Evaluatie Europees Parlementsverkiezing 06-06-2024

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202535 165VerkiezingenNr. 86 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 6 december 2024Op donderdag 6 juni 2024 was de verkiezing voor de Nederlandse ledenvan het Europees Parlement. De verkiezing is goed verlopen dankzij deinzet van de gemeenten, de Kiesraad en de tienduizenden vrijwilligers. Ikheb grote waardering voor iedereen die zich heeft ingezet voor deorganisatie van de verkiezing.Deze verkiezing was voor vijf gemeenten – Alphen aan den Rijn, Boekel,Borne, Midden-Delfland en Tynaarlo – extra bijzonder, omdat daar isgeëxperimenteerd met een nieuw stembiljet. In deze gemeenten stemdende kiezers met een kleiner, anders vormgegeven stembiljet. De ervaringenvan kiezers, gemeenten en stembureauleden met het nieuwe stembiljetwaren positief. De brief met de evaluatie van dit experiment is18 november jl.1 naar uw Kamer gestuurd.Iedere verkiezing wordt geëvalueerd met als doel te onderzoeken welkeverbeteringen in het verkiezingsproces mogelijk zijn. Hierbij bied ik u hetverslag van de evaluatie van de Europees Parlementsverkiezing (hierna:EP24) van 6 juni jl. aan.1 Algemeen beeld organisatie Europees Parlementsverkiezing De commissie voor het onderzoek van de Geloofsbrieven (hierna: decommissie) heeft geconcludeerd dat de Europees Parlementsverkiezingop 6 juni 2024 eerlijk, transparant en controleerbaar is verlopen. Ookvoldoet deze Europees Parlementsverkiezing volgens de commissie aande waarborgen van toegankelijkheid, stemgeheim en stemvrijheid.De Kiesraad, de NVVB en de gemeente Den Haag hebben tevens elk eenevaluatieadvies over de EP24 uitgebracht. Zij geven allen aan dat deorganisatie van de EP24 over het algemeen goed verlopen is. In de1Kamerstukken II 2024/25, 35 455 nr. 21 kst-35165-86ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 861 evaluatieadviezen van de ketenpartners wordt op basis van de bij de EP24opgedane ervaringen een aantal aanbevelingen gedaan voor deversterking van de organisatie van toekomstige verkiezingen. Hierbijvragen zij ook in het bijzonder aandacht voor de uitvoerbaarheid van hetverkiezingsproces bij toekomstige verkiezingen. Ik deel deze conclusie, enblijf met de Kiesraad, de VNG en de NVVB in overleg over het verderverbeteren van de uitvoerbaarheid van het verkiezingsproces.2 In debijlage «Reactie op adviezen aan BZK inzake de evaluatie van de EuropeesParlementsverkiezing 2024» ga ik verder in op de aanbevelingen.Tijdens de EP24 hebben de OVSE3 en Election-Watch.EU in de heleEuropese Unie waarnemingen verricht, waaronder in Nederland. De OVSEconcludeert dat de verkiezingen in de lidstaten tegen de achtergrond vantoegenomen politieke polarisatie over het algemeen professioneel zijngeorganiseerd, waarbij fundamentele vrijheden zijn gerespecteerd. Dewaarnemers van Election-Watch.EU concluderen dat het publiek in de 27lidstaten over het algemeen een groot vertrouwen had in de verkiezingen.In de rapportages van de OVSE en van Election-Watch.EU staan aanbeve-lingen genoemd gericht aan de EU-lidstaten. Nederland blijft betrokken bijde opvolging van deze aanbevelingen in het rapport via het EuropeanCooperation Network on Elections (ECNE).4, 5OpkomstDe opkomst in Nederland bij de EP24 was met 46.2% de hoogste opkomstbij de Europees Parlementsverkiezingen sinds 1989. Er is een stijgende lijnte zien ten opzichte van de voorgaande Europees Parlementsverkiezingen:in 2014 was de opkomst nog 37.3%, in 2019 was dit 41.9% en in 2024 wasdeze 46.2%. Desondanks ligt de opkomst bij de Europees Parlementsver-kiezing een stuk lager dan de opkomst bij de Tweede Kamerverkiezing, datmeestal tussen de 75 en 80% ligt. De stijgende lijn in de opkomstcijfers ispositief en ik blijf mij ervoor inzetten dat deze trend doorzet tijdenstoekomstige verkiezingen, want stemrecht is een belangrijk democratischrecht.Stemmen per volmacht11.5% van het totaal aantal stemmen is per volmacht uitgebracht. Datpercentage ligt hoger dan bij de Tweede Kamerverkiezing in 2023, toenhet percentage volmachtsstemmen op 9.5% van het totaal aantaluitgebrachte stemmen lag. De mogelijkheid om per volmacht te stemmenis een belangrijk middel voor kiezers die niet zelf hun stem kunnenuitbrengen. Tegelijkertijd wordt door de Kiesraad en door internationalewaarnemers gewezen op de risico’s die kleven aan het stemmen pervolmacht. Samen met de Kiesraad en gemeenten onderzoek ik daarom demogelijkheden hoe deze risico’s kunnen worden verkleind.2 Weerbaarheid van het verkiezingsproces Verkiezingen nemen binnen onze democratische rechtsstaat eenbijzondere plek in omdat ze burgers in staat stellen op democratischewijze mee te bepalen wie hen vertegenwoordigt. Gekozen volksvertegen-woordigers verkrijgen zo legitimiteit. Dit betekent ook dat als verkiezingen2Zie ook de eerder aangekondigde beleidsevaluatie van de wet Nieuwe Procedure VaststellingVerkiezingsuitslagen, Kamerstukken II, 2023/24, 35 165, nr.733Het bureau voor democratische instellingen en mensenrechten van de Organisatie voorVeiligheid en Samenwerking organisaties (OVSE-ODIHIR)4Zie bijlage «Rapportage Election.watch.eu – final report 2024»5Zie bijlage «Rapportage OVSE – final report 2024».Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 862 openlijk of heimelijk worden beïnvloed of er twijfels ontstaan over deuitslag, dit de legitimiteit van de volksvertegenwoordiging negatiefbeïnvloedt.Ongewenste inmenging en beïnvloedingTerugkijkend op de EP24 kan worden geconcludeerd dat er geen aanwij-zingen zijn dat grootschalige verkiezingsbeïnvloeding binnen Nederlandheeft plaatsgevonden. Het Ministerie van BZK baseert zich hierbij opberichtgeving uit de media, van factcheckers en op meldingen van andereoverheidsinstanties.6, 7Tegelijkertijd waarschuwen de inlichtingendiensten al langere tijd datinmengingsactiviteiten vanuit andere landen in toenemende mate eenbedreiging vormen, bijvoorbeeld door cyberaanvallen.8 Dat dezecyberdreigingen reëel zijn blijkt uit mediaberichten over dat websites vanverschillende politieke partijen op de verkiezingsdag slecht bereikbaarwaren als gevolg van DDoS-aanvallen.9 Heimelijke beïnvloeding onder-mijnt een onafhankelijk en transparant politiek bestuurlijk bestel en vormtdaarmee een dreiging voor de nationale veiligheid.In aanloop naar de Europees Parlementsverkiezing is op 2 april jl. met uwKamer gesproken over de risico’s van heimelijke beïnvloeding en dehandelingsopties om dat tegen te gaan. Mijn ambtsvoorganger heeft indat kader uw Kamer voorafgaand aan dit debat een brief gestuurd enaangegeven dat de AIVD verschillende handelingsopties heeft omheimelijke beïnvloeding tegen te gaan.10 Zo kan de AIVD een ambtsberichtuitbrengen aan het Openbaar Ministerie, kan de AIVD een mededelinguitbrengen en kan de AIVD waarschuwingsgesprekken voeren. Zoals inhet debat ook is aangegeven bestaat de mogelijkheid dat de AIVDinformatie declassificeert en in de openbaarheid brengt, mits verenigbaarmet de wettelijke plicht tot geheimhouding van het werk van de diensten,zoals de bescherming van bronnen. In dit debat is verder gesteld dat uwKamer geïnformeerd wordt zodra het kan, binnen de wettelijke kaders. Ukunt ervan uitgaan dat de AIVD doet wat kan en nodig is om heimelijkbeïnvloeding tegen te gaan.Ik hecht er aan te benadrukken dat het verkiezingsproces, nu en in detoekomst, ongestoord en vrij van ongewenste beïnvloeding en inmengingmoet verlopen. Het Ministerie van BZK blijft daarom, in nauwe samen-werking met ketenpartners, bij iedere verkiezing kijken of er nieuwemaatregelen nodig zijn bovenop de maatregelen die reeds genomenworden.Verkiezingstafels en samenwerking in EU verbandOok deze verkiezing organiseerde het Ministerie van BZK verkiezingstafelsvoor vertegenwoordigers van de gemeenten, de Kiesraad en alleveiligheidspartners. Aan deze tafels werden mogelijke risico’s besprokendie ondermijnend zijn voor het verkiezingsproces. Ten slotte organiseerde6Zie: https://edmo.eu/thematic-areas/european-elections/edmo-taskforce-on-2024-european-elections/ en https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/european-board-digital-services-publishes-post-election-report-eu-elections.7Uw Kamer heeft op 12 juli 2024 vragen gesteld over het mediabericht dat schrijft dat eenRusland gelinkt beïnvloedingsnetwerk online actief was rond de Europese verkiezingen. ZieAanhangsel handelingen II, 2024/25, nr. 150.8AIVD, MIVD en NCTV – Dreigingsbeeld Statelijke Actoren 2 (2022)9Zie bijvoorbeeld: https://nos.nl/artikel/2523391-websites-politieke-partijen-aangevallen-door-hackers10Kamerstukken II, 2023–2024, 30 821, nr 208.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 863 het ministerie een webinar voor gemeenteambtenaren om hen teinformeren over, en voor te bereiden op, veiligheidsrisico’s rondom deverkiezingen.11Vanwege de Europese context van deze verkiezing heeft het Ministerievan BZK actief deelgenomen aan de ingestelde mechanismen om metandere EU-lidstaten informatie uit te wisselen. Bijvoorbeeld via het RapidAlert System (RAS), de voor de verkiezingen ingestelde geïntegreerderegeling politieke crisisrespons (IPCR) en het European cooperationnetwork on elections (ECNE). Het belang van het gezamenlijk optreden omde weerbaarheid van de EP-verkiezing te versterken is ook aan de ordegekomen in een gesprek tussen mijn ambtsvoorganger en Eurocommis-saris Jourová (Waarden en Transparantie) in de aanloop naar deverkiezing.In internationaal verband zijn verschillende maatregelen genomen, diezich met name richtten op het tegengaan van desinformatie rondom hetverkiezingsproces. De Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) heeftdesinformatienetwerken van statelijke actoren tijdens de Europeseverkiezingen beter in beeld gebracht door deze te identificeren en hieroverartikelen te publiceren op de website EUvsDisinfo.12Bij de EP24 was de digitaledienstenverordening (DSA) van toepassing. Hetdoel van de DSA is de online verspreiding van illegale inhoud tevoorkomen en in te perken en de grondrechten van gebruikers tebeschermen. De Europese Commissie is toezichthouder en kan onderzoekdoen naar de maatregelen die zeer grote onlineplatformen en zeer groteonlinezoekmachines instellen om desinformatie tegen te gaan en kan bijniet-naleving van de DSA boetes opleggen. Uit persberichten die deCommissie publiceerde over hun onderzoeken naar X en Meta is op temaken dat de Commissie deze taak al actief oppakt.13 De AutoriteitConsument en Markt (ACM) is in Nederland voorlopig aangewezen alsdigitaledienstencoördinator. De ACM was bij de EP24 betrokken via onderandere de verkiezingstafel.14Waarschuwing XVooruitlopend op de verkiezing heeft het Ministerie van BZK eenalgemene waarschuwing aan X verzonden met als doel X te attenderendat wellicht valse berichten kunnen worden verspreid over het verkie-zingsproces. Over de wijze waarop het ministerie dit heeft gemeld bij X iseen rapportage bijgevoegd.1511Over het beleid van weerbare verkiezingen is uw Kamer geïnformeerd in Kamerstukken II2023/24, 35 165 nr. 6412https://euvsdisinfo.eu/european-elections/13https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_24_2373 en https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/en/ip_24_3761/IP_24_3761_EN.pdf14Onder deze voorlopige aanwijzing kan de ACM wel deelnemen aan de Europese digitaledien-stenraad en meldingen maken bij de Commissie, maar nog niet handhavend optreden.Hiervoor is vereist dat het wetsvoorstel Uitvoeringswet digitaledienstenverordening door dewetgever wordt aangenomen en in werking treedt.15Zie bijlage «BZK – Rapport inzet verkiezingen flagger status»Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 864 3 Toegankelijkheid Ervaringen kiezers met toegankelijkheidUit de algemene kiezersevaluatie van Ipsos/I&O, die het Ministerie vanBZK heeft laten uitvoeren, blijkt dat 98% van de kiezers geen problemenervaarde met de toegankelijkheid van stemlokalen.16 De kiezers die welproblemen hebben ondervonden, noemden dat vrijwel allemaal «kleineproblemen», zoals moeite hebben met het vinden van de ingang van hetstemlokaal, een gesloten deur bij de ingang en/of de looproute in hetstemlokaal. Ook meldden sommige kiezers dat er geen gehandicaptenpar-keerplaats in de buurt van het stemlokaal was. Bij het uitbrengen van hunstem ondervonden de meeste kiezers geen problemen met toeganke-lijkheid (99%). Degenen die hier wel moeite mee hadden vonden hetstembiljet te groot, de letters op het stembiljet te klein, konden met hunscootmobiel of rolstoel niet goed het stemhokje in en/of kregen geen hulpin het stemhokje.Ieder(in), belangenorganisatie voor mensen met een beperking, stelde bijdeze verkiezing opnieuw het Meldpunt Onbeperkt Stemmen open.17 Hierkwamen 320 meldingen over de verkiezingen binnen. 57% van demeldingen was positief, 17% negatief en 26% was neutraal. Bij de TweedeKamerverkiezing in 2023 was 47% van de meldingen positief, 29%negatief en 23% neutraal. Bij de EP24 verkiezing gingen de meestemeldingen over het stemlokaal, het stembiljet en over hulp en informatiedoor stembureauleden. Er lijkt sprake te zijn van een positieve tendens:vergeleken met de afgelopen drie verkiezingen (Gemeenteraad ’22,provinciale staten en waterschappen ’23, en Tweede Kamer ’23) neemt hetpercentage positieve ervaringen toe en het percentage negatieveervaringen af.Steekproef toegankelijkheid stemlokalenIn mijn gesprekken met gemeenten zie ik dat er hard gewerkt wordt omverkiezingen zo toegankelijk mogelijk en met voldoende stemlokalen teorganiseren. Gemeenten melden hierbij dat zij regelmatig een afwegingmoeten maken tussen de toegankelijkheid van een gebouw en debereikbaarheid van stemlokalen voor de kiezers. Om inzicht te krijgen inde toegankelijkheid van stemlokalen heb ik bij deze verkiezing opnieuwsteekproefsgewijs de toegankelijkheid van stemlokalen laten onder-zoeken.18 Hierbij is onderzocht in hoeverre stemlokalen aan de CriteriaIntegrale Toegankelijkheid Stembureaus19 voldeden. Uit dit onderzoek vanOngehinderd blijkt dat 68% van de stemlokalen, die door gemeenten alstoegankelijk werden aangewezen, niet voldeed aan alle toegankelijkheids-criteria. Bij de actualisatie van het actieplan toegankelijk stemmenworden, samen met de Kiesraad, de VNG en de NVVB in overleg met debelangenorganisaties, maatregelen uitgewerkt om de toegankelijkheidvan stemlokalen verder te verbeteren.Begrijpelijke informatievoorzieningNaar aanleiding van signalen over de begrijpelijkheid van de informatieop de stempas is deze voorafgaand aan de EP24 opnieuw opgesteld insamenwerking met de stichting Lezen en Schrijven. Ook is de informatie16Zie bijlage «Ipsos I&O – kiezersevaluatie EP24»17Zie bijlage «Meldpunt onbeperkt stemmen Europese verkiezingen 2024» van Ieder(in).18Zie bijlage «Eindrapport Steekproef Stembureaus 2024» van Ongehinderd.19De criteria integrale toegankelijkheid stembureaus: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-4c89f702-9b54-4633-b274-68f280bd1a8b/pdfTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 865 op www.elkestemtelt.nl zo begrijpelijk mogelijk opgeschreven. Ondanksdeze maatregelen blijkt, uit de conclusie van de commissie voor hetonderzoek van de geloofsbrieven en het advies van de Kiesraad dat deinformatie nog niet voor iedereen duidelijk is.Verder verbeteren toegankelijkheidUit bovenstaande informatie blijkt dat een deel van de kiezers goedeervaringen heeft met de toegankelijkheid van de verkiezingen, maar ookdat er nog stappen gezet moeten worden om de toegankelijkheid verderte vergroten. Om hierover meer inzicht te krijgen worden er met subsidievan het Ministerie van BZK verschillende onderzoeken uitgevoerd.Organisatie Turkoois voert een onderzoek uit naar de ervaringen metverkiezingen van mensen die doof en slechthorend zijn. Een onderzoeknaar de ervaringen van kwetsbare groepen met verkiezingen, zoalsmensen met een verstandelijke beperking en mensen die laaggeletterdzijn, wordt uitgevoerd door onderzoeksbureau Kieskompas. Dezeonderzoeken vormen input voor een vernieuwd actieplan toegankelijkstemmen. Dit actieplan stel ik op met de NVVB, de VNG en de Kiesraad.Bij het opstellen van dit plan worden belangenorganisaties voor mensendie laaggeletterd zijn en voor mensen met een beperking nauw betrokken.Ik streef ernaar dit actieplan begin 2025 aan uw Kamer toe te sturen.20Om te kunnen bepalen of het actieplan eraan bijdraagt dat kiesgerech-tigden zo zelfstandig mogelijk kunnen stemmen, wordt er momenteel eennulmeting uitgevoerd en op een later moment een vervolgmeting. In denulmeting wordt verdiepend onderzoek gedaan naar de ervaringen enknelpunten van allerlei verschillende soorten kiezers met een beperkingen laaggeletterden.4 Mobiele EU-burgers en kiezers buitenland Niet-Nederlandse EU-burgers die in Nederland wonen kunnen kiezen of zein Nederland of in hun land van herkomst stemmen voor de EP-verkiezing.Als deze kiezers in Nederland willen stemmen, registreren zij zich bij hungemeente. Deze kiezers ontvangen dan een stempas op dezelfde wijze alsNederlandse kiezers. Bij EP24 waren 67.766 kiezers op deze wijzegeregistreerd. Dit is een toename ten opzichte van de EP-verkiezing in2019, toen er 56.637 kiezers waren geregistreerd.21 Vrijwel alle gemeentenhebben mobiele EU-burgers geïnformeerd over het proces van registratieals kiezer. Dit gebeurde vooral met een brief in aanloop naar de verkiezing(84% van de gemeenten) en/of via de gemeentelijke website (79% van degemeenten). Ten opzichte van de Europese verkiezing in 2019 hebbenmeer gemeenten dit op deze wijze gecommuniceerd (destijds respectie-velijk 67% en 69% van de gemeenten).22 Ook op Rijksoverheid.nl engovernment.nl was over de registratie informatie te vinden.Omdat mobiele EU-burgers kunnen kiezen of ze in land van herkomst ófverblijf willen stemmen, moet worden voorkomen dat kiezers dubbelkunnen stemmen. Daarom zijn tussen de lidstaten in de weken voor deverkiezingsdag gegevens uitgewisseld van geregistreerde kiezers met eenandere EU-nationaliteit. Nederland heeft van andere EU lidstatengegevens van 70.127 Nederlandse kiezers ontvangen, die in dat landgeregistreerd staan. De gemeente Den Haag controleert of deze kiezers20Kamerstukken II, 2023/24, 35 165, nr. 8321Daarvan kwamen er destijds 5.877 uit het Verenigd Koninkrijk. Vanwege het uittreden van hetVerenigd Koninkrijk uit de EU kunnen zij niet meer stemmen voor het Europees Parlement enzijn ze dus ook niet geregistreerd voor deze verkiezing.22Zie bijlage «Ipsos I&O – Evaluatie EP24 onderzoek onder gemeenteambtenaren», p. 23.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 866 voorkomen in het permanente kiezersregister niet-ingezetenen en haalt invoorkomende gevallen de kiezers uit de registratie (conform artikel Y 6Kieswet). Dit is in 7.956 gevallen gebeurd. Deze kiezers kunnen dan in hetland van verblijf stemmen. Door verschillen in wet- en regelgeving tussenlidstaten en andere aanlevermomenten kunnen niet van alle lidstaten degegevens (volledig) worden verwerkt. Met de gemeente wordt bezien hoede voorlichting en communicatie naar kiezers kan worden verbeterd. Ookzal het Ministerie van BZK met andere EU-lidstaten het gesprek hierover(blijven) voeren.Toegankelijkheid EP-verkiezing CAS landenNaar aanleiding van de EP-verkiezingen in 2019 heeft het kabinet destijdsgeconcludeerd dat het aantal Nederlanders dat zich in Curaçao, Aruba enSint-Maarten (hierna: CAS-landen) registreert om te stemmen bij deEuropees Parlementsverkiezing te laag is.23 Het vorige kabinet is daaromin gesprek gegaan met de CAS-landen over de toegankelijkheid van deEP-verkiezingen in de CAS-landen. Daarbij is vooral ingezet op hetvergroten van het aantal ingeschreven kiezers uit deze landen door middelvan extra communicatie. Bij EP24 waren 2.752 kiezers in de CAS-landengeregistreerd. Dat is een stijging ten opzichte van de voorgaandeEP-verkiezingen, maar tegelijkertijd zeer laag ten opzichte van het aantalinwoners. Ik heb het voornemen om het aantal briefstembureaus op deCAS-landen uit te breiden om zo de drempel voor de kiezers in deCAS-landen om deel te nemen aan de EP-verkiezing te verlagen.Daarnaast blijf ik in gesprek met de CAS-landen over hoe de toeganke-lijkheid verder bevorderd kan worden. In opdracht van BZK voert deUniversiteit van Curaçao (UOC) een onderzoek uit onder kiesgerechtigdenvoor de EP-verkiezing naar de mogelijke drempels die zij ervaren om zichte registreren als kiezer en/of hun stem uit te brengen. Ik verwacht u ditonderzoek in het voorjaar van 2025 toe te zenden.5 Overige onderwerpen Publiekscampagne «Elke Stem Telt» en campagne op Caribisch NederlandIn aanloop naar de EP24 heeft het Ministerie van BZK opnieuw delandelijke publiekscampagne «Elke Stem Telt» ingezet met als doelkiesgerechtigden te attenderen op de verkiezingen, hen te informerenover het belang van stemmen en hen te motiveren om te gaan stemmen.Uit het campagne-effectonderzoek blijkt dat de diverse campagne-uitingen(tv, radio, online) een groot deel van de kiesgerechtigden bereikt heeft.Ook blijkt dat de campagne heeft bijgedragen aan meer kennis over watde Europese Unie doet. Het blijft echter een uitdaging om kiesgerech-tigden te overtuigen dat hun stem invloed heeft.Voor Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) is een eigenpubliekscampagne ontwikkeld, zodat deze aansloot op de lokalebelevingswereld. Dit gebeurde onder leiding van de Rijksdienst CaribischNederland (RCN). De slogan voor deze specifieke campagne was dit keer:«Dichterbij dan je denkt!». Uit het onderzoeksrapport naar deze campagneblijkt dat 96% van de respondenten via één of meerdere van de ingezettekanalen (tv, radio, krant, online) geïnformeerd is over de verkiezing. Deinformatie over het verkiezingsproces, zoals de noodzaak van hetmeenemen van een stempas en identiteitsbewijs, was voor de meestemensen helder. Uit het onderzoek blijkt echter ook dat er onder de23Kamerstukken II, 2018/19, 35 165, nr.9 Bijlage «Evaluatie van de verkiezingen van provincialestaten, waterschapsbesturen, eilandsraden, kiescolleges en Europees Parlement (20 maart2019 en 23 mei 2019)»Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 867 bevolking nog veel onduidelijkheid is over de rol en het belang van hetEuropees Parlement op Caribisch Nederland, wat extra aandacht verdientin toekomstige voorlichtingscampagnes.Onderzoek kosten verkiezingenIn opdracht van BZK wordt een onderzoek naar de kosten voor gemeentenvan de organisatie van de TK23 en de EP24 uitgevoerd. Het onderzoeks-rapport bied ik u begin 2025 aan. Voor de zomer van 2025 zal ikvervolgens inhoudelijk op dit rapport reageren.Werving en vergoeding stembureauledenBij de evaluatie van de TK23 is uw Kamer geïnformeerd over de hoogtevan de vergoeding voor stembureauleden en de achterliggende redenwaarom deze vergoeding niet aangemerkt wordt als vrijwilligersver-goeding. In het commissiedebat op 18 april jl. heeft mijn ambtsvoor-ganger met uw Kamer vervolgens gesproken over de fiscale vrijstellingvan de vergoeding van stembureauleden. Hierbij heeft hij toegezegd uwKamer na het zomerreces te informeren over hoe de vergoeding voorstembureauleden als vrijwilligersvergoeding aangemerkt zou kunnenworden.In 2024 bedraagt de maximale vrijwilligersvergoeding € 5,50 per uur voormensen van 21 jaar en ouder en € 3,25 per uur voor mensen jonger dan21. De gemiddelde vergoeding voor stembureauleden lag bij de afgelopenverkiezing op € 167,80.24 Deze vergoeding is aanzienlijk hoger dan demaximale vrijwilligersvergoeding en past hierdoor niet binnen de voor devrijwilligersvergoeding geldende systematiek. Bovendien zijn er op deRijksbegroting geen middelen gereserveerd voor de dekking van hetvoorstel om de vergoeding voor stembureauleden belastingvrij te maken.Ik zie daarom geen mogelijkheden om de vergoeding voor stembureau-leden aan te merken als vrijwilligersvergoeding. Door het ontbreken vandekking is er op dit moment evenmin een mogelijkheid om de nettovergoeding voor stembureauleden op andere wijze te verhogen.Tegelijkertijd hecht ik grote waarde aan het aantrekkelijk houden van defunctie van stembureaulid. Gemeenten geven aan dat door eenvergrijzend bestand het steeds moeilijker wordt om voldoende stembu-reauleden te werven. Ik ga daarom in aanloop naar de gemeenteraadsver-kiezingen van 2026 onderzoeken welke maatregelen er genomen kunnenworden om meer stembureauleden te kunnen werven. Hierbij zal ikexpliciet aandacht besteden aan de betrokkenheid van jongeren.Gebruik van verlopen identiteitsdocumenten bij verkiezingenBij verkiezingen is het mogelijk dat kiezers zich in het stemlokaal identifi-ceren met een identiteitsbewijs dat niet langer dan vijf jaar geledenverlopen is. Dit is sinds 2010 geregeld bij tijdelijke ministeriële regeling.Omdat deze regeling kort voor de EP24 zou verlopen is deze destijds metéén jaar verlengd tot 1-1-2025.25 Het zou immers niet wenselijk zijngeweest de regeling te laten verlopen zonder dat de kiezer daarover tijdiggeïnformeerd kon worden. Samen met de Kiesraad, de VNG en de NVVBverken ik hoe in de toekomst verder moet worden omgegaan met dezeregeling, waarbij rekening wordt gehouden met dat de kiezer overeventuele wijzigingen tijdig geïnformeerd wordt in aanloop naar eenvolgende verkiezing.24Zie bijlage «Ipsos I&O – Evaluatie EP24 onderzoek onder gemeenteambtenaren», p. 38.25Stcrt. 2024, 17942, Regeling aanwijzing documenten vaststellen identiteit Kieswet 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 868 6 Stand van zaken Verkiezingsagenda 2030 Bij de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing 2021 hebben deVereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), de NVVB, de Kiesraad en hetMinisterie van BZK een gezamenlijke Verkiezingsagenda aan uw Kamergezonden.26 Daarin staan de voornemens voor de versterking van hetverkiezingsproces. Per onderwerp wordt inzicht gegeven in de actuelestand van de verschillende voornemens. Met de Kiesraad, de VNG en deNVVB is afgesproken dat de Verkiezingsagenda als dynamisch documentwordt behandeld, zodat deze ook een actuele weergave blijft geven van delaatste ontwikkelingen. De vernieuwde versie van de Verkiezingsagenda2030 is meegestuurd als bijlage met deze brief.Onderdeel van de Verkiezingsagenda 2030 zijn de voornemens uit hetregeerprogramma (bijlage bij Kamerstuk 36 471, nr. 96) omtrent hetverstevigen van de onafhankelijkheid van de Kiesraad tot Kiesautoriteit eneen nieuw evenredig kiesstelsel voor de verkiezing van de Tweede Kamer.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J.J.M. Uitermark26Kamerstukken II, 2020/21, 35 165, nr. 40, Bijlage «Verkiezingsagenda 2030. Gezamenlijkeagenda van de VNG, NVVB, Kiesraad en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijks-relaties»Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 35 165, nr. 869