Salafisme in Nederland

29614GrondrechtenineenpluriformesamenlevingNr.22BRIEFVANDEMINISTERSVANBINNENLANDSEZAKENENKONINKRIJKSRELATIES,VANJUSTITIE,ENVOORWONEN,WIJKENENINTEGRATIEAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,22januari2010OnlangsontvinguwKamervandeAlgemeneInlichtingen-enVeiligheids-dienst(AIVD)eennotitieoveractueletrendsenontwikkelingentenaanzienvanhetsalafismeinNederland.1Indezebriefreagerendeminis-tersvanBinnenlandseZakenenKoninkrijksrelaties,JustitieendeministervoorWonen,WerkenenIntegratieopdezenotitie.Napublicatievandewegwijzerfac¸adepolitiekisaanuwkamerooktoegezegdomeenverdie-pingsslaghieroptegevenenhetsalafismenaderteduiden.Metdezebriefdoethetkabinetdetoezegginggestanddoorverschillendestro-mingenbinnenhetsalafismeteduidenenaantegevenhoehetkabinetdaartegenoverstaat.Daarmeeisvoldaanaandetoezegging.SamenvattingAIVDnotitieIndenotitiegeeftdeAIVDaandatdegroeivandesalafistischebeweginginonslandmomenteelstagneert.Deaantrekkingskrachtvanhetsalafismeoppotentieelontvankelijkemoslimsisafgenomenendaarmeelijkteendeelvandevoedingsbodemvoorradicaliseringtezijnverdwenen.Voorallesalafistischecentrageldtinmiddelsdatpersonendieteliërenzijnaanextremismeofterrorisme,geweerdworden.Hetpropagerenvaneenjihadistischgedachtegoedwordtnietlangergetolereerd,waardoorgewelddadigegeluidenlangzaammaarzekeruitdesalafistischemoskeeënzijnverdwenen.Deoorzaakvandezeveranderingkandeelsgezochtwordeninhetpubliekedebat(deschijnwerperswerdenveelvuldiggerichtopimamsenanderewoordvoerders,diepubliekelijkwerdenaangesprokenophunstandpunten),inhetoverheidsbeleid(burgemeestersenanderebestuur-derssprekenmoskeebesturenaanophunmaatschappelijkeverantwoor-delijkheid),maarvooralookindetoegenomenweerstandbinnendeNederlandsemoslimgemeenschaptegenradicaleislamitischebood-schappen(dezogenoemderadicaledawa)2.Moslimssprekenzich,zosteltTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2009–2010KST1405370910tkkst29614-22ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage20101Weerstandentegenkracht:ActueletrendsenontwikkelingentenaanzienvanhetsalafismeinNederland;AIVD,2009;kamerstuk29924,nr.45.2ZiedeAIVD-publicatieRadicaledawainverandering,2007.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,29614,nr.221 deAIVD,oplokaalennationaalniveausteedsvakeruittegenanti-integratieveenonverdraagzaamisolationistischeboodschappendieuitgaanvansommigesalafisten.DeAIVDmeentweldathetsalafisme,ondanksdezepositieveontwikke-ling,eenbewegingblijftdieeenpolariserendeinvloedkanhebbenopdesamenleving.Erisnogwelsprakevaneenanti-integratiefgedachtegoeddatsomskanleidentotonverdraagzaamisolationismeeninhetmeesternstigegevaltothetontstaanvaneenparallellesamenleving.Destag-natievandegroeivandesalafistischebewegingisbovendieneenrecentverschijnselenhetisnogonzekerofdezeontwikkelingzichoplangeretermijnzaldoorzetten.AandachtenwaakzaamheidvanuitdeoverheidendeNederlandsesamenlevingblijvendanookvanbelang,aldusdeAIVD.Gewaaktmoetwordenvoorzoweleenonderschattingalseenoverschat-tingvandeproblematiek.OngenuanceerdereactieskunnenhetvertrouwentussengroepenindeNederlandsesamenlevingschaden.Omdatvertrouwentussengroepenteherstellen,ishetadviesvandeAIVDomdeinteractiemetdesalafistischegemeenschaptecontinuerenenhaarindienmogelijktebetrekkenbijinitiatievendiegerichtzijnophetbevor-derenvanintegratieensocialecohesie.ToelichtingBewindspersonenAlsbewindspersonenbetrokkenbijdebeleidsterreinenvanterrorisme,radicalisering,polarisatieenintegratiewillenwijhierdegenuanceerdereactiegevenopdezeontwikkelingenwaardenotitievandeAIVDomvraagt.Voortsbeschrijvenwehetbeleiddathetkabinettenaanzienvanhetfenomeensalafismeuitvoert.WebaserenonzereactieopdenotitievandeAIVDenvoorgaandestudies,maarookopenkeleempirischeonderzoekendierecentzijnopgeleverdenopgesprekkenmetgemeentendieeensalafistischegemeenschapkennen.1HetisdaarbijvanbelangtebedenkendatdefocusvandeAIVDzichlogischerwijsrichtopdàtdeelvanhetsalafismedat(potentieel)eenbedreigingvormtvoordeNederlandsedemocratischerechtsorde.Uitbovenstaandeonderzoekenengesprekkenwordtduidelijkdathetsalafismeeenverzameltermisvooreenaantalultraorthodoxesubstro-mingenbinnendeislam.Zijhanterenallemaaldezelfde«methode»voorhetbenaderenvandeislamitischebrontekstenenhetvertalenervannaardedagelijksebeleving.Dezesubstromingenzijnhetredelijkmetelkaareensopdehoofdpuntenvandegeloofsleerendepraktiseringdaarvan.Hetcomplexevanhetontwikkelenvaneenoverheidsvisieopdesalafisti-schebewegingenisdatverschillendegroepenenindividuenzichberoepenopdesalafistischemethode,maartotverschillendeconclusieskomen,vooralwaarhetgaatompolitiekeensocialevoorkeuren.Ditisoverigensnietandersdanindemeesteandereorthodoxegeloofsge-meenschappen.Ookdaarbepalengedeeldetheologischeuitgangspuntenengedragsvoorschriftennietnoodzakelijkerwijsdepolitiekemeningenofsocialegedragingenvandegelovigen.Bovendieniseraltijdverscheiden-heidindedaadwerkelijkevertalingvanleerstellingennaardepraktijk,ookalwordteenideaalmondelingbeaamd.Erzijngewelddadigeextremisten(jihadisten)diezichberoepenopdesalafistischemethode.Anderen,diezichookberoepenopdesalafistischemethode,bestrijdenjuistderekrute-ringspogingenvandezegewelddadigeextremisten.Weeranderendiedemethodezeggentevolgenpredikenisolatieenafzijdigheid,terwijlanderenzichjuistmaatschappelijkinzetten.Uiteraardishetmogelijkeensmallerebandbreedtevanmeningenengedragtedefiniëren,maarhetblijfteenspectrum.1Moors,H.enJacobs,M.Aandehandvandeimam.IntegratieenparticipatievanorthodoxemoslimsinTilburg-Noord,2009.DeKoning,M.ZoekennaareenzuivereIslam,2008.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,29614,nr.222 Dezenuanceringbetekentnietverslapping,maarjuisteenverscherpingvanhetoverheidsbeleid.Hierwordtuiteengezetwelkespecifiekezorgenerzijnoversalafistischeuitingenenhoehetkabinetdiezorgenheeftbelegd.OrthodoxieHetisnietaandeoverheidtebepalenwieechtesalafistenzijn,ofwelkereligieuzestandpuntenwelofnietjuistzijn.Deoverheiddientneutraaltezijningodsdienstzakenenvolstaatmetheterkennendatereenultraor-thodoxislamitischspectrumisdatalssalafismebekendstaat.Ditkabinetzietwelvoorzichzelfeenrolomzichuittesprekentegengedragingendiehaaksstaanopdedoorditkabinetuitgedragenkernwaarden(denkaanvrijheid,gelijkheid,pluriformiteitentolerantie).Daarnaastbestrijdtdeoverheidinwoordendaadgedragdatanti-integratiefis.Tegengedragdatdegrenzenvandedemocratischerechtsstaatoverschrijdt,wordtzonderpardonopgetreden.IntegratieenrechtsstaatDerechtsstaatvormthetfundamentvandesamenleving.HijvormtookhetkadervoordeintegratievannieuweNederlanders.Hijgeeftordeaandesamenleving,bevatregelsenbiedtbeschermingaanburgers.Derechtsstaatisvanénvooriedereen.Hetinstandhoudenvanderechts-staatvergtzowelinspanningenvandeoverheidalsvandeburgers.Hetkabinetsteltvooropdatvrijheidvangodsdiensttotdefundamentelerechtenbehoortvanonzerechtsstaat.Deoverheidbewaakthetgrondwet-telijkerechtvanburgersomhungodsdienstinvrijheidtebelijden.Ditomvatookhetrechtom(ultra)orthodoxtezijn,naasthetrechtomafvallig,ongelovigofonverschilligtenaanzienvanreligietezijn.Ditbetekentdatheteeniedervrijstaattegelovenenbinnendegrenzenvanderechtsstaatdaarookuitingaantegevenenzichdaarnaartegedragen.Ditgrondrechtvereistechtereveneensrespectvooranderereligiesenanderegelovigen,maarookvoorhendienietgelovenofafstandnemenvanhungeloof.Ditgeeftspanningtussenvrijheidvanmeningsuitingenvrijheidvangodsdienst.Ookhiergeldtdatdediscussiedaarovervangrootbelangis,maarwelinhettekenmoetstaanvanhetzoekennaareenoplossing,toenaderingofwederzijdsbegrip.Deoverheidmengtzichnietingodsdienstigeopvattingen,maarneemtwelstellingalskernwaardenenbelangrijkeverworvenhedenwordenbedreigd.1ZoheeftdeMinistervoorWonen,WijkenenIntegratiezichonlangsduidelijkuitgesprokentegendiegenendieagerentegengelijkekansenenbehandelingvanalleburgers,ookaldoenzeditbinnendekadersvandewet.2PolarisatieDeactualiteitlaatziendatmaatschappelijkespanningenkunnenontstaanvanwegedeverschillenvanmeningovernormenenwaardenvansala-fistentenopzichtederestvandesamenleving(onderwieniet-orthodoxemoslims).Verschilleninbehoefteaanparticipatie,begroeting-enomgangsvormen,enuiterlijkhedenkunnenoponbegripstuitenbijdelenvandebevolking.Groteweerstandontstaatwaarhetgaatomhetstriktonderscheidmakentussendeseksen,deandersgelovigenenseksueleoriëntaties,alsookomdehoudingdieuitgedragenwordttenopzichtevanderechtspraak,deoverheidendedemocratie.1Zieookde«NotaGrondrechtenineenpluri-formesamenleving»,TK2003–200429614,nr.2.2MinistervoorWonen,WijkenenIntegratie,Integratiebrief,17november2009.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,29614,nr.223 Sommigesalafistengelovendatzijongelovigendienentehaten,datzijongelovigennietmogengroeten,feliciterennochvriendschapmethenmogensluiten.Dezevormvanreligieusbeargumenteerdeonverdraag-zaamheidroeptbegrijpelijkerwijsweerstandop.Juridischgezienmogenburgersintolerantenafzijdigzijn,maarhetkabinetmagerookwatvanvinden.Wijroependanookeeniederopomzichuittesprekentegenonverdraagzaamheid.Tegelijkertijdbepaaltopditmomentdeonverdraagzamehoudingvaneenkleinaantalsalafisten(samenmethetextremegeweldgepleegduitnaamvandeislam)tenonrechtevooreenbelangrijkdeelhetbeelddatmedia,politiekensamenlevinghebbenvande(orthodoxe)islam.Indezebeeld-vormingstaat«salafisme»gelijkaanextremismeenzoudesalafistischeleerde«echte»islamzijn,dieallemoslimsinbeginselvolgen.Dezebeeldenleidentotstereotyperingenvanenonverdraagzaamheidrichting(orthodoxe)moslims.Ooktegendezevormvanonverdraagzaamheidspreekthetkabinetzichuit.DemocratischerechtsordeOndersalafistenbestaatovereenstemmingdatdeidealesamenlevingeenislamitischeis.Idealiterzouereenrechtsordezijndiegebaseerdisophunversievanislamitischrecht.Dezorg,vanuitdeleergerekend,isdatsala-fistendedemocratischerechtsordezoudenondermijnen.IndepraktijkaccepterensalafistischeleidersinhetopenbaardeNederlandsedemocra-tischerechtsorde,alwordthettheocratischideaalbehouden.Desondanksiser,zoalsdeAIVDinzijnnotitiestelt,eenkleinegroepsalafistenuitwiensmondachtergeslotendeurenonverdraagzaam-isolationistischeenantidemocratischegeluidenwordenopgevangen(bijvoorbeeld:stellendatdeislamitischewetbovendeNederlandsewetstaat,moslimsaansporenhetcontactmetongelovigentevermijden,ofvrouweneenzeerbeperktebewegingsvrijheidtoekennen).1Dezeverschijnselenbetreffenechterslechtseenkleinegroep«preciezen»binnendebredegroepmensendiezeggendesalafistischemethodetevolgen.Onderdiebredegroepsalafistenbevindenzichookveel«rekke-lijken».Bijhenissprakevanzelfbewustmaatschappelijkoptreden,maarnietvanantidemocratischactivisme.Erleeftergernisoverdeinhunogen«onzuivere»geloofsbelevingvanmoslimsenNederland,frustratieoverdemaatschappelijkediscussieoverdeislamofoverdebuitenlandsepolitiekesituatie.Deleerzegtdateenrechtsordegebaseerdopshariadeidealestaatsrechtelijkesituatiezouzijn,maarindepraktijkvertaaltditzichbijdemeestevolgelingennietindaadwerkelijkeverwerpingvandedemocratischerechtsorde.HetkabinetheefteerdergestelddatinNederlandgeenplaatsisvoorverschillenderechtssystemen.2DedemocratischerechtsstaatisenblijfthetenigeuitgangspuntvoorhetNederlandsrecht.Welstaatheteeniedervrijombinneneenorganisatieofvereniging–inclusiefreligieuzeorgani-saties–regelstestellenomtrenthetwenselijkgedragofhetafsluitenvanovereenkomstenbinnenhetdesbetreffendesamenlevingsverband.Ditrechtwordtbegrensddoordewetendeopenbareorde.Ookmagergeensprakezijnvandwang,ongeoorloofdedrukofmachtsmisbruikbinnenorganisatiesoftussenindividuen.3JihadistischterrorismeOmdatgewelddadigeextremisten(jihadisten)zichberoepenopdesalafis-tischemethodeeninhetverledeninennabijsalafistischecentrahebbengeopereerd,iserinhetkadervanterrorismebestrijdingaandachtgeweest1AIVD2009,opcit.2TK,30800VI,nr.115.3Cf.briefaandeTweedeKameroversharia-rechtbanken,TK2008–200931700VI,nr.160.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,29614,nr.224 voordebrederesalafistischebeweginginNederland.DeAIVDsteltdatdesalafistischecentrainNederlandopditmomentnietfungerenalsvoedingsbodemvoorjihadistischterrorisme.Jihadistischegeluidenwordennietlangergetolereerdenradicaliserendejongerenwordengeweerduitdedesbetreffendecentra.Ditisuiteraardeenpositieveontwikkeling,diealeerderinverschillendeDreigingsbeeldenTerrorismeinNederland(DTN)isgecommuniceerd.Deconsequentiehiervanisweldatjihadistenhuntoevluchtzoekentotandereontmoetingsplaatsen,zoalshetinternetofzelfgekozenalternatievelocaties.Gewelddadigeradicalise-ringvindtvolgensdeAIVDnietofnauwelijksmeerplaatsbinnendegevestigdemoskeeën.Dedreigingvanjihadistischterrorismegaatdusnietlangeruitvandesalafistischecentra.Ditbetekentdathetgeorgani-seerdesalafismeinNederlandnietlangervanuithetoogmerkvanterro-rismebestrijdingonderwerphoefttezijnvanactiefoverheidsbeleid.Vanzelfsprekendbetekentditnieteenverslappingophetbestrijdenvanhetjihadistischterrorisme.Hetnodigteerderuittoteenverduidelijkingeneenverscherpingervan.Jihadistenberoepenzichopdesalafistischemethode,gebruikenveelaldezelfdetermen(metextremereinvulling)enzijnvaakmoeilijkteonder-scheidenvansalafistenalsernietoverspecifieke(politieke)twistpuntengesprokenwordt.Hetrisicoblijftbestaandat,ondanksdeinspanningenvangeloofsgenotenenvoormannen,kleineaantallenaanhangersvanhetsalafismedeopgelegdebeperkingentenaanzienvangeweldniet(langer)accepterenendoorradicaliserennaarjihadistischegeweldsacceptatie.Detheologischeverwantschapvansalafismeenjihadismeblijftredenomdeontwikkelingenvandesalafistischebeweginggoedteblijvenvolgen,vooralalsdemaatschappelijkecontextdusdanigverandertdatjongerengaantwijfelenaandedoordegeloofsleeropgelegdeactiebeperkingen.1BinnenkortontvangtuwkamereenaantalstudiesdatdieperingaatopdeideologieenstrategievanhetjihadismealsookopjihadistischenetwerkeninNederland.Vanzelfsprekendontvangtuwkamerdaarbijeennotadiedestudiesendehierbovengeconstateerdeontwikkelingenrondjihadismebeleidsmatigzaltoelichten.BeleidDeontwikkelingenbinnenhetbredesalafistischespectrumzijndusomverschillenderedenenaanleidingvooroverheidsaandacht.Hetkabinetvoerteendriesporenbeleidtenaanzienvanhetsalafisme,inhetkadervanhetkabinetsbreedActieplanPolarisatieenRadicalisering2007–2011.UwKamerwordtdanookgeïnformeerdoverdevoortgangvanditbeleidmiddelsdereguliereoperationeleplannenenvoortgangsrapportagesvanditActieplan.Voordekomendejarenwordthetvolgendebeleiduitge-voerdtenaanzienvannegatieveuitingenvanhetsalafisme.Spoor1:HandhavenVanzelfsprekendblijftdezorgenalertheidbestaanvoordeaanwezigheidvanpersonendie,indemargesvandebrederesalafistischebeweging,radicaliserennaarhetjihadisme.Ditisinhetverledeneenreëelgevaargeblekenenzalmetallebeschikbaremiddelenwordenvoorkomenenbestreden.•Hiertoewordtin2010hetcontra-terrorismebeleidgecontinueerdwaar-onderexpertiseversterkingvanprofessionalsbetrokkenbijdehandha-ving(politie,gevangenispersoneel,reclasseringetc.).Naastdeaange-kondigdestudiesenbeleidstoelichtingwordtuwKamerhierover1Degeschiedenisleertdateenveranderendemaatschappelijkecontextgroteimpactkanhebbenoppolitiek-religieuzevisies.Inhetverledenzijnerinhetbuitenlandmilitantebewegingenontstaanvanuitsalafistischehoofdstromen(Egypte,Algerije,SaudiArabie,Somalie),maarookzijnmilitantegeleerdeninanderesituatiesophetgewelddadigextre-mismeteruggekomen(SaudieArabie,Egypte,Libië).TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,29614,nr.225 periodiekgeïnformeerdviadevoortgangsrapportagesterrorismebe-strijding.•Gemeentendieeende-radicaliseringsprojectwillenopzetten,kunnenookin2010terechtbijhetRijkvoorondersteuning.DeRijkspartnersondersteunenmetkennisontwikkeling,faciliteringvanexpertmeetingsengemeentelijkeintervisieomconcretecasussentebespreken.Omgemeententeondersteunenindeontwikkelingenuitvoeringvande-radicaliseringstrajecten(intensieveindividueletrajecten)vanjongerendieradicaliserennaarhetgebruikvangeweld,wordtereennetwerkvanspecialistenopgezet.Spoor2:ConfronterenendelegitimerenbijontoelaatbaregedragingenenuitingenDeverholenantidemocratischeenextreemonverdraagzamehoudingvansommigesalafistenbaartdeoverheidzorgen,omdateendergelijkehoudingnietstrooktmetonzedemocratischerechtsstaatmaarookomdateendergelijkdiscourseenvoedingsbodemkanvormenvoorverder-gaanderadicalisering.Alsdezebewegingaankrachtwint,kanzeoplangeretermijn(delenvan)desamenlevingontwrichtendoordatzedetegenstellingenlangsetnischeenreligieuzelijnenkanversterken.•Omdezetrendtegentegaan,wordtdehuidigestrategievanconfron-teren,de-legitimerenenstrafrechtelijkhandhavengerichtvoortgezet,zodatdiestrategienietsleetsraaktofcontraproductiefwerktdooreenteruimekeuzevandedoelgroep.•HetRijkwerktsamenmetrelevantegemeentenomervaringenuittewisselenoverhoeomtegaanmetvraagstukkenomtrentsalafisme.HetRijkorganiseerthiertoeperiodiekebijeenkomstenwaarbijlokaleennationalekennisenpraktijkenwordengedeeld.•Erkomteen«HandreikingWeerwoord»omprofessionalspraktischehandvatten(zowelquainhoudalsmethodiek)tegevenomopbasisvandedemocratischewaardeneenweerwoordtekunnenbiedenaanongewenstegedragingenofuitingenvanjongerenenbijhenzelfreflectietekunnenbevorderen(begin2010gereed).•Organisatiesofpersonenmetantidemocratischesympathieënofgedragingenworden,vanuitbeschermingvandedemocratischerechtsorde,doordeoverheid(AIVD)indegatengehouden.Spoor3:VersterkenvanweerbaarheidenbindingDegrondwettelijkverankerdevrijheidvangodsdienstendevrijheidvanmeningsuitingstaaninNederlandeengrotematevanruimtetoe(uitzon-deringenbetreffenuiteraardhaatzaaiingendiscriminatie,maarookbijvoorbeelddegedragsregelsenberoepsmatigeeisenvanoverheids-enmaatschappelijkinstellingen,enookhet(gedeeltelijke)verbodopgelaats-bedekkendekleding).Ditneemtnietwegdatermaatschappelijkediscussiekanwordengevoerdoverbepaaldepraktijkenendaterwaarnodiggrenzengetrokkenmoetenworden.•InhetperiodiekoverlegtussenRijkengemeentenkomtookaandeordeofen,zojahoe,desalafistischegemeenschapbetrokkenkanwordenbijactiviteitenophetterreinvanintegratie,emancipatie,socialecohesie,socialehulpverleningetc.•Daarnaastwordenlopendeactiviteiten(inhetkadervanhetActieplanPolarisatieenRadicalisering)gecontinueerd,zoalshettegengaanvanpolarisatie,destimuleringsmaatregelenversterkingwaardenvandedemocratischerechtstaat,deweerbaarheidstrainingenvoorjongeren,endeondersteuningopmaatvanprofessionals,moslimsleutelfiguren,oudersenjongeren.•IndeintegratiebriefvandeministervoorWWImaakthetkabinetduidelijkhetnietwenselijktevindendatgroepenzichonttrekkenaanTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,29614,nr.226 desamenlevingenwordenmaatregelenaangekondigddieontmoetingenbindingtussengroepenstimuleren.DeministervanBinnenlandseZakenenKoninksrijksrelaties,G.terHorstDeministervanJustitie,E.M.H.HirschBallinDeministervoorWonen,WijkenenIntegratie,E.E.vanderLaanTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,29614,nr.227