Reactie op verzoek van het lid Wilders, gedaan tijdens de Regeling van Werkzaamheden van 28 maart 2024, over het bericht dat volgens de Tsjechische geheime dienst Rusland cash betaalde aan Nederlandse en Europese politici

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2023–202430 821Nationale VeiligheidNr. 208 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 1 april 2024Uw Kamer heeft mij donderdag 28 maart jongstleden verzocht in te gaanop het artikel in het Algemeen Dagblad waarin bericht werd dat volgensde Tsjechische geheime dienst Rusland cash betaalde aan Nederlandse enEuropese politici en op de berichtgeving die daarop volgde in diverseNederlandse en internationale media. Met deze brief reageer ik op datverzoek.Open waar het kan, gesloten waar het moetHeimelijke beïnvloeding is vaak onzichtbaar voor de samenleving, maarkan grote schade toebrengen aan onze open manier van samenleven. Hetondermijnt de democratie en vormt een bedreiging voor de nationaleveiligheid. Onze inlichtingendiensten waarschuwen al langere tijd datinmengingsactiviteiten van andere landen in toenemende mate eenbedreiging vormen.1 Het bericht dat de Tsjechische regering naar buitenheeft gebracht, sluit aan bij hetgeen waarvoor de inlichtingendiensten allangere tijd waarschuwen.Het is goed dat hierover een debat wordt gevoerd en dat we ons bewustzijn van de risico’s van heimelijke beïnvloeding. Ik hecht eraan om u zoopenbaar mogelijk te informeren.Een groot deel van het werk van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheids-dienst (AIVD) verhoudt zich echter slecht tot het voeren van een openbaardebat. Voor dit deel van het werk van de dienst is het van doorslaggevendbelang dat geheimhouding en bronbescherming zijn gewaarborgd, ook inhet onderzoek naar heimelijke beïnvloedingsactiviteiten door statelijkeactoren. Ingaan op specifieke zaken kan het werk van de diensten daarom1Zie bijvoorbeeld het AIVD Jaarverslag 2022 (Kamerstukken II 2022–2023, 30 977, nr. 168) en hetDreigingsbeeld Statelijke Actoren (Kamerstukken II 2022–2023, 30 821, nr. 175). kst-30821-208ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2081 schaden en daarmee de nationale veiligheid.2 De parlementaire verant-woording over het werk van onze diensten vindt plaats in de Commissievoor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD). Dit laat onverlet hetbelang van het voeren van het debat over heimelijke beïnvloeding.Oftewel: open waar het kan, gesloten waar het moet.Deze brief begint met een toelichting op de berichtgeving. Daarna wordter op de rol en handelingsopties van de AIVD bij heimelijke beïnvloedingingegaan. Tot slot gaat de brief in op de weerbaarheid van het verkiezings-proces en de financiering van politieke partijen. Daarbij wordt er onder-scheid gemaakt tussen mijn rol als Minister van Binnenlandse Zaken enKoninkrijksrelaties, de rol van uw Kamer en de rol van het EuropeesParlement in het (financieel) toezicht op politieke partijen in het Neder-landse en Europees Parlement.Toelichting op de berichtgevingVerklaring van de Tsjechische regeringOp woensdag 27 maart jl. heeft de Tsjechische regering bij monde vanpremier Petr Fiala een verklaring uitgebracht dat de Tsjechische regeringbesloten heeft om drie entiteiten op te nemen op hun nationale sanctielijstvanwege beïnvloedingsoperaties die zij op Tsjechisch grondgebiedhebben uitgevoerd.Het betreft twee natuurlijke personen en één rechtspersoon. De eerstegesanctioneerde persoon is Viktor Medvedchuk, die vanuit Rusland eenaantal beïnvloedingsactiviteiten- of netwerken heeft geleid. Hij heeftnauwe persoonlijke banden met Vladimir Poetin. De tweede gesanctio-neerde persoon is Artem Marcˇevský, die ook betrokken is bij de beïnvloe-dingsactiviteiten. Beide personen maakten voor de activiteiten volgens deTsjechische regering gebruik van het bedrijf Voice of Europe, de rechts-persoon op de sanctielijst.Met deze stap beoogt de Tsjechische regering een pro-Russisch netwerk tetreffen dat een beïnvloedingsoperatie op hun grondgebied probeerde teontwikkelen die ernstige gevolgen zou hebben voor de veiligheid vanTsjechië en de Europese Unie. Het doel van deze invloedrijke groep wasvolgens de verklaring het uitvoeren van acties en activiteiten tegen deterritoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ophet grondgebied van de Europese Unie.De verklaring benadrukt dat de activiteiten van het netwerk zichuitstrekken tot buiten de grenzen van de Tsjechische Republiek, dat ze ookgericht zijn op het Europees Parlement, en dat het geheel de lange termijninspanningen van Rusland laat zien om zich te bemoeien met of invloeduit te oefenen op democratische processen in Europa.Het Tsjechische Ministerie van Buitenlandse Zaken en de TsjechischeVeiligheidsinformatiedienst hebben op hun websites verklaringen vangelijke strekking geplaatst.3 Daarin wordt vermeld dat het besluit door de2Dit is in overeenstemming met de waarborgen die de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheids-diensten (Wiv) 2017 bevat over onder meer de wettelijke plicht tot geheimhouding van dewerkwijze van de diensten.3Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 28 maart 2024:https://mzv.gov.cz/jnp/en/issues_and_press/press_releases/the_czech_government_approves_listings.htmlSecurity Informatioen Service (BIS) fof the Czeck Rebpublic, 28 maart 2024: shttps://www.bis.cz/aktuality/bis-odhalila-ruskou-vlivovou-sit-akteri-skoncili-na-sankcnim-seznamu-ff8aacba.htmlTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2082 regering is genomen op basis van een voorstel van de TsjechischeMinister van Buitenlandse Zaken en dat in deze zaak nauw is samenge-werkt met de Tsjechische Veiligheidsinformatiedienst (BIS) en hetTsjechische Bureau voor Financiële Analyse. Over het algemeen is hetBureau voor Financiële Analyse verantwoordelijk voor de implementatieen handhaving van beperkende maatregelen. Tevens wordt toegelicht dathet Tsjechische Ministerie van Buitenlandse Zaken besloot deze tweenatuurlijke personen en één rechtspersoon toe te voegen aan de nationalesanctielijst voordat deze op de EU-sanctielijst zijn geplaatst om zo het doelvan de beïnvloedingsoperatie te frustreren.In de verklaring van BIS wordt benoemd dat de activiteiten van debeïnvloedingsoperatie gericht waren op het beïnvloeden van de verkie-zingen voor het Europees Parlement en betaald werden door Rusland. BISgeeft aan dat zij de geldstromen nauwkeurig in kaart heeft gebracht en dater miljoenen kronen mee gemoeid waren.Het kabinet heeft afgelopen weekend contact gelegd met de Tsjechischeautoriteiten om te vragen of ze voornemens zijn meer informatieopenbaar te maken. Daarop is geantwoord dat dat nu niet het geval is.Hierbij wordt verwezen naar de verklaring die is afgelegd door de premierop 27 maart jl. en de verklaringen die op de websites van het Ministerievan Buitenlandse Zaken en BIS zijn geplaatst. Naast Tsjechië zelf zijn er inde verklaringen geen specifieke Europese landen genoemd en daarmeeook Nederland, Nederlandse personen of Nederlandse organisaties niet.Betrokkenheid van de AIVDDe AIVD is door zijn Tsjechische collega’s voorafgaand aan deze publicatiegeïnformeerd over het voornemen om op woensdag 27 maart hieroverpubliekelijk door de Tsjechische regering een verklaring naar buiten tebrengen. Het betreft hier een eigenstandige afweging van Tsjechischezijde om hiertoe over te gaan. Aangezien het Tsjechische inlichtingenbetreft is het aan hen om te besluiten wat wel en niet openbaar gemaaktmag worden. Het is dan ook aan de Tsjechische geheime dienst om hiertekst en uitleg bij te geven. De AIVD werkt in zijn onderzoeken nauwsamen met diverse collega-diensten. Waar nodig wordt nadere informatiein de vorm van vragen en antwoorden met de Tsjechische dienstuitgewisseld. Over wat in de inlichtingenkanalen wordt besproken kunnenin de openbaarheid geen uitspraken worden gedaan.Berichtgeving in (internationale) mediaDe Tsjechische krant Deník N schrijft, op basis van diverse bronnenrondom de Tsjechische autoriteiten, dat politici uit andere Europeselanden betaling hebben ontvangen, het gaat in totaal om zes lidstaten vande Europese Unie. Concreet zouden politici uit Duitsland, Frankrijk, Polen,België, Nederland en Hongarije betrokken zijn. De campagne zou bedoeldzijn om de Europese verkiezingen van juni te beïnvloeden.In sommige publicaties heeft dit geleid tot het noemen van personen dieonderdeel zouden zijn van het beïnvloedingsnetwerk. Zo verschenen erartikelen – naast de Tsjechische krant Deník N – in bijvoorbeeld het DuitseDer Spiegel of het Franse Le Monde. Deze laatste krant maakte al eerderdeze maand melding van Frans onderzoek naar een pro-Russischecampagne in aanloop naar de verkiezingen voor het Europese Parlement.In deze berichtgeving worden ook namen genoemd die een link hebbenmet Nederland.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2083 De Tsjechische regering heeft naast Tsjechië geen specifieke Europeselanden benoemd en daarmee ook Nederland, Nederlandse personen ofNederlandse organisaties niet. Zij verwijzen desgevraagd naar deverklaring van de premier op 27 maart jl.Rol en taken AIVDDe AIVD doet onderzoek naar heimelijke beïnvloeding onder de A-taak4:het verrichten van onderzoek met betrekking tot organisaties en personendie door de doelen die zij nastreven, dan wel door hun activiteitenaanleiding geven tot het ernstige vermoeden dat zij een gevaar vormenvoor het voortbestaan van de democratische rechtsorde, dan wel voor denationale veiligheid of voor andere gewichtige belangen van de staat.Dit onderzoek van de AIVD leidt tot attributie: zo goed mogelijk vaststellenwie de actor is en wat zijn intentie is. Als er informatie beschikbaar is vanandere diensten, dan duidt de dienst deze met eigen inlichtingen. Dewettelijke mogelijkheden zijn onlangs verruimd in de «tijdelijke wetonderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberpro-gramma, bulkdatasets en overige specifieke voorzieningen». Dit stelt onzediensten nog beter in staat om Russische pogingen om onze democratiete ondermijnen, te onderkennen. In de komende periode zal definitieveherziening van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten wordenvoorbereid, waarbij zal moeten worden bezien op welke manier onzediensten zo adequaat mogelijk kunnen worden toegerust.Dreiging heimelijke beïnvloedingHet geopolitieke beeld in de wereld wordt steeds grimmiger en detoenemende Russische pogingen tot heimelijke beïnvloeding, spionage ensabotage passen in dit beeld. Heimelijke beïnvloeding ondermijnt eenonafhankelijk en transparant politiek bestuurlijk bestel en vormt daarmeeeen dreiging voor de nationale veiligheid. Heimelijke beïnvloeding isdaarmee volstrekt ongewenst en dient te worden tegengegaan. Ruslandwil dat westerse landen positiever over het land gaan denken en besluitennemen die Rusland beter uitkomen. De AIVD en andere diensten zien dathet land zich daarvoor openlijk en in het geheim inspant. Moskou wil dewesterse steun aan Oekraïne en de sancties tegen Rusland ondermijnen.Onder de eigen bevolking wil het regime het beeld van het Westen alsvijand versterken. Met dat doel probeert het land de politieke eenheid inen tussen westerse landen te ondermijnen, door politieke en maatschap-pelijke tegenstellingen (uit) te vergroten. Rusland lijkt de economischeonzekerheid en polarisatie in het publieke debat in Europa daarbij te zienals kans.5Om de dreiging vanuit statelijke actoren het hoofd te bieden bestaat sinds2019 de aanpak statelijke dreigingen. In de Kamerbrief van 28 november2022 wordt deze aanpak bestendigd, versterkt en verder uitgebouwd,onder coördinatie van de NCTV.6Handelingsopties AIVDMocht de AIVD in zijn onderzoek naar heimelijke beïnvloeding informatietegenkomen die van belang is voor de opsporing of vervolging vanstrafbare feiten, kan de AIVD een ambtsbericht aan het OpenbaarMinisterie (OM) uitbrengen, zodat het in staat wordt gesteld om eigen-4De AIVD heeft volgens artikel 8, lid 2 van de Wiv 2017 zes taken: de A t/m F-taken.5AIVD Jaarverslag 2022 (Kamerstukken II 2022–2023, 30 977, nr. 168)6Kamerstukken II, 2022–2023, 30 821, nr. 175Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2084 standig een strafrechtelijk onderzoek op te starten. Indien het OM eenambtsbericht ontvangt waarbij het vermoeden ontstaat dat een ambts-delict is gepleegd door een Kamerlid of bewindspersoon, treedt eenprotocol van het Ministerie van Justitie en Veiligheid in werking. Op basisvan de gevolgde stappen in het protocol kan de regering besluiten om eenopdracht tot vervolging te geven aan de procureur-generaal van de HogeRaad. Voorbeelden van ambtsmisdrijven zijn: (passieve) omkoping,verduistering, lekken van staatsgeheime informatie.In voorkomende gevallen kan door de AIVD een mededeling wordenuitgebracht, bijvoorbeeld aan een partijvoorzitter. Op basis van dezemededeling kan de ontvanger desgewenst maatregelen treffen, zoalsbijvoorbeeld royement uit de partij of aanzeggen van ontslag.Indien de AIVD stuit op pogingen tot heimelijke beïnvloeding van, ofbovenmatige interesse van een buitenlandse actor ziet in bepaaldepolitieke organisaties of personen, kan een «waarschuwingsgesprek»worden gevoerd met betrokken personen of vertegenwoordigers vanorganisaties. Daarnaast zet de AIVD in op het vergroten van de bewust-wording van bestuurders en politici over heimelijke beïnvloeding. Zo heeftde AIVD recent nog awareness briefings over dit onderwerp gegeven aande fracties in uw Kamer en aan leden van het kabinet.Het doel is om iedereen bewust te maken van de risico’s van heimelijkebeïnvloeding in democratische processen waarbinnen zij werkzaam zijn.Aanvullend aan de awareness briefings richting Tweede Kamerleden,heeft de AIVD contact gelegd met het Europees Parlement met het aanbodom Nederlandse Europarlementariërs tevens te briefen.Tot slot bestaat de mogelijkheid om informatie te declassificeren en in deopenbaarheid te brengen, mits verenigbaar met de wettelijke plicht totgeheimhouding van het werk van de diensten zoals de bescherming vanbronnen. De dienst kan hiertoe overgaan wanneer zij dit in het belang achtvan de nationale veiligheid. Hiervan is bijvoorbeeld sprake indien hetnoodzakelijk is ter vergroting van de bewustwording in de samenlevingvan deze dreiging en als afschrikwekkende werking jegens landen die zichschuldig maken aan dergelijke praktijken.De AIVD heeft daarmee een divers instrumentarium om heimelijkebeïnvloeding te onderzoeken en waar nodig de samenleving, instantiesen/of personen te alerteren. U kunt ervan uitgaan dat de AIVD doet watnodig is.Weerbare verkiezingen en financieel toezicht op politieke partijenIn de berichtgeving is gemeld dat het beïnvloedingsnetwerk het doel heeftom de Europese Parlementsverkiezingen heimelijk te beïnvloeden. Dit iszorgelijk. Het verkiezingsproces moet ongestoord verlopen, vrij vanongewenste beïnvloeding en inmenging. Tijdens de organisatie vaniedere verkiezing in Nederland worden daarom maatregelen genomen omons voor te bereiden op mogelijke risico’s, waaronder heimelijkebeïnvloeding. Dit betreft onder andere de organisatie van verkiezingstafelsom risico’s die ondermijnend zijn voor het verkiezingsproces metrelevante partners te bespreken. Meer informatie over deze en anderemaatregelen zijn opgenomen in de Kamerbrief van 9 november jl.7Om beïnvloeding van het kiesproces door heimelijke financiële giften aanpolitieke partijen tegen te gaan, is transparantie van de financiering van7Kamerstukken II 2023–2024, 35 165, nr. 64Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2085 politieke partijen een essentieel onderdeel. Alleen al de schijn vanbelangenverstrengeling kan de democratische rechtsstaat namelijkschaden. Om deze reden is het essentieel dat politieke partijen, ongeachtof zij subsidie ontvangen, inzicht verschaffen in de bijdragen die zijontvangen. In het opstellen van regels op dit gebied wordt onderscheidgemaakt tussen Nederlandse en Europese politieke partijen. En tussenpolitieke partijen, politieke fracties en individuele politici.Bevoegdheden Minister van BZKMijn eigen bevoegdheden op het gebied van de financiering van politiekepartijen beperken zich tot het toezicht op Nederlandse politieke partijen inde Eerste of Tweede Kamer, zoals wettelijk bepaald in de Wet financieringpolitieke partijen (Wfpp). Ten aanzien van deze taak is met hetaanscherpen van de Wfpp het risico verkleind op beïnvloeding van hetkiesproces door heimelijke financiële giften aan Nederlandse politiekepartijen. Zo zijn sinds 1 januari 2023 buitenlandse giften en giften vanniet-Nederlanders aan Nederlandse politieke partijen, aan de partijenverbonden organisaties, en kandidaten bij de Tweede Kamerverkiezingen,verboden. Giften van Nederlanders uit het buitenland zijn nog weltoegestaan. Ook zijn nadere regels gesteld ten aanzien van transparantieover giften van rechtspersonen. In het geval van een overtreding van deWfpp, kan ik een bestuurlijke boete opleggen. Bij een vermoeden van eenstrafbaar feit, zal ik een melding doen bij het OM.Rol Tweede KamerAls Minister van BZK houd ik geen toezicht op fracties in de TweedeKamer of individuele Kamerleden. Toezicht op fracties in de TweedeKamer of op individuele Kamerleden is geregeld in het Reglement vanOrde van de Tweede Kamer. Uw Kamer kan tevens besluiten tot aanvul-lende maatregelen om de transparantie te vergroten ten aanzien vanfracties in de Tweede Kamer of individuele Kamerleden. Het is aan deKamer om het Reglement van Orde te bezien of dit voldoende mogelijk-heden biedt om toezicht te houden op individuele politici en fracties.Rol Europees ParlementTot slot ligt de verantwoordelijkheid voor het opstellen van regels voorEuroparlementariërs en Europese politieke partijen bij het EuropeesParlement. Dit betreft onder andere regels over nevenfuncties endonaties. De Autoriteit voor Europese politieke partijen en stichtingen enhet Europees Bureau voor Fraudebestrijding houden toezicht op denaleving van de regels.ConclusieHeimelijke beïnvloeding ondermijnt onze democratie, ondermijnt hetvertrouwen in onze democratische instituties en vormt een bedreigingvoor onze nationale veiligheid. U kunt er op vertrouwen dat de AIVDvanuit zijn rol en taak acteert indien dit noodzakelijk is. Ingaan op namendie in de berichtgeving circuleren naar aanleiding van de Tsjechischeverklaring is in strijd met de taak die de inlichtingendienst door dewetgever is opgedragen en dient de nationale veiligheid niet. Bovendienpast dit niet bij de wettelijke plicht tot geheimhouding van de werkwijzevan de dienst. In voorkomende gevallen dat de Kamer hierover geïnfor-meerd dient te worden, zal dit via de Commissie voor de Inlichtingen- enVeiligheidsdiensten (CIVD) worden gedaan.Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2086 Het is van belang dat de maatschappij zich bewust is van de dreiging vanheimelijke beïnvloeding en de wijze waarop deze zich kan manifesteren.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,H.M. de JongeTweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 821, nr. 2087