Voortgang Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202530 821Nationale VeiligheidNr. 251 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN VANBUITENLANDSE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 6 december 2024Nederland is een van de veiligste landen ter wereld, maar ook wij wordengeraakt door (internationale geopolitieke) spanningen. Onze veiligheidstaat in toenemende mate onder druk door statelijke en niet-statelijkedreigingen. Om veilig te zijn én te blijven is het van cruciaal belang dat wealert blijven en weerbaarder worden.De Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden 2023–2029(hierna: de Veiligheidsstrategie), die in april 2023 is gepubliceerd1, zet intwaalf actielijnen de koers uit op nationale veiligheid en legt daarmee debasis voor de huidige en toekomstige veiligheid. In deze brief wordtinzicht gegeven in de ontwikkeling in het dreigingsbeeld sinds depublicatie van de Veiligheidsstrategie en de keuzes die worden gemaaktom de dreigingen tegen onze nationale veiligheid te mitigeren.Om integraal toe te zien op de voortgang van de actielijnen van deVeiligheidsstrategie is een implementatiestructuur opgericht waarin alledepartementen en landen van het Koninkrijk vertegenwoordigd zijn. Deorganisatie van een congres over Nationale Veiligheid in januari 2024 iseen voorbeeld van de samenwerking tussen de overheid, het maatschap-pelijk middenveld en de private sector voor de uitvoering en bijsturingvan de Veiligheidsstrategie. Ook is een leergang Leiderschap in NationaleVeiligheid (LNV) gestart om horizontaal het veiligheidsbewustzijn teversterken onder publieke en private partijen.Het is cruciaal om tijdig in te spelen op toekomstige veranderingen en– waar nodig – de koers bij te sturen. Het maken van scherpe keuzes enhet prioriteren van inzet is onvermijdelijk. De bevindingen in de «Trend-analyse Nationale Veiligheid: stapelingen van dreigingen in tijden van1Kamerstukken II 2022/23, 30 821, nr. 178, bijlage kst-30821-251ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2511 onzekerheid» van het Analistennetwerk Nationale Veiligheid (ANV),2 die injuni van dit jaar met uw Kamer is gedeeld, is hierin leidend.Een belangrijk in het oog springende ontwikkeling die ook in de Trend-analyse is opgetekend, is de verslechterende internationale veiligheidssi-tuatie. Ook uit het dreigingsbeeld van de AIVD en MIVD blijkt dat het alsgevolg van de Russische oorlog in Oekraïne voor het eerst in lange tijdreëel is dat Nederland via de collectieve verdedigingsclausule in hetNAVO-verdrag (artikel 5) direct betrokken raakt bij een grootschaliggewapend conflict.3In de kamerbrief Weerbaarheid tegen hybride enmilitaire dreigingen (hierna: Weerbaarheidsbrief, Kamerstuk 30 821,nr. 249) van de Minister van Justitie en Veiligheid en de Minister vanDefensie, die gelijktijdig aan uw Kamer is verzonden, wordt uiteengezetwat de opgave is om Nederland specifiek in het licht van deze militaire enhybride dreiging weerbaarder te maken. Hierbij geldt de Veiligheidsstra-tegie als het kader waarbinnen actielijnen worden geïntensiveerd. Ook hetAIV-advies «Hybride dreigingen en maatschappelijke weerbaarheid» enhet WRR-rapport «Nederland in een fragmenterende wereldorde», wijzenop deze noodzaak. De kabinetsreactie op het AIV-advies (Kamerstuk30 821, nr. 250) is gelijktijdig met deze Kamerbrief verzonden. Dekabinetsreactie op het WRR-rapportvolgt op korte termijn.Trendanalyse Nationale VeiligheidIn de Trendanalyse Nationale Veiligheid staat dat onze veiligheid intoenemende mate onder druk staat. Er is sprake van veelal negatieveontwikkelingen die tekenend zijn voor het huidige tijdsgewricht. HetAnalistennetwerk Nationale Veiligheid neemt ten opzichte van deRijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid uit 2022 op vier domeineneen transitie waar.4 Het rapport noemt een nieuw geopolitiek tijdsge-wricht, klimaatmitigatie en -adaptatie, technologische ontwikkelingen, eneconomische uitdagingen. Hieronder wordt ingegaan op de dreigingsont-wikkeling op deze vier domeinen en de aanpak van het kabinet om dezerisico’s te mitigeren.1. Nieuw geopolitiek tijdsgewrichtActielijn 2 van de Veiligheidsstrategie gaat in op het bestrijden vanhybride conflictvoering en vergroten paraatheid samenleving. Het nieuwegeopolitieke tijdsgewricht dat in de Trendanalyse staat beschreven wordtgekenmerkt door een toename aan (gewelddadig) conflict en conflictpo-tentieel dat zowel met conventionele als hybride (en nieuwe) middelenwordt uitgevochten. Met name de voorbereidingen van statelijke actorenom de vitale infrastructuur op de Noordzee in kaart te brengen met alsuiteindelijk doel te kunnen saboteren of te bespioneren zijn hier eenbelangrijk voorbeeld van. Zoals ook door de WRR geconstateerd, kunnenin een geopolitiek complexere wereld onze waarden, weerbaarheid enwelvaart vaker met elkaar schuren. Als gevolg van de Russische oorlog inOekraïne is het voor het eerst in lange tijd het reëel dat het Koninkrijkdirect betrokken raakt bij een grootschalig, gewapend conflict tussenmachtsblokken.De Veiligheidsstrategie vormt een solide basis om weerbaarheid tegenhybride en militaire dreigingen te versterken door meerdere actielijnen teintensiveren die zien op het versterken van de krijgsmacht, hybrideconflictvoering, economische en digitale weerbaarheid, kennisveiligheid,2Kamerstukken II 2023/24, 30 821, nr. 231, bijlage3Zie bijlage dreigingsbeeld bij de Weerbaarheidsbrief4Kamerstukken II, 2022/23, 30 821, nr. 165, bijlageTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2512 sociale stabiliteit, vitale infrastructuur, crisisbeheersing en het vergrotenvan de (pandemische) paraatheid van de samenleving. In het huidigetijdsgewricht, met een verslechterende veiligheidssituatie, ontkomen weer niet aan om een flinke stap extra te zetten. In de Weerbaarheidsbrief diegelijktijdig aan uw Kamer is gezonden wordt uiteengezet wat eenweerbare maatschappij inhoudt en welke opgave er ligt om dit tebereiken, in het licht van militaire en hybride dreigingen.Deze opgave bestaat uit het verhogen van zowel maatschappelijkeweerbaarheid als de militaire paraatheid. In 2025 volgt een aanvullendeKamerbrief met daarin de concrete beleidsinzet van het kabinet om deweerbaarheid te vergroten. Gesteund door de koers reeds ingezet door deVeiligheidsstrategie en onderstreept door het AIV-advies en hetWRR-rapport staat in deze opgave de maatschappijbrede aanpak centraal.De regie voor het vergoten van de weerbaarheid in het licht van hybrideen militaire driegingen ligt bij de overheid, maar voor een veilige enweerbare maatschappij is de inzet van iedereen nodig. Daarom zal ondermeer een publiek-private geopolitieke en weerbaarheidsberaad wordeningericht om relevante ontwikkelingen te bespreken met het oog opversteking van onze weerbaarheid.Binnen EU- en NAVO-verband bestaat de noodzaak te komen tot eenbetere en gecoördineerde militaire en civiele paraatheid en tot strate-gische crisisbeheersing. De weerbaarheid van een multilaterale organi-satie is namelijk zo sterk als de zwakste schakel. Bovendien is Nederlandals open samenleving gericht op internationale samenwerking en handel,kwetsbaar voor dreigingen van buitenaf.Naast de Veiligheidsstrategie vormen ook de NAVO Weerbaarheidsdoelen(Resilience Objectives) en de EU-initiatieven het raamwerk. Het kabinetwijst bovendien op de Preparedness Union-strategie van de EuropeseCommissie om de paraatheid en de crisisrespons op EU-niveau teversterken. Ook zal het kabinet inzetten op de stroomlijning tussen EU enNAVO-weerbaarheidsbeleid.2. Klimaatmitigatie en -adaptatieHet ANV benoemt de steeds merkbaarder wordende directe én indirectegevolgen van de almaar versnellende klimaatverandering. Dit betekent datNederland mogelijk eerder dan verwacht te maken krijgt met de gevolgenvan klimaatverandering. Gevolgen die steeds ernstiger lijken te wordenwaardoor de verschillende nationale veiligheidsbelangen vaker zullenworden aangetast dan eerder voorzien. Op mondiaal niveau manifesteertklimaatverandering zich steeds meer als een threat multiplier die intoenemende mate een weerslag heeft op geopolitieke spanningen,wereldwijde migratie, het verloop van internationale handelsstromen ennationale spanningen en polarisatie. De versnellende klimaatveranderingen de gevolgen daarvan zoals die zich recent bijvoorbeeld manifesteerdenin de vorm van extreem weer is voor het kabinet reden de aanpak teversterken op actielijn 9: intensiveren klimaatmitigatie en -adaptatie.Eerder dit jaar is uw Kamer geïnformeerd over de beleidsopvolging vande nieuwe klimaatscenario’s die het Koninklijk Nederlands MeteorologischInstituut (KNMI)5 heeft opgeleverd. Daarnaast is in het regeerprogramma(bijlage bij Kamerstuk 36 471, nr. 96) de aanpak op het gebied vanklimaatadaptatie beschreven. Als onderdeel hiervan presenteert hetkabinet in 2026 een nieuwe Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS) metdoelen voor infrastructuur, zoetwaterbeschikbaarheid, gezondheid,wonen, cultureel erfgoed, landbouw en natuur. Defensie investeert de5Kamerstukken II, 2023/24, 32 813, nr. 1386Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2513 komende jaren structureel in klimaatweerbaarheid, zoals is vastgesteld inDefensienota 20246. Om in te spelen op de gevolgen van klimaatveran-dering organiseerden het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaatsamen met de provincie Utrecht op 17 juni 2024 het Nationaal CongresKlimaatadaptatie over klimaatverandering en extreem weer. Ruim 800professionals uit zeer diverse werkvelden namen hieraan deel.3. Technologische ontwikkelingenDe Trendanalyse benoemt de grote mate waarin technologische ontwikke-lingen de toekomstige veiligheidsomgeving gaan beïnvloeden. Niet alleenis er sprake van een technologiewedloop tussen staten en een groeiendeinvloed van niet-statelijke actoren, maar ook van een transitie naar eenwereld met breed toegankelijke en beschikbare geavanceerdetechnologie.Het kabinet erkent de ernst van deze dreiging. De aanpak om deweerbaarheid tegen deze dreigingen te verhogen is voortdurend inontwikkeling en zal de komende jaren blijvende aandacht vereisen. Sindshet uitkomen van de Veiligheidsstrategie, waarin in actielijn 7 «versterkenvan digitale weerbaarheid» en het beperken van risico’s van nieuwetechnologie is opgenomen, is uw Kamer geïnformeerd over in dit verbandrelevante onderwerpen die bijdragen aan het mitigeren van risico’s op ditgebied. Zoals de Agenda Digitale Open Strategische Autonomie, deNationale Technologie Strategie, de kabinetsaanpak ten aanzien vanstrategische afhankelijkheden en de Europese aanbeveling voor eenroutekaart post-quantumcryptografie. Hierop blijft het kabinet inzetten.In het regeerprogramma is opgenomen dat we de economischeveiligheid, kennisveiligheid en strategische autonomie beschermen.Daarbij zijn onder meer genoemd het waar mogelijk voorkomen,mitigeren en/of verminderen van risicovolle strategische afhankelijkhedenin o.a. technologieën, het invoeren van een wettelijke screeningsplichtvoor onderzoekers en masterstudenten om ongewenste kennis- entechnologieoverdracht tegen gaan als onderdeel van de brede aanpakkennisveiligheid, het versterken van de inlichtingen- en veiligheids-diensten en het investeren in de aanpak van spionage door politie en hetOpenbaar Ministerie. Dit krijgt vorm binnen de doorontwikkeling van dekabinetsbrede aanpak van statelijke dreigingen in 2025.7 Ook het aanjagenvan de Europese strategie op economische veiligheid en het wijzigen vande algemene maatregel van bestuur, die het toepassingsbereik bepaaltvan sensitieve technologieën die onder de Wet veiligheidstoets investe-ringen, fusies en overnames vallen, zijn relevante maatregelen die hetkabinet oppakt. De Actielijn 3 «vergroten weerbaarheid economie enbeschermen van wetenschap» en Actielijn 6 «tegengaan van ongewenstebuitenlandse inmenging en spionage» zien hier op toe.Tegelijkertijd vindt het kabinet het belangrijk om te blijven investeren in(technologische) innovatie, ons verdienvermogen te versterken en desamenwerking met gelijkgestemde landen op te zoeken. Een interna-tionale oriëntatie is noodzakelijk om een innovatieve bijdrage te kunnenleveren aan de transities en uitdagingen waar onze samenleving voorstaat. De kracht en het succes van Nederlandse (toegepast) onderzoek enwetenschap liggen mede in openheid en internationale samenwerking.6Kamerstukken II, 2023/24, 36 592, nr. 1, bijlage7RegeerprogrammaTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2514 4. Economische uitdagingenGeopolitieke en financiële schokken en economische uitdagingen zoalskrapte op de arbeidsmarkt en schaarste in bredere zin waaronderproductiefactoren zoals land, energie, grondstoffen en halffabricatenkunnen de effectiviteit verminderen van beleid dat beoogt risico’s voor denationale veiligheid in te perken. In de geopolitieke context beogenstatelijke actoren regelmatig om economische belangen in te zetten alsstrategisch machtsmiddel, met wisselende impact.Het kabinet zet in op het waarborgen van economische veiligheid vanNederland en de EU, mede via actielijn 3 «vergroten weerbaarheideconomie en beschermen van wetenschap». Een verweven economie eneen op regels gebaseerd multilateraal handelssysteem draagt niet alleenbij aan de Nederlandse welvaart, maar ook aan diversificatie vanhandelsstromen en daarmee het mitigeren van economische veiligheidsri-sico’s. Een sterke, innoverende en concurrerende economie is immersbeter bestand tegen externe dreigingen voor de nationale veiligheid.Daarnaast zijn en worden er weerbaarheid verhogende maatregelengetroffen. De maatregelen in het regeerprogramma die hiervoor zijngenoemd om de risico’s voor de nationale veiligheid in het licht vantechnologische ontwikkelingen te beheersen zijn ook relevant voor dezegeconstateerde transitie.Daarnaast signaleert het ANV ook macro-economische trends die nietworden gedreven door statelijke actoren (stagnatie productiviteitsgroei,krapte arbeidsmarkt, schaarste op het energienet) maar wel risico’s voornationale veiligheidsbelangen met zich kunnen brengen. In het regeerpro-gramma zijn maatregelen opgenomen om fysieke ruimte voor economiete creëren, concurrerende en weerbare economie te versterken, sociale,hoogwaardige en innovatieve economie te stimuleren en de arbeidsmarktte moderniseren. Voor dat laatste wordt de kabinetsinzet langs vijf lijnenuitgewerkt in een brede arbeidsmarktagenda.5. Pandemische paraatheidActielijn 11 zet in op het vergroten van pandemische paraatheid. Er isgeen grote verandering in het risico op het uitbreken van een pandemiedoor een mens overdraagbaar respiratoir virus (enigszins waarschijnlijken catastrofale impact). Zoals de Minister van VWS tijdens de begrotings-behandeling heeft aangegeven, is de inzet om de weerbaarheid van dezorg te versterken in het geval van bijvoorbeeld een pandemie,(natuur)ramp of oorlog. Zoals te lezen in de Kamerbrief van de Ministervan VWS van 17 oktober 2024 worden hierbij de gevolgen van debezuinigingen op pandemische paraatheid betrokken (Kamerstuk 25 295,nr. 2208). Zij heeft daarbij aangegeven naar alternatieve (financiële)dekking opzoek te gaan voor 2026 en verder, en medio 2025 uw Kamerhierover te informeren. De nadere uitwerking van de weerbaarheids-opgave van de gezondheidszorg wordt meegenomen in de Weerbaar-heidsbrief.8Bijsturing van de VeiligheidsstrategieDe aanpak van de belangrijkste veranderingen in de dreiging voor onzenationale veiligheidsbelangen zijn ter hand genomen en leiden totbijsturing en beleidsintensivering op de hiervoor genoemde actielijnen.Deze bijsturing moet met oog voor de samenhang tussen de verschillendeactielijnen worden gedaan omdat een besluit over één beleidsthema een8Zie WeerbaarheidsbriefTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2515 risico kan veroorzaken of juist een oplossing kan bieden voor een anderthema. Een van de speerpunten waarop bijsturing plaatsvindt is deweerbaarheid van Nederland tegen hybride en militaire dreigingen.De overheid kan geen garantie bieden op absolute veiligheid. Daaromvraagt de Veiligheidsstrategie ook om het nemen van verantwoorde-lijkheid door de samenleving zelf. De Rijksoverheid zet samen metregionale en lokale overheden in op het vergroten van het veiligheidsbe-wustzijn en het versterken van de paraatheid voor een weerbare samen-leving. Binnen actielijn 12 «crisisbeheersing» wordt dit onder meervormgegeven aan de hand van de Landelijke Agenda Crisisbeheersing,die op 10 juni jl. aan uw Kamer is aangeboden.9 Ook maatschappelijkeorganisaties, het bedrijfsleven en wetenschap worden bevraagd enbetrokken bij de koers van de Veiligheidsstrategie. Hiervoor staandepartementen in contact met hun eigen kennisnetwerk om daar actiefsignalen op te halen die relevant zijn voor hun strategische koers tenaanzien van nationale veiligheid.De nationale veiligheid zal voortdurend de aandacht van het kabinetblijven vragen. In 2025 zal de bijstelling van het dreigingsbeeld in detrendanalyse nationale veiligheid opgevolgd worden met het uitbrengenvan een nieuwe Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid. We kunnenniet elk risico uitsluiten, maar door goed geïnformeerd te blijven en eenheldere koers aan te houden kunnen we samen onze nationale veiligheidzo goed mogelijk beschermen.De Minister van Justitie en Veiligheid,D.M. van WeelDe Minister van Buitenlandse Zaken,C.C.J. Veldkamp9Kamerstukken II, 2023/24, 29 517, nr. 255Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 30 821, nr. 2516