Brief van het Presidium over uitvoering van de motie van het lid Timmermans c.s. over onderzoeken hoe de Kamer de interne regelgeving en het toezicht op Kamerleden en Kamerfracties kan versterken (Kamerstuk 30821-209)

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202430 821Nationale VeiligheidNr. 217 BRIEF VAN HET PRESIDIUM Den Haag, 17 april 2024Aan de LedenDe Kamer heeft op 9 april 2024 de motie van het lid Timmermans c.s.(Kamerstuk 30 821, nr. 209) aangenomen waarin het Presidium gevraagdwordt, al dan niet via een werkgroep, een democratische weerbaarheids-toets te (laten) uitvoeren en te onderzoeken hoe de Kamer de interneregelgeving en het toezicht op de Kamerleden en Kamerfracties kanversterken om ongewenste beïnvloeding te voorkomen. In de motie wordthet Presidium ook verzocht om binnen een maand opties aan de Kamervoor te leggen over hoe de Kamer onafhankelijk onderzoek kan (laten)verrichten naar ongewenste beïnvloeding van Kamerleden enKamerfracties.Democratische weerbaarheidstoetsDe uitwerking van wat verstaan dient te worden onder een «democra-tische weerbaarheidstoets» vergt een nadere doordenking. Het Presidiumziet als bestuurlijk orgaan van de Kamer hierin geen rol voor zichzelfweggelegd en beschikt ook niet over de benodigde instrumenten voordeze inhoudelijke uitwerking. De vaste commissies van de Kamer hebbenwel de beschikking over dit instrumentarium, in de vorm van deskundigeambtelijke ondersteuning en een kennisbudget om dergelijk onderzoek uitte laten voeren. Daarom verzoekt het Presidium de commissie voorBinnenlandse Zaken dit onderdeel van de motie nader uit te werken.De commissie voor Binnenlandse Zaken kan haar kennisbudget enkennisinstrumentarium aanwenden om het gevraagde onderzoek te(laten) verrichten, bijvoorbeeld door wetenschappers of andere experts teraadplegen. Daartoe kan eerst uit haar midden een voorbereidendewerkgroep worden ingesteld. Deze voorbereidingsgroep zou kunnennadenken over de reikwijdte van een eventuele onderzoeksopdracht en decentrale vraagstelling in kaart kunnen brengen. Daarna kunnen – al danniet via het samenwerkingsverband Parlement & Wetenschap – weten-schappers worden gezocht die het daadwerkelijke onderzoek (bijv. eenquickscan) uitvoeren. kst-30821-217ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2171 Een andere optie is om de onderzoeksopdracht direct bij een externadviesorgaan neer te leggen, bijvoorbeeld de Venetië Commissie van deRaad van Europa. Een dergelijke externe adviesaanvraag kan door decommissie voor Binnenlandse Zaken inhoudelijk worden uitgewerkt envervolgens aan de Kamer worden voorgelegd.Opties voor onafhankelijk onderzoekTer uitvoering van het tweede deel van de motie legt het Presidium hierbijenkele opties aan u voor met betrekking tot het verrichten van eenonafhankelijk onderzoek naar ongewenste beïnvloeding. Het Presidiumschetst daarbij ook enkele routes die eerder zijn toegepast door de Kamerwanneer er sprake was van concrete integriteitsvraagstukken of verden-kingen aangaande Kamerleden.De Tweede Kamer kan, al dan niet via de commissie Binnenlandse Zaken,aan de Venetië Commissie het verzoek voorleggen om te onderzoekenhoe interne regelgeving en het toezicht op Kamerleden en Kamerfractiesversterkt kunnen worden om ongewenste beïnvloeding te voorkomen. DeVenetië Commissie is een adviesorgaan van de Raad van Europa datadvies uitbrengt over kwesties op gebied van democratie en recht(sstaat).Het voorkomen van ongewenste beïnvloeding van politici is eenonderwerp waarover de Venetië Commissie recent nog een advies heeftgepubliceerd aan Hongarije (maart 2024).1 De Venetië Commissie beslistzelf of zij op het verzoek kan ingaan. In 2021 heeft deze Commissie, opverzoek van de Tweede Kamer, naar aanleiding van de motie-Omtzigt c.s.(Kamerstuk 35 510, nr. 11), een advies uitgebracht over de rechtsbe-scherming van burgers in Nederland.2De Tweede Kamer kent sinds enkele jaren een regeling die het mogelijkmaakt een klacht in te dienen bij het College van onderzoek integriteit, datvervolgens kan besluiten een onderzoek in te stellen. Het College vanonderzoek integriteit houdt toezicht op de GedragscodeLeden van deTweede Kamer der Staten-Generaal. De tweede gedragsregel uit dezecode bepaalt dat een Kamerlid geen gift of gunst accepteert die bedoeld isom zijn handelen in het ambt te beïnvloeden. Toezicht op en handhavingvan de Gedragscode worden geregeld in de Regelingtoezicht enhandhaving Gedragscode Leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Hierin staat dat iedereen een klacht over overtreding van deGedragscode kan indienen. Het College van onderzoek integriteitbehandelt deze klachten. Uit de jaarverslagen van het College blijkt dateenmaal een klacht over het aannemen van giften is ingediend. HetCollege heeft toen een onderzoek ingesteld, maar uiteindelijk geoordeelddat de klacht ongegrond was (Kamerstuk 35 351, nr. 25). Naar aanleidingvan een evaluatie heeft het Presidium recent enkele voorstellen tot1In zijn algemeenheid geldt dat het thema buitenlandse inmenging de afgelopen tijd veelaandacht heeft gekregen in verschillende nationale parlementen en ook in het EuropeesParlement (EP). Zo heeft het EP op 10 april 2024 nog een debat gevoerd over vermeendeRussische inmenging in het Europees Parlement en de aankomende EP verkiezingen, en deinvloed daarvan op de EU. Over een bijbehorende resolutie zal in de volgende plenaire zittingin Straatsburg (22–25 april) gestemd worden. Op 12 april kondigde de Belgische premier DeCroo onderzoek aan naar Russische inmenging in het EP, dat zowel door het Belgische federaalparket als door het EU-agentschap Eurojust uitgevoerd moet worden. Verder heeft de EuropeseCommissie op 12 december 2023, als onderdeel van het Pakket ter verdediging van dedemocratie, een richtlijn voorgesteld die lidstaten zou verplichten een transparantieregister opte zetten voor organisaties die lobbyen namens een derde land (COM (2023) 637). Dit registermoet buitenlandse inmenging in de democratie van de EU beter bestrijden. De onderhande-lingen over dit voorstel zijn nog gaande. De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeftover het Pakket op 3 april jl. een commissiedebat gevoerd.2Het kabinet heeft hier in juli 2023 een voortgangsrapportage over naar de Kamer gestuurd(Kamerstuk 29 279, nr. 809).Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2172 wijziging van de Gedragscode en de Regeling toezicht en handhavingGedragscode aan de Kamer voorgelegd (Kamerstukken 35 351,nrs. 26-27).Wanneer er sprake is van een vermoeden van een strafbaar feit begaandoor een Minister, Staatssecretaris of Kamerlid kan de Tweede Kamer eencommissie van onderzoek instellen op basis van de Wet op de ministeriëleverantwoordelijkheid en ambtsdelicten leden Staten-Generaal, Ministersen staatssecretarissen (Wmv). Een dergelijke commissie van onderzoekstelde de Kamer in 2015 in naar aanleiding van het uitlekken vaninformatie uit de commissie IVD (Kamerstuk 34 340, nr. 1). De proceduredie de Tweede Kamer volgens de Wmv kan volgen heeft het Presidium uonlangs toegestuurd (zie bijlage bij Kamerstuk 34 340, nr. 21). In 2021 isdeze wet door de Commissie herziening wetgeving ambtsdelictenKamerleden en bewindspersonen geëvalueerd onder leiding van mr.J.W. Fokkens («Commissie Fokkens»). Het kabinet heeft in een recentehoofdlijnenbrief aangekondigd de aanbevelingen van de CommissieFokkens op te volgen en daartoe naast een grondwetswijziging eengemoderniseerde regeling in het Wetboek van Strafvordering op tenemen (Kamerstuk 34 340, nr. 22).In het verleden heeft de Tweede Kamer ook eenmaal een onafhankelijkecommissie met experts («commissie van wijzen») ingesteld om onderzoekte verrichten. In januari 2010 benoemde de Kamer een commissie(bestaande uit een voormalig procureur-generaal, een voormalig Ministeren een voormalig Griffier van de Tweede Kamer) om onderzoek te doennaar het lekken van Prinsjesdagstukken (Kamerstuk 32 173, nr. 1). Dezecommissie had geen specifieke onderzoeks- of opsporingsbevoegdheden,maar kon wel gebruik maken van aan de Rijksrecherche gevraagdeondersteuning, respectievelijk ingehuurde experts met kennis en ervaringop het gebied van forensisch onderzoek (zie bijlage bij Kamerstuk 32 173,nr. 2).Ten slotte wijst het Presidium nog op de Voorlichting van de AfdelingAdvisering van de Raad van State over de juridische mogelijkheden vooronafhankelijk onderzoek naar buitenlandse financiering van politiekepartijen, die op verzoek van de Tweede Kamer tot stand is gekomen(Kamerstuk 35 657, nr. 91). In deze voorlichting gaat de AfdelingAdvisering in op de mogelijkheden voor het toezicht op de financiën vanpolitieke partijen, kandidaten en zittende politici. Het kabinet heeftaangekondigd dat in de nieuwe Wet op de politieke partijen (Wpp) eenonafhankelijke autoriteit wordt ingesteld voor het toezicht op de finan-ciering van politieke partijen. Dit wetsvoorstel is op 9 april 2024 vooradvies naar de Raad van State gestuurd. Op verzoek van de TweedeKamer wordt aan de Raad van State de vraag meegegeven of dezetoezichthouder ook een rol kan spelen bij onafhankelijk toezicht op definanciën van individuele Tweede Kamerleden.Met het voorleggen van de hierboven geschetste opties heeft hetPresidium uitvoering gegeven aan het tweede dictum van de motie. HetPresidium stelt de verdere uitwerking van deze motie in handen van decommissie voor Binnenlandse Zaken.Namens het Presidium,De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,Martin BosmaTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2173