Evaluatie Tweede Kamerverkiezing 22-11-2023

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202435 165VerkiezingenNr. 73 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 8 april 20241. Inleiding Op 22 november jl. vond de verkiezing voor de leden van de TweedeKamer (TK23) plaats. Dit was een vervroegde verkiezing na de val van hetkabinet-Rutte IV op 7 juli 2023. Als gevolg hiervan moesten de gemeentenen de Kiesraad in relatief korte tijd de verkiezing organiseren. Dat deverkiezing goed is verlopen is dankzij de enorme inzet van de gemeenten,de Kiesraad en de tienduizenden vrijwilligers. Ik heb grote waarderingvoor hun inzet voor de organisatie van de verkiezing.Sinds 2007 wordt elke verkiezing geëvalueerd. Dit heeft als doel om na tegaan welke verbeteringen in het verkiezingsproces nodig zijn. Hierbij biedik u het verslag van de evaluatie van TK23 aan. Tot slot blik ik kort vooruitop de aanstaande verkiezing voor het Europees Parlement (EP24).2. Algemeen beeld organisatie Tweede Kamerverkiezing 2.1. Opkomst en stemmen per volmacht De TK23 is over het algemeen goed verlopen. De Kiesraad stelt in hetevaluatieadvies ook vast dat de verkiezing goed is verlopen en dat deuitslag betrouwbaar is.1 De opkomst was met 77,7% vergelijkbaar met devoorgaande Tweede Kamerverkiezingen. Uit het onderzoek onder kiezers2blijkt dat evenals bij voorgaande verkiezingen een gebrek aan vertrouwenin de politiek het vaakst (25%) als reden om niet te gaan stemmen werdgenoemd. Een andere belangrijke reden om niet te gaan stemmen waseen gebrek aan interesse (19%).1Zie bijlage: Kiesraad (2024) Evaluatieadvies van de Kiesraad over de verkiezing TK23:Verkiezing goed verlopen en uitslag betrouwbaar; uitvoering vereist versterking.2Zie bijlage: I&O research (2023) Ervaring kiesgerechtigden bij Tweede Kamerverkiezing 2023. kst-35165-73ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 731 Het percentage stemmen per volmacht was 9,5%. Dat is hoger dan in2021, toen dit percentage op 8,77% lag. Vaak voorkomende redenen omeen volmacht af te geven waren verblijf in het buitenland op de verkie-zingsdag (34%) en een gebrek aan tijd (28%).32.2. Stemlokalen De motie van Van der Plas en Chakor4 over onderzoek naar de gevolgenvan de daling van het aantal stembureaus op de bereikbaarheid enopkomst in landelijke gebieden is meegenomen in het evaluatieonderzoeknaar de spreiding van stemlokalen. In vergelijking met de ProvincialeStaten- en Waterschapsverkiezingen van maart 2023 (PSWS23) waren erbij de TK23 5,5% meer stemlokalen. De gemiddelde afstand tot eenstemlokaal bedroeg 400 meter.5Uit de data-analyse van het aantal stemlokalen blijkt dat de opkomst«lichtelijk hoger» is naarmate de afstand tot het stemlokaal groter wordt.Dit is echter geen duidelijk verband en deze bevinding lijkt een gevolg tezijn van het gegeven dat zowel de afstand tot het stemlokaal als deopkomst in steden doorgaans lager ligt dan in minder verstedelijkte(landelijke) gebieden het geval is.6 Dit beeld sluit aan bij de uitkomstenvan het Provinciaal en Waterschaps Kiezersonderzoek 2023 (PWKO23)7.Uit het PWKO23 komt naar voren dat de afstand tot het stemlokaal geenrol speelt bij de opkomst.2.3. Stembureauleden Naar aanleiding van zorgen bij gemeenten over de vraag of zij bij dezevervroegde verkiezingen voldoende stembureauleden en tellers zoudenkunnen werven heb ik in de aanloop naar de TK23 een landelijkewervingscampagne via regionale media laten uitvoeren. Uit het bij degemeenten uitgevoerde evaluatieonderzoek blijkt dat 96% van degemeenten voldoende reserve stembureauleden had om uitval vanstembureauleden op te vangen. Bij het kleine aantal gemeenten waar datniet het geval is werd dit veelal opgelost door de inzet van ambtenaren.8Door de nieuwe aanwas van stembureauleden is een nieuwe campagnebij de EP24 niet nodig. Wel is er communicatiemateriaal beschikbaar diegemeenten indien gewenst kunnen gebruiken bij de werving vanvrijwilligers. Ook doe ik via social media een oproep voor het aanmeldenals stembureaulid of als teller.3. Tellen van stemmen en vaststelling uitslag In de evaluatie van deze verkiezing is extra aandacht gegeven aan hetverloop van de procedure voor het tellen van de stemmen en devaststelling van de verkiezingsuitslag. Aanleiding hiervoor was deevaluatie van de PSWS23 waaruit is gebleken dat bij dit gedeelte van hetverkiezingsproces veel druk op de uitvoering ervaren wordt. Daarom hebik in aanloop naar de TK23 verduidelijkende instructies opgesteld over hetproces van tellen en vaststelling van de uitslag. In het algemeen is het3Zie bijlage: I&O research (2023) Ervaring kiesgerechtigden bij Tweede Kamerverkiezing 2023,p. 24.4Kamerstukken II, 2023/24, 35 165, nr. 69.5Centerdata, Meting Stemlokalen TK 2023 (2024), pagina 4–5.6Centerdata, Meting Stemlokalen TK 2023 (2024), pagina 24.7Vollaard et al. (2023) Burgers en boeren in beweging; Het kiezersonderzoek in provincies enwaterschappen van 2023: https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/themas/verkiezingen/documenten/rapporten/2023/12/27/burgers-en-boeren-in-beweging.8Verian, Evaluatie onder gemeenteambtenaren verkiezing Tweede Kamer 2023, 2024,pagina 22–25.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 732 tellen van de stemmen goed verlopen. De procedure voor de vaststellingvan de verkiezingsuitslag vraagt echter nog steeds veel van de betrok-kenen. Zowel de commissie voor het onderzoek naar de geloofsbrieven,de Kiesraad als de NVVB vragen hier aandacht voor. Zij wijzen erop dat erdiverse stappen moeten worden uitgevoerd binnen krappe wettelijketermijnen. Ook vraagt de Kiesraad aandacht voor de beheersbaarheid enuitvoeringslast, vooral voor de gemeentelijke stembureaus, van deprocedure voor het doen van meldingen door kiezers. De Kiesraad merktop dat de impact van de Wet nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuit-slagen (NPVV) op de uitvoerbaarheid groter is dan van te voren gedachten stelt verschillende maatregelen voor in het evaluatieadvies. DeKiesraad en NVVB vragen om een beleidsevaluatie van de NPVV. Ik vindhet een goed idee om de NPVV na de aankomende EP24 te evalueren, losvan de evaluatie die bij iedere verkiezing al wordt gedaan. De voorge-stelde maatregelen uit de evaluatieadviezen en evaluatiegesprekken metgemeenten kunnen worden meegenomen in deze evaluatie. Ik ga met deKiesraad, de VNG en de NVVB in gesprek over de opzet van dezeevaluatie.3.1. Het schorsen van de stemopneming Naar aanleiding van de evaluatie van de PSWS23 is in de instructie voorstembureaus opgenomen dat zij ook mogen schorsen in de uitzonderlijkesituatie dat het uitvoeren van de telling niet meer mogelijk is vanwege devermoeidheid van stembureauleden en tellers. Het proactief schorsen vande telling direct na het sluiten van de stembussen, is echter niet toege-staan.In acht gemeenten werd de telling bij een of meer stembureaus geschorst.Na de schorsing is de telling voor die stembureaus op donderdag hervaten afgerond. In één gemeente was er kort voor de verkiezing sprake vanvoorbereidingen om proactief te schorsen, zodat de telling van destemmen in zijn geheel op donderdag zou plaatsvinden. Na overleg metBZK is door de gemeente hiervan afgezien. Na de verkiezing is opnieuwoverlegd met de gemeente om mogelijke herhaling bij volgende verkie-zingen te voorkomen.3.2. Extern onderzoek naar aanleiding van de hertelling in Tilburg De Tweede Kamer heeft op 2 december jl. besloten een hertelling tehouden in vier stembureaus van de gemeente Tilburg (Kamerstuk 35 165en 36 480, nr. 66). In deze stembureaus was sprake van onverklaardetelverschillen. Bij de stemming over deze hertelling heeft het lid Omtzigt(NSC) in de Tweede Kamer het verzoek gedaan een extern onderzoek uitte voeren naar het verloop van het verkiezingsproces. Met deze brief biedik u de uitkomsten van dit externe onderzoek aan.9De onderzoekers constateren dat de protocollen en procedures op eenpassende manier zijn gevolgd en het telproces zoals gebruikelijk isverlopen. Zij hebben geen zaken geconstateerd die fout zijn gegaan ofonjuist geïnterpreteerd of toegepast. Wel constateren de onderzoekers datde huidige procesgang tot gevolg heeft gehad dat de Kamer in eeningelaste zitting in het weekend tot een hertelling moest besluiten endientengevolge in zeer korte tijd de hertelling door gemeente Tilburgmoest worden georganiseerd. Tijdens het onderzoek hebben de onder-zoekers met de diverse betrokkenen diverse oplossingsrichtingen verkend.Daarover merken de onderzoekers op dat er geen enkele oplossing op9Zie bijlage: Verdonck, Klooster & Associates B.V. (2024), Onderzoek procedure hertellingstemmen Tweede Kamerverkiezing 2023).Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 733 voorhand voldoende bevredigend en goed uitvoerbaar bleek. Tot slotmerken de onderzoekers op dat het controle-instrument «hertelling»bijdraagt aan de objectiviteit en de kwaliteit van de controle door decommissie voor het onderzoek van de geloofsbrieven. Hierbij vragen zij inhet bijzonder aandacht voor de communicatie over het instrumenthertellingen. Ook de Kiesraad constateert dat de procedure voor deuitslagvaststelling volgens de voorgeschreven regels en procedures isverlopen. Daarbij doet de Kiesraad een aantal aanbevelingen zodat eerderin het verkiezingsproces overgegaan wordt tot het hertellen van stembil-jetten wanneer sprake is van opvallende telverschillen bij een centralestemopneming.Ik deel het standpunt dat het wenselijk is dat de geconstateerde telver-schillen eerder tot een hertelling hadden geleid. De Kiesraad adviseerthierop de Kieswet aan te passen zodat het voor het gemeentelijkstembureau duidelijk is dat in deze situatie hertelling van de stembiljettenwenselijk is. De onderzoekers wijzen in dit verband op de uitvoerbaarheidvan het verkiezingsproces en de vragen die ontstaan omtrent hetvaststellen van een norm, die gehanteerd kan worden om vast te stellenof een telverschil tot hertelling moet leiden. Vanwege de implicaties voorde uitvoering wijs ik op de bredere evaluatie van de NPVV waarover ik hetgesprek zal voeren met de Kiesraad, de VNG en de NVVB. Ik benvoornemens dit onderdeel ook in die evaluatie mee te nemen om te zienhoe verder invulling kan worden gegeven aan dit vraagstuk.4. Desinformatie en inmenging 4.1. Geen aanwijzingen desinformatiecampagnes Terugkijkend op de TK23 kan worden geconcludeerd dat er geen aanwij-zingen zijn dat grootschalige desinformatiecampagnes hebben plaatsge-vonden. BZK baseert zich hierbij op berichtgeving uit de media, vanfactcheckers en op meldingen van andere overheidsinstanties.10 Wel heeftBZK éénmaal gebruik gemaakt van het Urgent Escalation Channel van Xvanwege berichtgeving die mogelijk kiezers zou aanzetten tot hetuitbrengen van een ongeldige stem. Over de wijze waarop het ministeriedeze berichten heeft ontvangen, verwerkt en deze heeft gemeld bij X iseen rapportage geschreven.11De Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) heeft in hun onderzoeknaar Foreign Information Manipulation and Interference (FIMI) ookonderzoek gedaan naar de TK23. Uw Kamer is hierover op 9 novemberingelicht.12 In dit onderzoek is gekeken naar manipulatief gedrag ennarratieven over de TK23 verspreid door actoren van derde landen endaaraan gelinkte bronnen. Het onderzoek heeft geen bewijs opgeleverdvoor mogelijke beïnvloeding door dergelijke actoren.4.2. Contacten met sociale media platformen BZK heeft voorafgaand aan de TK23 op ambtelijk niveau gesproken metvertegenwoordigers van Google, Meta, Microsoft, Snapchat, TikTok en X.Het doel van deze gesprekken was om te begrijpen hoe de platformen derisico’s van hun systemen rondom de verkiezingen beoordelen en ominzicht te krijgen in de mitigerende maatregelen die de platformen nemen10Deze overheidsinstanties hebben in dat geval de juiste grondslag voor monitoring opmogelijke des- of misinformatie dat een risico vormt voor de integriteit van het verkiezings-proces.11zie bijlage «Rapportage inzet Trusted Flagger status BZK».12Kamerstukken II, 2023–2024, 35 165, nr. 64.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 734 en de effectiviteit daarvan. Tijdens deze gesprekken is bijvoorbeeld hetbeleid van platformen besproken, zoals vastgelegd in de eigen gebruikers-voorwaarden, om des- en misinformatie rondom de verkiezingen tegen tegaan.Tot slot heeft de Europese Commissie nadat de Digital Services Act inwerking is getreden voor de eerste zeer grote onlineplatforms (VLOPs) enzeer grote onlinezoekmachines (VLOSEs)13, met enkele van dezeplatformen zogenoemde «readiness» dialogen gevoerd over de integriteitvan verkiezingen. In de aanloop naar de TK23 heeft de EuropeseCommissie ook vertegenwoordigers van het Ministerie van BZK uitge-nodigd om deel te nemen aan gesprekken met Google, Meta, TikTok en X.Uw Kamer is hierover op 9 november geïnformeerd.14 BZK heeft tijdensdeze bijeenkomsten o.a. navraag gedaan over het aantal Nederlandstaligemoderatoren en hun kennis over de Nederlandse verkiezingen. Daarnaastheeft het ministerie aangegeven dat het goed zou zijn om, naast hetpromoten van de verkiezingen zelf, ook de officiële verkiezingsuitslagduidelijk weer te geven. De Europese Commissie heeft deze dialogengebruikt als een van de bronnen voor de concept richtsnoeren voor VLOPsen VLOSEs voor het mitigeren van systeemrisico’s voor verkiezingspro-cessen. De conceptversie van deze richtsnoeren is op 8 februari gepubli-ceerd ten behoeve van openbare consultatie.155. Toegankelijkheid Iedere kiesgerechtigde moet in Nederland zo zelfstandig mogelijk eenstem kunnen uitbrengen. Daarom heb ik uw Kamer op 23 januari jl.geïnformeerd over mijn voornemen om niet eerst te experimenteren,maar direct te gaan werken aan een wetsvoorstel om hulp in hetstemhokje mogelijk te maken.16 Vooruitlopend op de TK23 heb ik ook eenappèl gedaan op de gemeenten om extra in te zetten op het verderverbeteren van de toegankelijkheid van stemlokalen. Om inzicht te hebbenin hoe gemeenten hier invulling aan geven heb ik bij deze verkiezingopnieuw steekproefsgewijs de toegankelijkheid van stemlokalen latenonderzoeken. Uit onderzoek van Ongehinderd blijkt dat het percentageontoegankelijke stemlokalen bij deze verkiezing 10% lager was dan bij deverkiezingen voor PSWS23. 69% van de onderzochte stemlokalen voldeedechter nog niet aan alle toegankelijkheidscriteria. Hoewel dit percentagenog te hoog is, zie ik in mijn gesprekken met gemeenten dat er hardgewerkt wordt om de verkiezing zo toegankelijk mogelijk en metvoldoende stemlokalen te organiseren. Gemeenten melden hierbij dat zijregelmatig een afweging moeten maken tussen de toegankelijkheid vaneen gebouw en de bereikbaarheid van stemlokalen voor de kiezers.Tegelijkertijd zie ik ook dat gemeenten stemlokalen als toegankelijkaanmerken terwijl uit de steekproeven blijkt dat dit niet in alle gevallen zois.5.1. Ervaringen van kiezers met toegankelijkheid Bij het Meldpunt Onbeperkt Stemmen van Ieder(in) kwamen 384meldingen over de verkiezingen binnen. 47% van de meldingen waspositief, 29% negatief en 23% was neutraal. Ten opzichte van de PSWS23was er een duidelijke stijging aan positieve meldingen. De meeste13https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/list-designated-vlops-and-vloses.14Kamerstukken II, 2023–2024, 35 165, nr. 64.15https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/consultations/guidelines-providers-very-large-online-platforms-and-very-large-online-search-engines-mitigation.16Kamerstukken II, 2023–2024, 35 165, nr. 72.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 735 meldingen gingen over het stemlokaal, het stembiljet en over hulp eninformatie door stembureauleden.17Uit een evaluatie onder kiezers blijkt dat kiezers meestal geen problemenervoeren met de toegankelijkheid van het stemlokaal (98%) of met hetuitbrengen van hun stem (97%). Degenen die wel problemen ervoeren,noemden dat vrijwel altijd «kleine problemen». Een substantieel deel vandeze personen gaf aan dat de looproute onduidelijk was, dat de deurenniet open stonden of dat er sprake was van te veel (hoge) drempels ofandere obstakels. Ook ervoeren deze stemmers problemen met de groottevan het stembiljet.5.2. Verder verbeteren toegankelijkheid Uit bovenstaande informatie blijkt dat een deel van de kiezers goedeervaringen heeft met de toegankelijkheid van de verkiezingen, maar ookdat er nog stappen gezet moeten worden om de toegankelijkheid verderte vergroten. Hierover ben ik in gesprek met gemeenten. Uit dezegesprekken komt naar voren dat het verder verbeteren van de toeganke-lijkheid ook voor gemeenten belangrijk is. Hoewel de uitkomsten eenverbetering laten zien, laten zij ook zien dat de verbeteringen meer tijdvragen en dat doorlopend aandacht nodig blijft voor de toegankelijkheid.Voor de langere termijn werk ik daarom aan vernieuwing van hetactieplan toegankelijkheid. Hiervoor ga ik in overleg met de betrokkeninstanties.Om de gemeenten te ondersteunen met het verder verbeteren van detoegankelijkheid, heeft het Ministerie van BZK in aanloop naar de EP24een webinar over toegankelijke stemlokalen voor gemeenten georgani-seerd. Ook zal het Ministerie van BZK samen met de organisatieOngehinderd over dit onderwerp een workshop aan gemeenteambte-naren geven. Verder is de instructie voor stembureauleden aangepast.Hierin wordt extra aandacht besteed aan de toegankelijkheid vanstemlokalen.6. Financiering 6.1. Kosten gemeenten vervroegde verkiezing Tijdens het commissiedebat verkiezingen op 28 september jl.18 heeft uwKamer mij gevraagd naar de achterliggende onderbouwing om voor devervroegde Tweede Kamerverkiezing geen aanvullende financiering terbeschikking te stellen aan gemeenten. Hierop heb ik toegezegd dat ik uwKamer schriftelijk zou informeren over de achterliggende kaders voor devergoeding van de kosten die gemeenten maken bij de organisatie vanvervroegde verkiezingen.Gemeenten ontvangen jaarlijks een bedrag vanuit de Algemene Uitkeringvan het Gemeentefonds. Met het geld uit het Gemeentefonds worden dekosten betaald die gemeenten maken ten behoeve van hun wettelijketaken. Voor verkiezingen betekent dit dat gemeenten jaarlijks eenvergoeding krijgen voor het organiseren van verkiezingen. Sinds 2000hebben gemeenten gemiddeld één verkiezing per jaar georganiseerd.Hierbij waren er jaren waar gemeenten twee verkiezingen organiseerden(zoals 2023), maar er waren ook jaren waar gemeenten geen verkiezingorganiseerden (zoals 2020). Uit de afspraken rondom de vergoeding vanverkiezingen blijkt ook dat gemeenten bij eerdere vervroegde verkiezingen17Zie bijlage: Ieder(in) (2024) Rapport meldpunt onbeperkt stemmen.18Kamerstukken II, 2023–2024, 35 165, nr. 62.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 736 in 2006 en 2012 géén aanvullende vergoeding ontvingen voor deorganisatie daarvan.Op basis van deze informatie zie ik een bevestiging van mijn conclusie datde kosten voor de organisatie van vervroegde verkiezingen uit de reedsbestaande vergoeding via het gemeentefonds gefinancierd moet wordenen dat een aanvullende vergoeding voor de TK23 niet aan de orde is.6.2. Kostenonderzoek verkiezingen In het kader van de evaluatie van de PSWS23 heb ik met de Kiesraad, deVNG en de NVVB afgesproken na de Europees Parlementsverkiezing eenkostenonderzoek te laten uitvoeren omtrent de organisatie van verkie-zingen. Dat onderzoek gaat in op de kosten die zijn gemaakt bij de TK23en de EP24. De uitkomsten van dit onderzoek bieden handvatten voor hetgesprek met gemeenten om bij toekomstige wetgeving omtrent debenodigde vergoeding van nieuwe taken de verschillende kosten tebaseren op actuele bedragen.19 Ik verwacht u in het najaar hier nader overte kunnen informeren.6.3. Vergoeding stembureauleden Uit het evaluatieonderzoek onder gemeenten komt naar voren dat tijdensde TK23 de gemiddelde vergoeding voor een voorzitter 196 euro bedroeg,voor een plv. voorzitter 150 euro, voor een stembureaulid 164 euro envoor een teller 48 euro. Dit is vrijwel gelijk aan de gemiddelde vergoe-dingen bij de PSWS23. In 2015 heeft het Gerechtshof Amsterdamgeoordeeld dat deze vergoeding niet als vrijwilligersvergoeding magworden aangemerkt. Omdat de vergoeding hoger is dan € 5,– per uur is ersprake van een marktconforme beloning (€ 5,50 per 1 januari 2024): gaatde vergoeding uit boven een forfaitaire kostenvergoeding en een kleinevergoeding voor inzet en kan deze niet als een onbelaste vergoeding voorvrijwilligerswerk worden beschouwd.20 Dit heeft tot gevolg dat devrijwilligers die zich inzetten voor het verkiezingsproces belasting moetenafdragen over deze vergoeding. Ook komt het voor dat vrijwilligers dieeen uitkering ontvangen, gekort worden op de uitkering als gevolg vandeze vergoeding. In het tweeminutendebat Verkiezingen van 24 januari jl.heb ik in reactie op de Motie-Van der Plas/Chakor verwezen naar mijntoezegging voor een brief aan de Tweede Kamer op dit onderdeel, waarinik in zal gaan op de mogelijkheden om de vergoedingen voor stembu-reauleden aan te merken als vrijwilligersvergoeding.21 Voor het in kaartbrengen van de verschillende mogelijkheden omtrent dit onderwerp isechter meer tijd nodig. Aanleiding hiervoor is dat dit vraagstuk eenuitzondering vraagt voor een specifieke groep binnen verschillendestelsels die te maken hebben met grote complexiteit. De mogelijkhedendaartoe worden beperkt doordat de vrijwilligersregeling een regeling isdie het mogelijk maakt om op een eenvoudige wijze kosten te vergoedendie vrijwilligers maken in het kader van het vrijwilligerswerk. De leden vande stembureaus maken dergelijke kosten niet of in onvoldoende mate. Ikzal mijn reactie afstemmen met de Minister van Sociale Zaken enWerkgelegenheid de Staatssecretaris voor Fiscaliteit en Belastingdienstenen verwacht u na het zomerreces hier nader over te informeren.19De VNG en de NVVB laten momenteel een onderzoek verrichten naar de financiering vanTK23. De resultaten van dit onderzoek zullen waar opportuun worden betrokken bij hetbredere kostenonderzoek.20https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:GHAMS:2015:1479.21Handelingen II 2023/24, nr. 33, item 3.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 737 7. Experiment nieuwe stembiljetten De NVVB en de Kiesraad vragen in hun evaluatie nogmaals aandacht voorde omvang van het stembiljet en de invoering van een nieuw handzamerstembiljet dat ook elektronisch telbaar is. De VNG en de NVVB hebben mijop 14 december jl. een brief inzake «Dringende oproep uitbreidingexperiment nieuwe stembiljetten» gestuurd. In deze brief vragen de VNGen NVVB om het aantal gemeenten waar het eerste experiment met eennieuw stembiljet wordt gehouden uit te breiden. Dit zodat er bij eengeslaagd experiment in de komende jaren sneller kan wordenopgeschaald. De VNG en NVVB spreken vervolgens de wens uit dat metdeze versnelling het stembiljet voor 2030 kan worden ingevoerd. De vastecommissie voor Binnenlandse Zaken heeft mij schriftelijk verzocht in dezeevaluatiebrief op deze oproep in te gaan.Bij de EP24 wordt een experiment met een nieuw stembiljet gehouden.Dat nieuwe stembiljet is kleiner en daardoor beter te hanteren voor kiezersen stembureauleden. Bij besluit van 11 maart j.l. heb ik de vijf experimen-teergemeenten aangewezen.22 Dit zijn Alphen aan de Rijn, Boekel, Borne,Midden-Delfland en Tynaarlo. Initieel was het voornemen dat hetexperiment in vier kleine gemeenten zou worden gehouden. Zoals in hettweeminutendebat van 24 januari jl. kenbaar gemaakt, is daar eenvijfde gemeente met meer dan 100.000 inwoners aan toegevoegd.23 Opdie manier kan ook in een grote gemeente worden getoetst hoe hetstembiljet daar werkt. Dat is een van de punten waar de VNG en de NVVBin hun brief om vragen. De reden waarom niet nog verder opgeschaaldwordt, is dat op deze manier het experiment controleerbaar blijft inomvang, en we op deze manier in staat zijn om de communicatie aan dekiezer en de evaluatie na afloop zo goed mogelijk te kunnen doen. Deomvang van dit experiment geeft daarnaast voldoende basis om, in hetgeval van een positieve evaluatie, geen verdere experimenten uit tevoeren maar direct het traject tot wetswijziging in te zetten om hetstembiljet landelijk in te voeren. Het streven is dat die eventuele wijzigingvan de Kieswet dan voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen van2026 ingaat. Door middel van dit voorgenomen tijdpad geef ik gehoor aande oproep in de brief van de VNG en NVVB.8. Bevindingen commissie onderzoek voor de geloofsbrieven,waarnemingsmissies en evaluatieadviezen De commissie voor het onderzoek van de Geloofsbrieven heeft geconclu-deerd dat de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november 2023 eerlijk,transparant en controleerbaar zijn verlopen. Ook voldoen deze TweedeKamerverkiezingen aan de waarborgen van toegankelijkheid, stemgeheimen stemvrijheid. De commissie heeft omtrent de TK23 ook verschillendeaanbevelingen geformuleerd voor volgende verkiezingen.24 In bijlage 1 bijdeze brief ga ik in op de aanbevelingen van de commissie.Voorafgaand aan de TK23 heeft de OVSE een zogenoemde «Needsassessment mission» (NAM) uitgevoerd. Het rapport van deze NAM is alsbijlage bij deze kamerbrief bijgevoegd.25 De OVSE waarnemers zien eenhoge mate van vertrouwen in het vermogen van betrokken organisatiesom de verkiezing professioneel, onpartijdig en transparant te organiseren.De OVSE heeft daarom tijdens de verkiezing geen waarnemingen verricht.22Staatscourant 2024, nr. 7129.23Handelingen II 2023/24, nr. 33, item 3, p. 3–4.24Kamerstukken II, 2023–2024, 36 480, nr. 1.25Zie bijlage: ODIHR Needs assessment mission report parliamentary elections 22 november2023.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 738 De Kiesraad, de NVVB, de gemeente Den Haag en de internationalewaarnemers van Democracy Volunteers en de Organization of AmericanStates hebben elk een evaluatieadvies over de TK23 uitgebracht. Uit dezeadviezen komt naar voren dat de organisatie van de TK23 over hetalgemeen goed verlopen is, zowel in Europees als in Caribisch Nederland.Dit is in het bijzonder te danken aan de gemeenten, openbaar lichamen,de Kiesraad en de tienduizenden vrijwilligers die bij de organisatie van deverkiezing betrokken zijn geweest. In de evaluatieadviezen wordt op basisvan de bij de TK23 opgedane ervaringen een aantal aanbevelingengedaan voor de versterking van de organisatie van toekomstige verkie-zingen. In bijlage 1 ga ik in op deze aanbevelingen.9. Overige onderwerpen 9.1. Postbezorging In aanloop naar de TK2023 hebben verschillende gemeenten, zoals degemeente Noordoostpolder, gemeld dat de bezorging van de stempassenin een bepaald gebied binnen de gemeente niet goed is gegaan. Daardoorheeft een deel van de kiezers hun stempas niet ontvangen. In de meestegevallen hebben de gemeenten tijdig een vervangende stempas uitge-reikt. In sommige gevallen is echter gebleken dat ook de vervangendestempas niet of niet tijdig bezorgd werd. Afgelopen verkiezing toontandermaal dat de (tijdige) bezorging van de stempassen onder druk staat.De Kiesraad en de NVVB wijzen daar in hun evaluatieadviezen op enwijzen erop dat dat ook geldt voor de bezorging van vervangendestempassen. Ik ben in gesprek gegaan met PostNL om aandacht te vragenvoor de tijdige bezorging van stempassen, vervangende stempassen,kiezerspassen en schriftelijk volmachtbewijzen. Het is immers van grootbelang dat iedere kiesgerechtigde in de gelegenheid wordt gesteld om testemmen.Vanwege de druk op de tijdige bezorging van stembescheiden ben ikvoornemens om te onderzoeken of de wettelijke termijnen voor debezorging van de stempas, de vervangende stempas, de kiezerspas enschriftelijk volmacht moeten worden verruimd.9.2. Vonnis rechtbank Bonjo vs Staat Op 9 november 2023 heeft de Rechtbank Den Haag de eis van deBelangenvereniging Niet-Justitie-gebonden Organisaties (Bonjo)afgewezen, dat de Staat bij de TK23 mobiele stembureaus beschikbaarzou moeten stellen in penitentiaire inrichtingen.269.3. Publiekscampagne «Elke Stem Telt» In aanloop naar de TK23 heeft het Ministerie van BZK opnieuw delandelijke publiekscampagne «Elke Stem Telt» ingezet met als doelkiesgerechtigden te attenderen op de verkiezingen, hen te informerenover het belang van stemmen en hen te motiveren om te gaan stemmen.Met de campagne werd het maatschappelijk belang van stemmenbenadrukt en dat invloed al begint met één stem. De website Elkestem-telt.nl had in aanloop naar de verkiezing in totaal 1.896.041 uniekepaginaweergaven. Daarmee is het aantal bijna verdrievoudigd tenopzichte van de verkiezingen voor provinciale staten en de waterschappenvan 15 maart 2023.26https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:RBDHA:2023:17779.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 739 Uit het campagne effect-onderzoek kwam naar voren dat een groot deelvan de kiesgerechtigden met de campagne is bereikt en de campagnegoed werd herkend. Kiesgerechtigden waarderen de publiekscampagnegemiddeld. Zij merkten wel op dat de campagne weinig nieuwe informatiegeeft. Dit kan mogelijk verklaard worden omdat in de periode in aanloopnaar de verkiezing veel informatie over de verkiezing werd verspreid.9.4. Adviesrapport van KPMG over de ontwerpprincipes voor digitalehulpmiddelen In de verkiezingsagenda 2030 is opgenomen dat gewerkt wordt aan deontwikkeling van wettelijke kaders voor de inzet van programmatuur terondersteuning van stembureaus. In 2023 is in overleg met de Kiesraad engemeenten geconcludeerd dat extern advies noodzakelijk is voor hetopstellen van deze kaders. Daarom is KPMG gevraagd te adviseren overde ontwerpprincipes van deze digitale hulpmiddelen. KPMG heeft ditrapport inmiddels opgeleverd. Bijgaand zend ik u het rapport van KPMGover de «ontwerpprincipes voor digitale hulpmiddelen» toe. Deuitkomsten van dit rapport worden betrokken bij de verdere uitwerkingvan de wettelijke kaders. Hierbij betrek ik de Kiesraad en gemeenten. Ik zalu hier na de zomer nader over informeren.10. Stand van zaken verkiezingsagenda Bij de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing 2021 hebben deVereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), de NVVB, de Kiesraad en hetMinisterie van BZK een gezamenlijke verkiezingsagenda aan uw Kamergezonden.27 Daarin staan de voornemens voor de versterking van hetverkiezingsproces. Als bijlage bij deze Kamerbrief, is op verzoek vanlid-Sneller (D66), een stand van zaken opgenomen van de verkiezingsa-genda 2030. Per onderwerp wordt inzicht gegeven in de actuele stand vande verschillende voornemens. Sinds 2021 zijn er verschillende verkie-zingen gehouden, die hebben geleid tot aanpassing van de voorstellenvoor verbetering van het verkiezingsproces. De belangrijkste zijn hierbij deprioritering van de invoering van het nieuwe stembiljet en hetwetsvoorstel om hulp in het stemhokje direct landelijk in te voeren inplaats van eerst in enkele gemeenten te experimenteren.Het is staande praktijk om de verkiezingen in Nederland te evalueren. Uitdie evaluaties komen vaak verbetervoorstellen. Daarom heb ik met deKiesraad, de VNG en de NVVB afgesproken dat we de Verkiezingsagendaals dynamisch document behandelen zodat deze ook een actueleweergave blijft geven van de laatste ontwikkelingen.11. Vooruitblik organisatie EP-verkiezing De gemeenten zijn inmiddels begonnen met de voorbereiding van deorganisatie van de Europees Parlementsverkiezing op donderdag 6 juniaanstaande. De voorbereidingen gaan voorspoedig. In de aanloop naardeze verkiezing hou ik voortdurend contact met de gemeenten en deKiesraad, zodat eventuele problemen waar mogelijk tijdig wordengesignaleerd en bezien kan worden hoe ondersteuning kan wordengeboden.Anders dan bij andere verkiezingen zal er op de verkiezingsavond nietdirect al een uitslag op basis van de voorlopige telling worden bekendge-maakt. Hiermee wordt gewacht tot het laatste stemlokaal is gesloten27Kamerstukken II 2021/22, 35 165, nr. 40, bijlage «Verkiezingsagenda 2030».Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 7310 binnen de Europese Unie. Dat is op zondagavond 9 juni om 23:00. Metgemeenten en het ANP zijn afspraken gemaakt over de bekendmaking vandeze uitslag op basis van de voorlopige telling.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,H.M. de JongeTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 165, nr. 7311