Stand van zaken over maatregelen inzake capaciteit van personeelstekort

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202424 587Justitiële InrichtingenNr. 954 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 13 mei 2024Op 11 april jl. vond een plenair debat plaats over het capaciteitstekort bijDienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Tijdens het debat sprak ik met uwKamer over de maatregelen die ik moet treffen om de druk op decapaciteit als gevolg van een personeelstekort te verlagen, zoals aange-kondigd in mijn brief van 15 maart jl.1 Hierbij kwam ook een acutemaatregel waartoe ik eerder heb besloten ter sprake, namelijk het tijdelijkstoppen met het oproepen van volwassen, mannelijke zelfmelders.2 In hetdebat is gewisseld over wie in aanmerking komt voor de zelfmeldstatus.Dit wordt beoordeeld door het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB),aan de hand van een breder beleidskader dat sinds 1 januari 2020 wordtgehanteerd. In het debat wilde ik aangeven dat het in het overgrote deelvan de gevallen gaat om relatief korte straffen. In ruim 96% van degevallen gaat het ook om personen die maximaal één jaar moetenuitzitten. Ik heb hierbij echter onvoldoende duidelijk gemaakt dat volgenshet beleidskader ook mensen met hogere straffen in aanmerking kunnenkomen voor de zelfmeldstatus, zolang geen sprake is van een uitsluitings-grond of contra-indicator.Omdat ik uw Kamer zo precies mogelijk wil informeren en het zelfmeld-beleid zich niet laat vatten in een kort overzicht, licht ik, ook conform mijntoezegging tijdens het debat van 11 april, in deze brief toe wat dezelfmeldstatus inhoudt, hoe die beoordeling wordt gemaakt en in welkegevallen deze status in ieder geval niet wordt toegekend. In het tweededeel van deze brief sta ik stil bij de huidige oproepstop en kondig ik aandat ik per 1 juli weer start met het oproepen van zelfmelders met delangste strafduren. Daarnaast zal ik het huidige beleidskader voorzelfmelders evalueren. Op 29 april jl. hebben de leden Uitermark (NSC),Helder (BBB), Van Nispen (SP) en Eerdmans (JA21) Kamervragen gesteldover zelfmelders (2024Z07691). Deze vragen beantwoord ik gelijktijdig metdeze brief.1Kamerstukken II 2023/24, 24 587, nr. 937.2Kamerstukken II 2023/24, 24 587, nr. 926. kst-24587-954ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9541 ZelfmeldstatusWanneer de rechter iemand veroordeelt tot een gevangenisstraf en geensprake is van een voorlopige hechtenis, bevel tot gevangenneming ofdetentie op een andere titel, bepaalt het CJIB namens mij of de veroor-deelde de zelfmeldstatus kan verkrijgen. Indien de zelfmeldstatus wordttoegekend, ontvangt de veroordeelde een brief waarin staat binnen welketermijn en in welke penitentiaire inrichting (PI) hij of zij zich kan meldenom de gevangenisstraf uit te zitten. In de tussengelegen tijd hoeft deveroordeelde niet te worden aangehouden, waardoor extra inzet vanpolitiecapaciteit wordt voorkomen. De zelfmeldstatus geeft de veroor-deelde daarmee de gelegenheid zich voor te bereiden op de detentie, enzaken te regelen die betrekking hebben op bijvoorbeeld de werk- ofgezinssituatie. Doel daarvan is detentieschade te beperken. Op uitvoe-ringsniveau draagt het zelfmeldbeleid daarnaast bij aan het beheersbaarlaten instromen van gedetineerden in PI’s. Wanneer een zelfmelder zichniet op tijd bij de PI meldt, zal hij of zij alsnog worden aangehouden.Wanneer géén zelfmeldstatus wordt toegewezen, volgt een last totaanhouding, arrestatie door de politie en instroom in de PI als arrestant.Beoordeling zelfmeldstatusHet CJIB doet de zelfmeldbeoordeling op basis van de op 1 januari 2020 inwerking getreden Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijkebeslissingen (Wet USB). Daarmee is de verantwoordelijkheid voor detenuitvoerlegging van straffen, waaronder de zelfmeldbeoordeling,overgegaan van het Openbaar Ministerie (OM) naar het Ministerie vanJustitie en Veiligheid.3 De beoordeling door het CJIB vindt plaats volgensde Regeling tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen (RegelingUSB).4 Deze regeling is gepubliceerd in de Staatscourant en online teraadplegen.5Het uitgangspunt is dat een veroordeelde in aanmerking komt voor dezelfmeldstatus, tenzij sprake is van een uitsluitingsgrond of contra-indicatie zoals vermeld in artikel 2:1 Regeling USB. Uitgesloten van dezelfmeldstatus zijn veroordeelden voor een strafbaar feit waar eengevangenisstraf van twaalf jaar of meer op staat. Zij kunnen géénzelfmeldstatus krijgen, dus ook niet als diegene tot een kortere straf wordtveroordeeld. Ook voor specifiek genoemde zedenmisdrijven ten aanzienvan minderjarigen geldt dat een veroordeelde in ieder geval niet dezelfmeldstatus krijgt.6 Deze twee beperkingen gelden sinds 1 januari 2020;bij de overgang van de verantwoordelijkheid naar het ministerie zijn deregels aangescherpt. Verder komen veroordeelden die voor het ontvangenvan de oproep niet beschikken over een betrouwbaar en bruikbaar adresen personen die een gijzeling moeten ondergaan niet in aanmerking.7Naast deze uitsluitingsgronden wordt op basis van de volgende contra-indicaties besloten om wel of geen zelfmeldstatus toe te kennen:–de aard en de ernst van de vrijheidsbenemende sanctie;–de mate waarin de rechtsorde door het strafbare feit is geschokt;–de psychische gesteldheid van de veroordeelde en daaruit voortvloei-ende veiligheidsrisico’s;–het eerder niet melden na een oproep;3Overigens bepaalde het CJIB al vóór de inwerkingtreding van de Wet USB of een veroordeeldein aanmerking kwam voor de zelfmeldstatus, maar toen in opdracht van het OM.4Regeling tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen, Stcrt. 2019, nr. 69780.5https://wetten.overheid.nl/BWBR0042978/2020-01-01/6Wetboek van Strafrecht: artikelen 240b, tweede lid, 243, 245 en 246.7Gijzeling is een vorm van detentie wegens een niet betaalde boete. Gijzeling is bedoeld ombetaling van de boete af te dwingen indien sprake is van betalingsonwil. Gijzeling vervangt deboete niet.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9542 –het eerder niet meewerken aan de tenuitvoerlegging van een vrijheids-benemende sanctie, en–de mogelijke omstandigheid dat de straf als jeugdige is opgelegd.Bij een persoonsgerichte beoordeling worden alle bovenstaande zakenmeegewogen. Indien na de oproep van de veroordeelde om zich temelden voor detentie feiten of omstandigheden bekend worden die toteen andere beslissing zouden hebben geleid, kan de beslissing totzelfmelden ingetrokken worden.Tijdelijke oproepstop zelfmeldersZoals aangegeven heb ik uw Kamer bij brief van 30 november 2023geïnformeerd over het besluit om per 6 december 2023 tijdelijk geenvolwassen, mannelijke zelfmelders op te roepen. Dat betekent datzelfmelders vanaf dat moment geen uitnodiging ontvangen om zich opeen specifieke dag en tijd bij een PI te melden of de oproep om zich temelden is ingetrokken. Dat betekent niet dat deze straffen niet ten uitvoerworden gelegd, dit zal alleen op een later moment plaatsvinden. Dezeacute maatregel heeft eraan bijgedragen dat de druk op de capaciteittijdelijk wat is afgenomen. Tegelijkertijd neemt daarmee de al bestaandevoorraad zelfmelders die nog opgeroepen dient te worden toe (denormale voorraad bedraagt ongeveer 1.100).StrafduurTabel 1 toont dat er op 29 april 2024 een voorraad bij DJI is van 2.655 nogop te roepen mannelijke zelfmelders. Dit cijfer is een momentopname. Dekortste nog uit te zitten straf betreft 1 dag, de langste 1.617 dagen (circa4,5 jaar). Het overgrote deel van de nog op te roepen voorraadzelfmelders betreft straffen met een resterende strafduur tot en met 90dagen (87,1%). Datzelfde beeld is te zien als wordt gekeken naar allezelfmeldstatussen die het CJIB in het jaar 2023 heeft toegekend: circa 90%van de strafduren is tot en met 90 dagen gevangenisstraf. Zoals eveneenste zien is in de tabel, gaat het in 96,6% van de gevallen om een (reste-rende) strafduur van maximaal één jaar.Tabel 1: Strafduur van nog op te roepen zelfmelders (peildatum 29 april 2024)1Strafduur (de nog uit te zitten straf, ook wel:strafrestant)Aantal nogop te roepenzelfmeldersPercentageCumulatiefpercentageVan 1 dag t/m 7 dagen68325,7%25,7%Van 7 dagen t/m 14 dagen63724,0%49,7%Van 15 dagen t/m 28 dagen42315,9%65,6%Van 29 dagen t/m 42 dagen2629,9%75,5%Van 43 dagen t/m 90 dagen30811,6%87,1%Van 91 dagen t/m 180 dagen1676,3%93,4%Van 181 dagen t/m 365 dagen863,2%96,6%Van 366 dagen t/m 730 dagen (1–2 jaar)612,3%98,9%Van 731 t/m 1.095 dagen (2–3 jaar)160,6%99,5%Vanaf 1096 t/m 1.617 dagen (>3 jaar, hoogstestrafduur is circa 4,5 jaar)120,5%100%Totaal2.655100%100%1 De getoonde cijfers zijn gebaseerd op informatie zoals bij de DJI bekend op genoemdepeildatum. DelicttypenVan de tien zelfmelders met de langst opgelegde straffen (ca. 3,5–4,5 jaar)is het merendeel veroordeeld voor drugsgerelateerde delicten op basisTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9543 van de Opiumwet, waarvan één zaak in georganiseerd verband.8 Onderdeze tien zaken is één veroordeling voor een Wegenverkeerswetdelict,namelijk het onder invloed veroorzaken van een ernstig verkeersongevalmet dodelijke slachtoffers. Daarnaast is er sprake van een zaak metoplichting in georganiseerd verband en een met vervalsing. Alle tien deveroordeelden hadden een buitenlandse veroordeling: het gaat omstraffen die in andere lidstaten van de Europese Unie zijn opgelegd. Devonnissen zijn in het kader van strafoverdracht naar Nederland overge-dragen voor de tenuitvoerlegging van hun gevangenisstraf.Deze daadwerkelijk opgelegde straffen moeten onderscheiden wordenvan de maximumstraffen die bij de feiten horen die voorkomen op detenlasteleggingen van de zelfmelders. Zoals eerder toegelicht kan dezelfmeldstatus worden toegekend aan personen die zijn veroordeeld voorstrafbare feiten waar minder dan twaalf jaar vrijheidsstraf als strafdreigingop staat, uitgezonderd specifiek bepaalde zedenmisdrijven ten aanzienvan minderjarigen. Uit het uitgevoerde onderzoek door het CJIB blijkt datde zwaarste delicten die op de tenlastelegging van de huidige groepzelfmelders hebben gestaan de volgende zijn: diefstal met geweld,afpersing en woninginbraak tijdens de nachtelijke uren of in vereniginggepleegd (allen met een strafdreiging van maximaal 9 jaar).9 Deze komeneen enkele keer voor. Voor alle duidelijkheid: het gaat hier om maximum-straffen, niet om de daadwerkelijk opgelegde straffen.Voor iedere zaak heeft het CJIB een zorgvuldige, persoonsgerichtezelfmeldbeoordeling gedaan volgens het beleidskader dat ik hierbovenheb toegelicht. In de beschreven en in de tabel weergegeven gevallenheeft dat geleid tot het toekennen van de zelfmeldstatus.Evaluatie beleidskader zelfmeldersMijn besluit over de tijdelijke oproepstop voor volwassen mannelijkezelfmelders heb ik genomen door het acute personele capaciteitstekort bijDJI. Hierbij heb ik de feitelijke situatie in acht genomen dat het overgrotedeel van de zelfmelders een relatief korte gevangenisstraf moetondergaan. Het CJIB beoordeelt bovendien iedere individuele casuszorgvuldig. Gezien het huidige personele capaciteitstekort bij DJI sta ikdaarom achter mijn besluit om de oproepstop in te voeren.Zoals eerder aangegeven is de verantwoordelijkheid voor de tenuitvoer-legging van straffen, inclusief de zelfmeldbeoordeling, op 1 januari 2020overgegaan van het OM naar het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Datbetekent dat het CJIB nu bijna viereneenhalf jaar werkt volgens devoorschriften van de Regeling USB. Dit is een periode die zich goed leentvoor een evaluatie van de regels en het beleid ten aanzien van zelfmelden.Het eerdere debat met uw Kamer, de informatie zoals ik u in deze briefdoe toekomen en de door uw Kamer schriftelijk gestelde vragen hebbenmij doen besluiten die evaluatie ook uit te voeren. Daarbij kijk ik nadruk-kelijk naar het gegeven dat personen die veroordeeld zijn voor delictenwaar een relatief zware maximumstraf op staat nu in aanmerking kunnenkomen voor de zelfmeldstatus. Ik streef ernaar deze evaluatie dit jaar af teronden, waarna ik uw Kamer over de uitkomsten informeer.8De vermelde gegevens zijn gebaseerd op informatie zoals bij het CJIB bekend op peildatum30 april 2024.9De vermelde gegevens zijn gebaseerd op informatie zoals bij het CJIB bekend op peildatum1 mei 2024. Zie voor een uitgebreidere toelichting op de manier waarop deze gegevens zijnopgehaald de beantwoording van de Kamervragen van de leden Uitermark (NSC), Helder(BBB), Van Nispen (SP) en Eerdmans (JA21), die ik gelijktijdig met deze brief naar uw Kamerstuur.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9544 Oproepen zelfmelders per 1 juliIn mijn brief van 15 maart 2024 heb ik alternatieve maatregelen uitgewerktom de druk op de capaciteit bij DJI te verlagen, omdat er gezien depersoneelstekorten bij DJI meer capaciteitsverlichting nodig is en ik zosnel mogelijk de oproepstop van zelfmelders wil beëindigen. Ik begin op1 juli in ieder geval weer met het oproepen van zelfmelders met delangste strafduren. Vervolgens beoordeel ik iedere drie maanden in welkeomvang het oproepen van zelfmelders verder hervat kan worden, waarbijik meeweeg of de andere getroffen capaciteitsmaatregelen voldoendeeffect hebben op de capaciteit.Ik informeer uw Kamer voor het zomerreces opnieuw, via de brief over destand van zaken van de getroffen capaciteitsmaatregelen bij de DJI.De Minister voor Rechtsbescherming,F.M. WeerwindTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 24 587, nr. 9545