatie vanuit Rusland. Over het algemeen is het draagvlakvoor de operatie onder de bevolking groot. Voor een deel van debevolking is het echter onvoldoende duidelijk waarom EUFOR Altheaaanwezig is. Dit onderstreept het belang van strategische communicatie.Nederland draagt daarom sinds januari jl. met twee staffunctionarissen bijaan de StratCom sectie van de operatie.De moeilijk te voorspellen politieke- en veiligheidscontext vraagt omcontinue waakzaamheid, en het binnen de operatie bespreken enuitwerken van mogelijke scenario’s en kwetsbaarheden in die scenario’s,ongeacht de waarschijnlijkheid dat dergelijke risico’s zich zullen voordoen.Nederland heeft hier aandacht voor gevraagd tijdens bezoeken aan NAVOSHAPE, de EU en EUFOR Althea en blijft hier aandacht voor vragen.Terugblik op de Nederlandse bijdrageDe Nederlandse bijdrage aan EUFOR Althea wordt door de Bosnischeautoriteiten en de operatie zeer gewaardeerd. Dit is herhaaldelijk ingesprekken tussen leden van het kabinet en de Bosnische autoriteitengeuit, en bleek ook tijdens het recente monitoringsbezoek.De doelstelling van de Nederlandse inzet is om een bijdrage te leverenaan de operatiedoelstellingen van EUFOR Althea. De Nederlandsebijdrage slaagt hier tot dusverre in. Hieronder staat uitgewerkt hoeNederland een bijdrage levert aan de operatiedoelstellingen van EUFORAlthea.10Supreme Headquarters Allied Powers EuropeTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 521, nr. 4846 StaffunctionarissenOp het moment van schrijven zijn zes staffunctionarissen werkzaam ophet hoofdkwartier van EUFOR Althea. Zij houden zich bezig met deplannen van de missie, StratCom en inlichtingen. Hiermee levertNederland een bijdrage aan de dagelijkse processen en aandachtspuntenvan de operatie.HUMINT-teamHet HUMINT-team draagt bij aan de inlichtingenbehoefte van EUFORAlthea. Het HUMINT-team opereert in geheel Bosnië en Herzegovina eninformeert de commandant over ontwikkelingen in de veiligheidssituatie.Het team werkt met een door Nederland geworven tolk. Met hetHUMINT-team draagt Nederland rechtstreeks bij aan de behoefte van decommandant om zicht te houden op ontwikkelingen in de veiligheidssi-tuatie en daarmee aan de operatiedoelstellingen van EUFOR Althea.InfanteriecompagnieDe infanteriecompagnie van het Korps Mariniers is sinds oktober 2023ingezet in EUFOR Althea. De eerste rotatie is begin april afgerond. Detweede rotatie wordt tot oktober 2024 ingezet. Deze infanteriecompagniemaakt onderdeel uit van het multinationaal bataljon, waar vier anderelanden aan bijdragen. De infanteriecompagnie heeft in de rapportagepe-riode korte en meerdaagse patrouilles in geheel Bosnië en Herzegovinauitgevoerd. Door de zichtbaarheid van EUFOR Althea te ondersteunenlevert Nederland een directe bijdrage aan de safe and secureenvironment, een van de operatiedoelstellingen van EUFOR Althea. Deinfanteriecompagnie heeft, net als andere compagnieën van het multinati-onaal bataljon, stand-by gestaan als quick reaction force en voor crowdand riot control, maar is voor beide niet ingezet. De infanteriecompagniewordt door de operatie geprezen vanwege haar professionaliteit, matevan voorbereiding en uitrusting.ConcluderendZoals gemeld onder «Essentie» vraagt de stabiele maar fragiele situatie inBosnië en Herzegovina om een blijvende presentie van EUFOR Althea.Nederland levert een waardevolle bijdrage aan de operatiedoelstellingenvan EUFOR Althea en daarmee aan de bevordering van politieke ensociale stabiliteit in Bosnië en Herzegovina.De Minister van Buitenlandse Zaken,H.G.J. Bruins SlotDe Minister van Defensie,K.H. OllongrenTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 521, nr. 4847