Kabinetsstandpunt op het rapport van Berlinpolis 'Wie sozial ist Europa? : Eine vergleichende Analyse der wichtigsten Indikatoren zur gesellschaftlichen Zukunftsfähigkeit der EU'

30012LevenLangLeren30420EmancipatiebeleidNr.15BRIEFVANDEMINISTERVANONDERWIJS,CULTUURENWETEN-SCHAPAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,6juli2009NaaraanleidingvanhetverzoekvandevastecommissievoorOnderwijs,CultuurenWetenschapzendikuhierbijhetkabinetsstandpuntophetrapportvanBerlinpolis«WiesozialistEuropa?:EinevergleichendeAnalysederwichtigstenIndikatorenzurgesellschaftlichenZukunftsfähig-keitderEU.Ikbeperkmeopbasisvanditverzoektotdeaanmijnportefeuillesonder-wijsenemancipatiegerelateerdezaken(resp.indicatoren15t/m23en24t/m32)engakortinopderecenteverslagleggingdoorScienceGuidevanhetDuitserapport.Uithetbijgaandekabinetsstandpuntblijktdatergeenszinssprakeisvan«hetwegzakkenvanNederlandalsKennisnatie»,integendeel.DeministervanOnderwijs,CultuurenWetenschap,R.H.A.PlasterkTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1334560809tkkst30012-15ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,30012en30420,nr.151 1.ReactieophetrapportvanBerlinpolisInleidingHetrapportvanBerlinpolis«WiesozialistEuropa»zeteenaantalindica-torenopeenrijvoordeEU-lidstatenoverdemaatschappelijketoekomst-bestendigheidvoordeEuropesesamenleving.OponderwijsterreingaathetomreedsbekenderesultatengescoordopLissabonindicatorenalsvoortijdigschoolverlaten,diplomering,LevenLanglerenenomprestatiesvan15-jarigeleerlingen(PISAresultaten)behaaldin2006.Opemancipato-rischgebiedbeschrijfthetDuitserapportdepositievanvrouwenopdeterreinenwerk,salaris,armoede,opleidingsniveauengezin.NietallegepresenteerdeindicatorenzijnbruikbaaromdeinternationalepositievanNederlandtebepalen.Bijvoorbeeldvanwegeverschilleninbevolkings-samenstellingtussenlandenofvanwegedekwaliteitvandeindicatorendegemetenvariabele.Indezereactiezalwaarnodigdanookeennuance-rendeopmerkingtenaanzienvandeindicatorofdebehaaldeNeder-landsescorewordenopgenomen.OnderwijsHettotaalvandeonderwijsindicatorenoverziendescoortNederlandietsbovenhetgemiddeldeenindetijdvergelekenstabiel.EenhogerankingiservoorgemiddeldePISA-prestatiesenvoorLevenLangleren(LLL),eenlagerankingvoorbehaaldediploma’s.BijdeEU-indicatorvoortijdigschoolverlatenbevindtNederlandzichinhetmiddenveldeniserindetijdgoedevooruitganggeboekt.Schooluitvaliseengrootmaatschappelijk,sociaalenindividueelprobleem.Daaromishetkabinetambitieusenzetmethetproject«Aanvalopdeschooluitval»forsinophetvoorkomenvanschooluitval.Hierbijwordtdelathooggelegd.DitmoetuiteindelijkleidentoteenverdereverbeteringvandeNederlandseprestatiesbijdezeEU-indicator.Tegelijkertijdzalhiermeeookhetaantalbehaaldediploma’sopsecundairniveau(havo,vwo,mbo)toenemen.Verontrustendisdeontwikkelingvanzwaklezendekinderen.Dezevormendanook(samenmethetverbeterenvanderekenprestaties)dehoofd-doelenvanbeleid.OCWwildatin2011degemiddeldeleerprestatiesvanallegroepenvoortaalenrekenenaantoonbaarzijngestegentenopzichtevan2005.DeontwikkelingvaneenreferentiekaderNederlandsenrekenen/wiskundeendestartvanlees-enrekenverbetertrajectenzijngerichtebeleidstrajectenhiervoor.Ookt.a.v.LevenLangLerenlegtNeder-landdelathoog:inhetkadervandeLissabonstrategieiseendoelstellingvaneendeelnameaanLevenLangLerenvan20%in2010geformuleerd.HetActieplan«DoorpakkenmetLeren&Werken.PlanvanAanpak2008–2011»draagthieraanbij.Watbetreftdeprestatiesvanallochtoneleerlingentenopzichtevanautochtoneleerlingen:deindicatorvertoonthetverschilinscoresvoorSciencetussen15-jarigekinderenvanimmigranten(diedetaalvandetestthuisnietspreken)envanautochtoneleerlingen.Erzijnechtergroteverschillentussenlandenvoorwatbetreftdesamenstellingvandegroepimmigranten;ditmaaktdeonderlingevergelijkbaarheidtussenlandenlastig.NietteminconstaterenwedatallochtoneninNederland,veelaldoortaalachterstand,onderprestereninhetonderwijs.Tervoorkomingenbestijdingvanonderwijsachterstandenbijkinderen,ontvangenscholenextrageldopbasisvandegewichtenregeling.Ookzethetkabinetinophetaanbiedenvanhoogwaardigeprogramma’svoorvoor-envroeg-schoolseeducatieaanallekinderendieditnodighebben.EmancipatieOpemancipatorischgebiedscoortNederlandopdegepresenteerdeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,30012en30420,nr.152 terreinenindetijdvergelekenstabielofvertoonteen(licht)stijgendelijn.NederlandscoorthoogtenaanzienvannettoarbeidsparticipatieinpersonenenhetaandeelvrouweninHRST-(HumanResourcesinScienceandTechnology)functies.Hetbetrefthierzowelvrouwenmeteendiplomahogeronderwijswerkzaamineenwillekeurigberoep,alsvrouwenzonderdiplomahogeronderwijsmaarwerkzaamineenfunctiewaarvooroverhetalgemeeneenafgerondeho-opleidingvereistis.Enigerelativeringbijditpositievebeeldisophaarplaats,doordatdezecijfersnietszeggenoverdeomvangvandebanenenveelvrouweninNederlandineendeeltijd-baanwerken.HetkabinetzetinopverhogingvandebaanomvangvandewerkendevrouweninNederland.Wanneerdeinganggezetteverhogingdoorzet,kanverwachtwordendatditookeengunstigeffectheeftvoorvrouwenbijanderesociaal-economischeindicatoren.Uitzonderingophetpositievebeeldishetsalarisverschilperuurtussenmannenenvrouwen:hiermeebevindtNederlandzichbinnendeEUindeondersteregionen.Eenverklaringhiervoorkanzijndatvrouwenvaakwerkeninbanenmeteenrelatiefgeringeomvangeneenlagerdangemiddeldsalarisperuur.Inanderelandenwordtveelminderparttimegewerkt.Mogelijkblijvenvrouwenmeteenlageverdiencapaciteiten/ofbindingmetdearbeidsmarktinanderelandenhelemaalbuitendearbeidsmarkt,waardoorhetgemiddeldeuurloonvandewerkzamevrouweneldersrelatiefhogerisdaninNederland.2.ReactieopartikelScienceGuideHetartikelinScienceGuidekopt«Nederlandzaktwegalskennisnatie».HiermeegeefthetartikeleennegatiefbeeldvandeprestatiesvanhetNederlandseonderwijsendeemancipatiezoalsweergegeveninhetrapport«WiesozialistEuropa».DeuitsprakeninScienceGuidezijnnietinovereenstemmingmetdecijfersindebronwaarovergerapporteerdwordt(voornamelijkEurostat).Inhetartikelstaanzinnenzoals«Nederlandeenweiniggeëmancipeerdemiddenmotor»,«hoekomthetdatonslandzomatigscoortenwegzakt?»,«matigeprestatiesbijhettegengaanvanschooluitval»,«eenforsedalingvanleesprestatiesvanjongeren»,«eenzwakkescorebijallochtoonstudiesucces.»Dewerkelijkheidisgenuan-ceerder.Erisgeenszinssprakevan«hetwegzakkenvanNederlandalskennisnatie»,integendeel.Ditwordtbesprokenindetoelichtingenbijdeindicatorenhieronder.3.ToelichtingscoreNederlandopdeaanonderwijsgerelateerdeindicatorenIndicator15:voortijdigschoolverlatersHetbetrefthierhetpercentage18–24jarigenzonderstartkwalificatieennietmeerinonderwijs.Sinds2000verbetertdesituatieinNederlandopdezeEU-indicatorgestaag:van15,5%in2000naar13,6%in2005en12,0%in2007.Vooraldelaatste2jaariserflinkevooruitganggeboekt.Indicator16:afsluitingmetdiplomaopsecundairniveauDeindicatorbetrefthetaandeeljongerenvan20tot24jaarmettenminsteeendiplomaophogersecundairniveau.InNederlandgaathetomhavo-,vwo-enmbogediplomeerden.Van2005tot2007iservoorNLeenlichtetoenamevan75,6%naar76,2%.NLscoorthierslechts22einderijvan27EU-lidstaten.Descoreopdezeindicatorissterkafhankelijkvandeorganisatievanhetonderwijssysteemenhetgemakwaarmeediploma’swordenverworven.Zowordenonze20-jarigendienoginmbo4zittennietindezeindicatorgeteldmaarzijnzijwelopwegeendiplomatebehalen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,30012en30420,nr.153 InhetartikelvanScienceGuidewijzendeonderzoekerseropdatondermeerdehogeuitvalinhetvoortgezetonderwijsleidttotrelatieflagepercentagesjongerenmeteenmiddelbareenhogerediplomeringinvoortgezetenhogeronderwijs.Ditismaartendelewaar.Zoalsgezegd,ookdewijzewaaropdeindicatorgedefinieerdisinrelatietotdeorgani-satievanhetonderwijssysteembeïnvloedtdecijfers.Uiteraardbestaatereenrelatietussenuitvalenpercentagegediplomeerden.Demeesteuitvalvindtechterplaatsinhetmboennietinhetvoortgezetonderwijs.HetkabinetzetmethetprojectAanvalopdeschooluitvalforsinophetvoor-komenvanschooluitval.Indicator17:PISAcompetentiesPISAiseeninternationaalonderzoekvandeOESOdatsinds2000elkedriejaardevaardighedenvan15-jarigeleerlingenmeetinwiskunde,lezenennatuurwetenschappen.OpdezesamengesteldescoreoverdedriePISA-vaardigheden,scoortNederland2eachterFinland.Eriseenlichteachteruitgangtussen2003en2006:van525naar521.Indicator18:zeerzwakkelezers.Deindicatorbetreftdegroepzeerzwakkelezersonderde15jarigeninhetPISA-2006.NLscoorthier9eindeEU.Hetaandeelneemtforstoevan2,1%in2003naar5,2%in2006(vooraljongens).Dezeontwikkelingisverontrustendenverbeteringvanlezen(enrekenen)vormtdanookhethoofddoelvanbeleid.Indicator19:SocialemobiliteitviahetonderwijsDeindicatorgeeftaaninhoeverredescorevandewiskunderesultatenisterugtevoerenophetberoepsniveauvandeouders.Detabeltoonthetpercentagevandescoresdat«verklaard»kanwordendoorhetberoeps-niveauvandeouders.Hoekleinerhetpercentagehoe«socialer»hetland.NLscoorthierinhetmidden.Tussen2003en2006zijnernauwelijksverschillen:12,6%en12,3%.Hierpastdekanttekeningdathetnavragenvanhetberoepvandeoudersbijleerlingenlangnietaltijdpreciezeantwoordenoplevert,endecijfersderhalveeenschijnexactheidvertonen.Indicator20:Leerlingprestatiesensociaal-economischeachtergrondDezeindicatorisverwantaan19entoontdeinvloedvandesociaaleconomischeachtergrondvanleerlingenophunwiskundeprestaties.Detabeltoonthetpercentagevandescoresdat«verklaard»kanwordendoordesociaaleconomischeachtergrondvandeleerling.OokhierscoortNLinhetmiddenenisersprakevaneenlichte«vooruitgang»(geringeremilieuinvloed).InderankingstijgtNederlandvande13enaarde12eplaatstussen2003en2006.Indicator21:leerlingprestatiesenmigratieDeindicatorvertoonthetverschilinscoresvoorSciencetussen15-jarigekinderenvanimmigrantenenvanautochtoneleerlingengemetenbijPISA2006.Dezeverschillenzeggenietsoverhetniveauverschiltussenbeidegroepen.Vande17EU-landenstaatNLopde13eplaats.Belangrijkeverklaringvoorverschillentussenlandenisdeaardvandemigranten-groepen.ZoiserinLetlandnauwelijkseenverschil(3%),maardeimmi-grantenbestaandaarvoorhetovergrotedeeluitRussen.InEngelandzijnnogalwatimmigrantenafkomstiguitlanden(commonwealth)waarEngelsdevoertaalis.DegrootstegroepimmigrantenkomtuitIndiaenscoorthogerdanEngelseleerlingen.NederlandheeftmetlandenalsTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,30012en30420,nr.154 Duitsland,BelgiëenOostenrijkgemeendatgrotegroepenimmigrantenafkomstigzijnuitarmereenminderontwikkeldedelenvanTurkijeenMarokko.Duitsland,BelgiëenOostenrijkstaanrespectievelijkopde14e,15een17eplaatsonder17EU-lidstaten.Indicator22:LevenLangLeren(LLL)NederlandstaatopdevijfdeplaatsbinnendeEUmeteendeelnameaanLLLvan16,6%.DaarmeedoetNederlandhetinEuroparedelijktotgoed.Nederlandvoldoetmeteendeelnamepercentagevan16,6%weliswaaraandeEU-doelstellingvan12,5%,maarNederlandheeftdelatvoorzich-zelfhogergelegd.InhetkadervandeLissabonstrategieiseendoelstellingvaneendeelnamevan20%in2010geformuleerd.HetvorigeenhethuidigekabinethebbenhunverantwoordelijkheidvooreenLevenLangLerenopgepakt.NietvoornietsheefthetvorigekabinethetinitiatiefgenomentotdeoprichtingvandeprojectdirectieLeren&Werken(eensamenwerkingsverbandvandeministeriesvanOCWenSZW)enheefthethuidigekabinetdezeprojectdirectietotheteindevandezekabinetsperiodegecontinueerd.Rodedraadhierbijisdathetbijelkaarbrengenvandewereldenvanonderwijs&scholingenarbeids-marktessentieelisvoordevoortgangophetgebiedvaneenLevenLangLeren.InhetActieplan«DoorpakkenmetLeren&Werken.PlanvanAanpak2008–2011»heefthetkabinetzijnactiegerichteaanpakverderontwikkeldenopnieuwambitieuzeenconcretedoelstellingengeformu-leerd.InhetDuitserapportwordtgesignaleerddatermogelijkeenrelatieistussenlagewerkloosheidendeinspanningenophetgebiedvaneenLevenLangLeren.Hetkabinetisvanmeningdatindehuidigeeconomi-schecrisiswaarbijsprakeisvanoplopendewerkloosheidscholingeenextraimpulsmoetkrijgen.Inhetstimuleringspakketwordtdanookvoldoendeaandachtaanbijvoorbeeld«jeugdwerkloosheid»enhetmbogegeven.Indicator23:rangordedimensiesDezeindicatorvatdevoorgaande8samen.NLscoortin2008opde10eplaatsvan24lidstatenenin2006opde9eplaatsonder19lidstaten.HettotaaloverziendescoortNederlandindetijdvergelekenstabiel,metzoalseederaangegeveneenhogerankingvoorgemiddeldePISApresta-tiesenvoorLevenLangLeren,eneenlagerankingvoorbehaaldediploma’s.Aandachtspuntisdeontwikkelingvanzwaklezendekinderen.4.ToelichtingscoreNederlandopdeaanemancipatiegerelateerdeindicatorenIndicator24:aandeelwerkendevrouwent.o.v.mannenDezeindicatortoontdeverhoudingtussenhetaantalwerkendevrouwenenmannen.InalleEU-landenhebbenmindervrouwendanmanneneenbetaaldebaan.NLstaatopde11eplaats.DeverschillentussenlandenzijnkleinenNLpresteerthiernagenoeghetzelfdealso.a.Frankrijk(7eplaats),Duitsland(9eplaats)enhetVK(11eplaats).Indicator25:salarisverschilmannenenvrouwenDeindicatortoonthetsalarisverschiltussenmannenenvrouwen.Neder-landsevrouwenverdienenvolgenshetrapportin2007peruurbijna24%minderdanmannen.In2004wasditvolgenshetrapport19%.Raadple-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,30012en30420,nr.155 gingvandebron,Eurostat,laatziendatenigenuanceringvandecijfersophaarplaatsis.Deindicatorisgebaseerdopeenonderzoekdat1xper4jaarwordtuitgevoerd,voorhetlaatstin2006.VoordetussenliggendejarenontvangtEurostatschattingenvanlanden.DegemetenwaardeinNederlandbedroegin200219%enin2006bijna24%.Voor2007en2004lijkeninhetrapportdecijfersgekopieerdtezijnvandevoorgaandejaren.Eurostatheeftrecentdebronnenwaaropdezeindicatorisgebaseerdgeharmoniseerd.Erblijktdaterin2002slechts14EU-lidstatenzijnwaar-voordezeindicatoropinternationaalvergelijkbarewijzekanwordenbere-kend.Vande14landenstaatNederlandopde6eplaats.In2006zijnvoorheteerstvooralle27EU-lidstatengeharmoniseerdegegevensbeschik-baar.Nederlandstaatopde23eplaats.Onbekendisofdeindicatordoordetijdheengoedtevergelijkenis.WekunnenechterwelconcluderendatmethetsalarisverschilperuurtussenmannenenvrouwenNederlandzichbinnendeEUindeondersteregionenbevindt.EenverklaringhiervoorkanzijndatdenettoarbeidsparticipatievanNederlandsevrouweninpersonenweliswaarrelatiefhoogis,maarzoalsgezegdhebbenzijveelalookeenrelatiefgeringebaanomvang.Ditzijnvaakdebanenwaarvoorookhetgemiddelduurloonnietzohoogis.Inanderelandenwordtveelminderparttimegewerkt.Mogelijkblijvenvrouwenmeteenlageverdien-capaciteiten/ofbindingmetdearbeidsmarkthierdoorindezelandenhelemaalbuitendearbeidsmarkt,waardoorhetgemiddeldeuurloonvandewerkzamevrouweneldersrelatiefhogerisdaninNederland.Indicator26:kansopwerkloosheidvoorvrouwenDeindicatorlaatziendatinNederlandvrouwen13%meerkanshebbenopwerkloosheiddanmannen.DitisongeveergelijkaanhetEU-gemiddelde(12%).InDuitslandisdekansopwerkloosheidvoormannenenvrouwennagenoeggelijk.In7vande27EU-landenhebbenvrouweneenkleinerekansopwerkloosheiddanmannen.Indicator27:risicooparmoedeHetrisicooparmoedeisvoorvrouweninnagenoegalleEU-landenhogerdanvoormannen.InongeveerdehelftvandeEU-landenishetrisicomaximaal10%hogerdandatvanmannen,voorNederlandbedraagthetpercentage9%.HetEU-gemiddeldeis12%.Indicator28:opleidingsniveauvanvrouwenHetDuitserapportbeschrijftdathetaandeelvrouwenmeteenopleidingoptenminstesecundairniveau(havo,vwoofmbo)in10vande27EU-landenhogerisdandatvanmannen.InNederlandisditvolgenshetrapportniethetgeval.Hetgaathieromdeleeftijdsgroep25–64jarigen.Vandezegroepheeftinderdaad7%meermannendanvrouweninNederlandeendergelijkopleidingsniveaubehaald.Vrouwenzijnechterbezigaaneeninhaalslag:sinds2005ishetaandeelvrouwenmetruim2procentpuntgestegen,hetaandeelmannenmetslechts0,5procentpunt.Envandejongevrouwentussende20en24jaarheeftinmiddelsruim80%eenopleidingophogersecundairniveauafgerond.Dejongemannenblijvenhiermet72%forsbijachter.Indicator29:vrouweninleidinggevendefunctiesBijna28%vandeleidinggevendeninNederlandisvrouw.AantopbinnendeEUstaatFrankrijkmeteenaandeelvanbijna40%.EU-gemiddeldishetaandeel32%.Nederlandisgestegenvande21eplaatsin2001naarde18ein2007.WaarschijnlijkspeelthierweereenroldatinNederlandveelvrouwenparttimewerken.NederlandsevrouwenzijnookhierechterbezigTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,30012en30420,nr.156 meteeninhaalslag,ondersteunddoorwerkgeversenhetkabinet.Momenteelhebben87toonaangevendeorganisatiesuithetbedrijfsleven,denon-profitsectorendeoverheidhetcharter«TalentnaardeTop»ondertekend.Metdeondertekeningcommitterendedeelnemendeorgani-satieszichaanhetstrevennaareenhogeredoorstromingvanvrouwennaartopposities.Ditstrevenkanalleenslagenwanneerhetpercentagevrouwenonderdeleidinggevenden(ookonderdetop)inNederlandverderstijgt.Indicator30:maatschappelijkeacceptatiewerkendemoedersDezeindicatorbeschrijftdemaatschappelijkeacceptatievanwerkendemoeders.UitdeEurobarometer2006blijktdat37%vandeondervraagdeninNederlandvindtdatmoedersidealiterthuisvoordekinderenzoudenmoetenzorgen.HetmeesttolerantoverwerkendemoedersisDene-markenwaarslechts18%datvindt.Nederlandstaatopde5eplaatsbinnenEuropa.GemiddeldoveralleEU-landenvindtruimdehelftvandeondervraagdendatmoedersidealiterthuismoetenblijven.Indicator31:werkendevrouweninHRST-beroepenDeindicatortoonthetaandeelwerkendevrouweninHRST-beroepen(HumanResourcesinScienceandTechnology).Hetbetrefthierzowelvrouwenmeteendiplomehogeronderwijswerkzaamineenwillekeurigberoep,alsvrouwenzonderdiplomahogeronderwijsmaarwerkzaamineenfunctiewaarvooroverhetalgemeeneenafgerondeopleidinghogeronderwijsvereistis.InNederlandgaathetomruim52%vandewerkendevrouwentussende25–64jaar.HiermeestaatNederlandopde3eplaatsbinnendeEU.EU-gemiddeldheeft43%vandewerkendevrouweneenHRST-functie.Indicator32:rangordedimensiesDezeindicatorvatdevoorgaande8samen.OverallgenomenbevindtNederlandzichindemiddenmootvoorwatbetrefthetverschiltussenmannenenvrouwenopdearbeidsmarkt.NLscoortin2008opde12eplaatsenin2006opde11eplaatsonderde27lidstaten.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,30012en30420,nr.157