Maatregelen tegen ongewenste buitenlandse beïnvloeding in onze democratie

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202530 821Nationale VeiligheidNr. 257 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 14 januari 2025Uw Kamer heeft het kabinet om twee brieven gevraagd waarin: (1) wordtingegaan op de vraag of de regelgeving in Nederland voldoendebeschermt tegen buitenlandse inmenging via online politieke campagnes,naar aanleiding van berichtgeving over de Roemeense presidentsverkie-zingen1 en (2) wordt toegelicht hoe we onze democratie in het algemeenbeschermen tegen buitenlandse inmenging2. Met deze brief reageer ik opde verzoeken, mede namens de Minister van Justitie en Veiligheid.Ondermijning democratieDe Nederlandse democratische rechtsstaat is robuust. Tegelijk iswaakzaamheid geboden. Recente ontwikkelingen in landen om ons heenlaten zien dat statelijke actoren het vertrouwen in de democratischerechtsstaat in toenemende mate proberen te ondermijnen, onder meerdoor aanhoudende cyberaanvallen, spionageactiviteiten, de verspreidingvan desinformatie en het ongewenst inmengen in politieke besluit-vorming en de publieke opinie. De hele samenleving – het bedrijfsleven,kennisinstellingen en (mede)overheden – zijn doelwit van deze openlijkeen heimelijke activiteiten.Ook in 2025 blijven Nederland en zijn bondgenoten het doelwit van(heimelijke) beïnvloedingsactiviteiten van statelijke actoren, waaronderRusland en China.3 Mijn ambtsvoorganger heeft in een brief van 1 april jl.aan uw Kamer gemeld dat dergelijke inmengingsactiviteiten eenonafhankelijk en transparant politiek bestuurlijk bestel ondermijnen endaarmee een dreiging vormen voor de nationale veiligheid.4De Roemeense autoriteiten hebben recent een aantal documentenvrijgegeven waaruit blijkt dat de presidentsverkiezingen via sociale media1Verzoek TK. Kenmerk: 2024Z21110/2024D497352Verzoek TK. Kenmerk: 2024Z213783Kamerstukken II, 2024–2025, 29 924, nr. 275, p. 5.4Kamerstukken II, 2023–2024, 30 821, nr. 208. kst-30821-257ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2571 (met name TikTok) en via een reeks cyberaanvallen zijn beïnvloed.5 Dezebevindingen sluiten aan bij de dreiging waar de Nederlandse inlichtingen-en veiligheidsdiensten al langere tijd voor waarschuwen.Deze voorbeelden uit het buitenland tonen dat wij waakzaam moetenblijven. Het kabinet zet daarom, onder mijn coördinatie, in op hetversterken van onze democratische rechtsstaat, waarbij we aandachthebben voor ongewenste buitenlandse beïnvloeding. Hier dragen veelmensen en organisaties een verantwoordelijkheid. We moeten onsvoortdurend inzetten om gezamenlijk inhoud en waarborging te gevenaan de democratie. Daarnaast heeft het kabinet ook aandacht voor dezerisico’s voor de democratische rechtsstaat binnen de aanpak statelijkedreigingen. In deze aanpak richt het kabinet zich, onder coördinatie van deMinister van Justitie en Veiligheid, naast het detecteren van de dreigingook op het voorkomen van kwetsbaarheden en het waar nodig hetvoorzien in een gecoördineerde reactie.Inzet weerbare democratieHet is belangrijk dat iedereen kan deelnemen aan onze democratie. Ditkan door actief deel te nemen aan het publieke debat, of het voeren vaneen politieke campagne over onderwerpen die belangrijk zijn voorinwoners en hun vertegenwoordigers in het parlement. Dergelijkecampagnes kunnen echter ook doelwit zijn van buitenlandse actoren, metals doel om de uitslag van verkiezingen of het publieke debat tebeïnvloeden. Het kabinet heeft speciale aandacht voor de ondermijnendeimpact van dergelijke vormen van ongewenste inmenging van dedemocratische rechtsorde.6 Daarom neemt het kabinet maatregelen omde verkiezingen weerbaar te houden en politieke campagnes transparantplaats te laten vinden. Hierbij vind ik het van belang dat burgers, maar ookparlementsleden, weten wie achter een politieke boodschap zit.Nationale maatregelen weerbare verkiezingenHet verkiezingsproces in Nederland is transparant en controleerbaar,waardoor het weerbaar is tegen (digitale) dreigingen. Bijvoorbeeld doorhet handmatig invullen van de papieren stembiljetten, het handmatig enin de openbaarheid tellen van de stemmen en het vastleggen van deuitslag in een papieren proces-verbaal. Ook bij de vaststelling van deverkiezingsuitslag met behulp van de optelsoftware OndersteunendeSoftware Verkiezingen (OSV2020) zijn verschillende waarborgen encontrolemomenten ingebouwd.7 Ook werkt het kabinet middels deVerkiezingsagenda 2030 voortdurend aan de robuustheid van hetNederlandse verkiezingsproces.8Het Ministerie van BZK neemt tijdens de organisatie van iedere verkiezingmaatregelen om de samenleving, burgers en organisaties voor tebereiden op mogelijke risico’s, waaronder ongewenste inmenging. Ditbetreft onder andere de organisatie van verkiezingstafels voor vertegen-woordigers van de gemeenten, de Kiesraad en alle veiligheidspartners.Aan deze tafels worden mogelijke risico’s besproken die ondermijnendzijn voor het verkiezingsproces. Ook organiseert het ministerie webinarsvoor gemeenteambtenaren om hen te informeren over, en voor tebereiden op, veiligheidsrisico’s rondom de verkiezingen.95BBC, 4 december 2024: Romania hit by major election influence campaign and Russiancyber-attacks6Kamerstukken II 2023–2024, 29 279, nr. 8547Zie hierover ook: «Waarborgen gebruik optelsoftware OSV2020 bij vaststelling uitslag»https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/tweede-kamer/uitslagen/tellen-van-de-stemmen-tweede-kamerverkiezing8Kamerstukken II, 2024–2025, 35 165, nr. 86. Bijlage «Stand van zaken Verkiezingsagenda 2030»9Kamerstukken II 2023–2024, 35 165 nr. 64Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2572 In de evaluatie van de Europees Parlementsverkiezing van 6 juni 2024 isuw Kamer op 6 december 2024 geïnformeerd dat er geen aanwijzingenzijn dat grootschalige beïnvloeding van de verkiezingen binnen Nederlandheeft plaatsgevonden.10 Echter, we moeten waakzaam blijven.Europese maatregelen weerbare verkiezingenDe Europese Digitaledienstenverordening (DSA) verplicht zeer groteonline platformen en zoekmachines (VLOPSEs), waaronder TikTok, ommaatregelen te nemen tegen systeemrisico’s die volgen uit de inrichtingvan hun diensten. Dit betreft ook risico’s rond verkiezingsprocessen. Omplatformen te ondersteunen bij het ontwikkelen van deze maatregelenheeft de Europese Commissie in maart jl. richtsnoeren gepubliceerd.11Voor het toezicht op en handhaving van de verplichtingen die enkelgelden voor VLOPSEs is de Europese Commissie exclusief bevoegd. DeCommissie pakt deze rol voortvarend op. Zo is de Commissie naaraanleiding van de verkiezingsinmenging in Roemenië op 17 december2024 een formele procedure gestart tegen TikTok in verband met diensverplichtingen om systeemrisico’s in verband met verkiezingsintegriteitnaar behoren te beoordelen en te beperken.12 De Commissie kan alsresultaat van een formele procedure een besluit nemen over niet-nalevingen overgaan tot het opleggen van boetes, of het opleggen van dwang-sommen. Voordat een besluit wordt vastgesteld, krijgen de betrokkenVLOPSEs de kans om weerwoord te bieden op de voorlopige bevindingenen de maatregelen die de Commissie voornemens is om te nemen. Hetkabinet zal de uitkomsten van het onderzoek van de Commissie eneventuele vervolgstappen nauwgezet volgen.Maatregelen financiering politieke partijenHet lid Dassen (Volt) heeft gevraagd in te gaan op een artikel in het NRC13waarin staat dat de directeur van Forum for Democracy International eencongres heeft bezocht dat werd georganiseerd door Verenigd Rusland.Het kabinet hanteert als uitgangspunt dat het andere landen vrij staat ombanden te onderhouden met personen die in Nederland wonen of gelieerdzijn aan Nederlandse politieke partijen, mits dat gebeurt op basis vanvrijwilligheid en zolang dit past binnen de grenzen van onze rechtsstaat endit transparant en in de openheid gebeurt. Het is primair de verantwoor-delijkheid van politieke partijen om zelf verantwoording af te leggen aanhet publiek over hun handelen. Wel dienen zij als vanzelfsprekend teopereren binnen kaders van de wet, en in het bijzonder de Wet finan-ciering politieke partijen (Wfpp). Hieronder vallen transparantieverplich-tingen en een verbod op giften van niet-Nederlanders. Indien een politiekepartij in strijd handelt met de Wfpp ben ik bevoegd tot het opleggen vaneen bestuurlijke boete. Daarnaast ontvangen politieke partijen enneveninstellingen ook subsidie op basis van de Wfpp. Hierbij geldt datpolitieke partijen en neveninstellingen vrij zijn om deze subsidie tebesteden zolang de uitgaven passen binnen de wettelijke doelen die zijnvastgelegd in de Wfpp of binnen de kaders zoals die zijn gesteld in hetbeleidskader van het NFRP Politieke Partijen Programma.Per oktober 2025 treedt ook de Europese verordening inzake transparantieen gerichte politieke reclames in werking.14 Met deze verordening worden10Kamerstukken II, 2024–2025, 35 165, nr. 86, p. 311Europese Commissie, 26 april 2024: EUR-Lex - 52024XC03014 - EN - EUR-Lex12Europese Commissie, 17 december 2024: Commission opens formal proceedings againstTikTok under DSA13NRC, 10 december 2024: Rechterhand en mentor van Baudet ontmoette Russisch beïnvloe-dingsnetwerk en schudde Medvedev de hand in Sotsji - NRC14Kamerstukken II, 2021–2022, 36 013, nr. 2Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2573 transparantie-eisen gesteld aan politieke reclames en ontstaat deverplichting om inzicht te geven in de manier waarop er gebruik isgemaakt van targeting. Het kabinet werkt op dit moment aan eenbijbehorende uitvoeringswet.Nieuwe reeds aangekondigde maatregelenHet kabinet volgt de (geopolitieke) ontwikkelingen nauwgezet en neemtwaar nodig aanvullende maatregelen om de democratie te beschermen.Zo is in de Voortgangsbrief Rijksbrede strategie voor de effectieve aanpakvan desinformatie (Kamerstuk 30 281, nr. 230) aangekondigd dat hetkabinet onderzoek doet naar de impact van desinformatie op de Neder-landse samenleving en de gevolgen van nieuwe technologieën. Ditonderzoek is inmiddels gestart en loopt tot 1 september 2026. Uw Kameris hier op 10 januari jl. over geïnformeerd.15Daarnaast is het belang van het proactief tegengaan van ongewenstebuitenlandse beïnvloeding in het licht van de veranderende geopolitiekesituatie recent nogmaals onderschreven in de Kamerbrief Weerbaarheidtegen militaire en hybride dreigingen van 6 december jl.16 In 2025 volgteen aanvullende Kamerbrief met de concrete beleidsinzet om deweerbaarheid tegen dit type dreigingen te vergroten.Het kabinet ziet het beschermen van de democratische rechtsstaat tegenongewenste buitenlandse beïnvloeding als een gezamenlijke verantwoor-delijkheid. Daarin werken we ook samen met andere landen en in hetbijzonder de Europese Unie. De Europese Commissie heeft het initiatiefgelanceerd voor het bouwen van een «European Democracy Shield».Nederland verwelkomt dit initiatief en zal zich inzetten voor het versterkenvan democratische weerbaarheid in de EU in deze uitdagende tijden.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J.J.M. Uitermark15Kamerstukken II, 2024–2025, 30 821, nr. 254.16Kamerstukken II 2024–2025, 30 821, nr. 249.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2574