Nota n.a.v. verslag

30174VoorstelvanwetvandeledenDuyvendak,KalmaenVanderHamhoudendeverklaringdatergrondbestaateenvoorstelinoverwegingtenementotveranderingindeGrondwet,strekkendetotopnemingvanbepalingeninzakehetcorrectiefreferendumNr.10NOTANAARAANLEIDINGVANHETVERSLAGOntvangen3juli2007MetbelangstellinghebbendeindienerskennisgenomenvanhetverslagvandevastekamercommissievoorBinnenlandseZakenenKoninkrijks-relatiesmetbetrekkingtothetvoorstelvanwethoudendeverklaringdatergrondbestaateenvoorstelinoverwegingtenementotveranderingindeGrondwet,strekkendetotopnemingvanbepalingeninzakehetcorrec-tiefreferendum.Graagzullenindienersindezenotadeinhetverslaggesteldevragenbeantwoordenenopdegemaakteopmerkingeninhoude-lijkreageren.Daarbijzullenzijzoveelmogelijkdeinhetverslaggehan-teerdevolgordeaanhouden.Waarmogelijkzijnvragenvandezelfdeaardeninhoudgezamenlijkbeantwoord.DaarnaastwijzenindienersopdeNotavanWijziging,diegelijktijdigmetdezenotanaaraanleidingvanhetverslagaandeKamerisgestuurd.1ALGEMEENDEEL1.InleidingDeindienersbetreurenhetontbrekenvanvreugdebijdeledenvandeCDA-fractie.Zijkennendepolitiekestellingnamevandeledenvandezefractieinhetverleden.DesondankshopenzijdatookdeledenvandeCDA-fractiehetwetsvoorstelopdeinhoudzullenbeoordelen.Deindie-nersdelendeanalysevandeCDA-fractie,datergeenredenisomonder-havigwetsvoorstelintedienen,niet.ZijwijzeneropdatsindsdelaatstekeerdatdeinvoeringvanhetcorrectiefreferendumopdeagendavandeKamerheeftgestaan,depolitiekeenmaatschappelijkeomgevingisveran-derd.Zoisop1juni2005hetnationalereferendumgehoudenoverdegoedkeuringvaneenverdragtotvaststellingvaneengrondwetvoorEuropa.VoorheteerstindemodernegeschiedenisvanNederlandwerdeenlandelijkreferendumgehouden.Deervaringmethetnationaalrefe-rendumop1juni2005,endedaaraangekoppeldediscussieoverhetwelofnietbindendekarakterervan,ismedeaanleidingvoorindienersomhetreferendumhelderteregeleneneenvoorstelintedienentotwijzigingvandegrondwet,datertoestrekteencorrectief,bindendwetgevings-referendummogelijktemaken.Daarbijdientaangetekendtewordendathetkaraktervaneenraadgevend,nietbindendreferendumandersisdanTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2006–2007KST1087300607tkkst30174-10ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2007TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.101 hethiervoorgestelderaadgevende,bindendereferendum.Desondanksmenenindienersdaterweldegelijkvoordelenzijndievoorbeidesoortenreferendagelden.Zijwijzenvooreenbeschrijvingvandevoordelenkort-heidshalvenaardememorievantoelichtingbijditwetsvoorstel.TenslottedientvermeldtewordendatsindsdelaatsteverkiezingenvoordeTweedeKamer,depolitiekeverhoudingenindeKamerveranderdzijn.Deverhoudingtussenvoor-entegenstandersvanhetreferendumis,althansafgaandopdepartijprogramma’svandegekozenfracties,gewij-zigd.Almetalisditeenextraredenvoordeindienersomonderhavigwetsvoorstelopditmomentdoortezetten.DeindienerswaarderendebijdragevandeledenvandeCDA-fractiewaarinzijaangevenwatvolgenshendebelangrijkstebezwarenzijntegeneenreferendum.Hieronderzullendeindienerskortreagerenopenkelebezwaren,waarbijzijvoorhetoverigeverwijzennaardememorievantoelichting,waarinwordtingegaanopmogelijkebezwarenenwordtaangegevenwaaromindienersdesondanksmenenditvoorsteltemoetenindienen.DeledenvandeCDA-fractievragenzichafofhetreferendumwelhetgeschikteinstrumentisomhetmaatschappelijkedebattebevorderen.Deindienersdelendezevraagmaarmenendathetreferendum–naastanderemanieren–zeergeschiktisomhetdebattestimuleren.Doordatburgersdemogelijkheidkrijgenomeenbeslissendestemuittebrengen,wordenzijuitgedaagdomargumentenproencontrahetwetsvoorstel,waaroverhetreferendumwordtgehouden,totzichtenemen.Ookzullenbelanghebbenden,politicienmaatschappelijkeorganisatiesduidelijkwillenmakenwatzijvanhetwetsvoorstelvinden.Ditalleszalnaarverwachtingleidentoteenversterkingvanhetmaatschappelijkdebat.Ofhethiermeehetgeschiktstis,hangtookafvanhetoordeelovereventueleandereinstrumenten.Overigenswijzenindienerseropdatzijenkelevandezeinstrumentenactiefsteunenenhopendatdezegerealiseerdwordendanwelindepraktijkeensuccesblijkentezijn.Zijdenkendanbijvoor-beeldaanhetburger-envolksinitiatief.DeledenvandeCDA-fractiemerkenverderopdatvolksvertegenwoordi-gerswordengeachteenzorgvuldigebelangenafwegingtemakenindebeginfasevaneenwetsvoorstel.Hierbijwordenonderanderediversebetrokkenmaatschappelijkegroeperingen,bedrijveneninstantiesgecon-sulteerd.Dezebelangenafwegingdoordevolksvertegenwoordigeriseenandere,zomenenzij,dandievandeindividuelekiezerdieuiteigenbelangkiest.Deindirecteboodschapvanhetreferendumisdatdevolksvertegen-woordigernietinstaatisdezebelangenafwegingopeenzorgvuldigeencorrectemaniertemaken.OokdeledenvandeSGP-fractiewijzeneropdatbijreferendaveelmeereenappèlwordtgedaanopindividueleengroepsbelangen.Deindienersdelendeanalyseniet.Zijkunnenimmersnietbeoordelenopwelkemanierindividueleburgerseenbelangenafwegingmakenovereenbepaaldonderwerp,maargaanervanuitdatburgersnaastheteigenbe-langweldegelijkanderebelangenmeenemen.Zoishennamelijknoguitnietsgeblekendatkiezersbijhunstemopvolksvertegenwoordigersbij«reguliere»verkiezingenzichenkelenalleenlatenleidendooreigenbe-lang.Datzounamelijknietverklarenwaaromzoveelburgersstemmenoppartijendieveelbelanghechtenaancollectievewaardenalsgemeen-schapszin,milieuensolidariteitmetzwakkeregroepenindesamenleving.AlsdeveronderstellingvandeCDA-fractiedateenreferendumeenblijkvanwantrouwenisindevolksvertegenwoordigerswaaris,danzouvolgensindienersookhetomgekeerdemoetengelden,namelijkdathetafwijzenvanhetreferendumeenblijkvanwantrouwenisindeburger.Datiseenconclusiediedeindienersnietvoorhunrekeningzoudenwillennemen.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.102 DeledenvandeCDA-fractiemenendatdoorhetafwijzenvaneenwets-voorsteldoormiddelvaneenreferendumhetgevaarbestaatdatdeonderlingesamenhanguiteenpakketvanwetsvoorstellenwordtgehaaldwaardooraaneenbepaaldebeleidsrichtingmeerofminderrichtingkanwordengegeven.Indienerszienditnietalseengevaar,maaralseenwenselijkeaanvullingopdedemocratie.Datdeuitkomstvaneenrefe-rendumdaadwerkelijkleidttoteennieuwepolitiekesituatie,waarinopnieuwbepaaldmoetwordenwatdegewenstebeleidsrichtingis,isjuisteenvandevoordelenvaneencorrectiefreferendum,menendeindieners.DeCDA-fractieledenmerkenvoortsopdateengepassioneerdeminder-heidhaarwilopkanleggenaaneenzwijgendemeerderheidomdatnee-stemmersgemotiveerderzijndanja-stemmers.DeindienersmerkenopdatuitervaringeninNederlandenanderelandenmetreferendumsgeenszinsblijktdatnee-stemmersmeergemotiveerdzijndanja-stemmers.Daarbijmerkenzijopdatookiedereenwordtuitgenodigdomzijnofhaarstemuittebrengenendaarmeekanbepalenwatdeuitslagvanhetreferendumis.Hetisdanookiedersverantwoordelijkheidomgebruiktemakenvanditrecht.Daarbijishetookzodatereenverant-woordelijkheidbijvoor-entegenstandersvanhetbetreffendewetsvoor-stelligtomduidelijktemakenwaarommen«ja»of«nee»moetstemmenenomdeopkomsttebevorderen.DeledenvandefractiesvanCDAenChristenUniewijzenophetrisicodatmetdeja/neeofvoor/tegenvraagstellingeensimplificatieontstaatvanhetwetsvoorsteldatgeenrechtdoetaandegeregeldematerie.DeledenvandeChristenUnie-fractieconstaterennaaraanleidingvanhetgehoudenreferendumoverdeEuropeseGrondwet,datnietallekiezersovereendermategecompliceerdonderwerpzelfeenkeuzewillenmaken.Dezeledenvragendeindienershieroptereagerenendaarbijtevensintegaanophetbezwaardatdoormiddelvaneenreferendumeengecompliceerdprobleemgesimplificeerdaandekiezerswordtvoorgelegd.Deindienerswijzeneropdatookvoorvolksvertegenwoordigersgeldt,datnaafwegingvanargumentenenbelangenendebatoverzienswijzen,zijzichuiteinde-lijkvooroftegeneenwetsvoorstel,motieofamendementmoetenstemmen.Deindienersmenendathetrisicodatdeledenschetsendanookzoumoetengeldenvoorparlementariërsendaarmeeeenrisicoisdatgeldtvoordedemocratiealsgeheel.DeCDA-fractieledenmenendateenopiniepeilingeenafdoendealternatiefzouzijnvooreenreferendum.Indienersdelendezeopvattingechterniet.Erisweldegelijkeenonderscheidtusseneennietbindendemenings-peilingeneenbindendreferendum.Eriseenonderscheidtussenhetvrijblijvendekaraktervaneenpeilingendedefinitiefcorrigerendewerkingvaneenbindendreferendum.Eenbindendwetgevingsreferendumkaneendirectgevolghebbenvoorhetaldannietinwerkingtredenvaneenwet.Bovendienlerenervaringenmetreferendainbinnen-enbuitenlanddatzij,doordatzeveelmindervrijblijvendzijn,kiezersveelmeerstimu-lerenzicheenmeningvormenovereenbepaaldonderwerp.Eenpeilingheefteengeheelanderobjectief,namelijkhetpeilenvandeopinieonder(eendeelvan)debevolking.Eencorrectiefbindendreferendumheeftdirectinvloedopdebesluitvormingovereenwetsvoorstel.Bovendienvindteenpeilingdoorgaansplaatsopinitiatiefvandeoverheidofeenopiniepeiler,inplaatsvaneengroepkiezers.Doordezefactoreniseenpeilingalsinstrumentonvergelijkbaarmeteenreferendum.DeindienersdelendezorgvandeledenvandeCDA-fractiedateenmoge-lijkenadeelvaneenreferendumisdatheteenvertragendeffectheeftopdebesluitvormingsprocedure.Devraagisechterhoedezemogelijkevertraginginverhoudingstaattotdeduurvandegehelewetgevings-procedure.Dezevertragingweegtvolgensdeindienersnietoptegendevoordelenvaneenreferendum.Bovendienkenthetwetsvoorsteleenvoorzieningvoorspoedeisendewetgevingenkanerindeuitvoerings-wetgevinggewerktwordenmeteenbeperkteduurvantermijnen.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.103 DeledenvandePvdA-fractievragenofhetnietmeervoordehandligtdat–voorhetbeoordelenvandewaardeenreikwijdtevanhetinstrumentreferendum–hetookindeGrondwetwordtvastgelegdaanwelkedrem-pelsmoetwordenvoldaanalvorenseenreferendumkanwordengehoudenofdeuitslagtelt.DeledenvandePvdA-fractiezoudendanookgraagvandeindienersvernemenwaaromniettenminsteeenbeneden-grensindeGrondwetopgenomenzoumoetenwordenalshetgaatomhetaantalkiesgerechtigdendatdewenskenbaarmoetmakenomeenreferendumtehouden.DaarnaastvragendezeledenwaaromernietookeenminimumopkomstdrempelbijreferendaindeGrondwetverankerdzoumoetenworden.Deindienershebbengekozenvoorhetvaststellenvandedrempelsbijwetomervoortezorgendatervoldoendeflexibiliteitisomdedrempelstewijzigen,mochtindepraktijkblijkendatdehoogtevandedrempelsaanpassingbehoeft.DitgeldtzowelvoorvastedrempelsalsvoordedoordeledenvandePvdAvoorgesteldeminimumdrempels.Zokanblijkendatdoordegekozenhoogtevanhetaantalhandtekeningenwaarmeeeenverzoekondersteunddientteworden,indepraktijkhetondoenlijkiseenreferendumaantevragen.Anderzijdskunnendrempelsnaarhetoordeelvandewetgeverooktelaagzijn,waardooreenovervloedaanreferen-dumsleidttoteenongewenstesituatie,bijvoorbeelddoordathetwetgevingsprocesteveelvertragingoploopt,ofdoordathetinstrumentte«bot»wordt.InhetgevaldatdedrempelsindeGrondwetzouwordenopgenomen,zoueeneventuelewijzigingervaneenlangeenzwareproce-durevergen.Daaromisgekozenvooreenwet,dieinéénlezingmettwee-derdemeerderheidaangenomenkanworden.Volgensdeindienersishiermeeeengoedebalansgevondentussengewensteflexibiliteitener-zijdsenwaarborgenvanzorgvuldigheidanderzijds.DeledenvandePvdA-fractievragenofhetdoordeinitiatiefnemersgenoemdevoorbeeldvanhetreferendumoverdeEuropeseGrondwetwelalsbelangrijkeargumentatievoordewenselijkheidvanhetonderha-vigewetsvoorstelkandienen.NaardemeningvandezeledenwijkthetreferendumoverdeEuropeseGrondwetteveelafvanhetdoordeindie-nersvoorgestanereferendum.ZoishetreferendumoverdeEuropeseGrondwetnietbepaald«vanonderop»ontstaan.Immers–enintegenstel-lingtotwatdeindienerswenselijkachten–heeftdeKamerhetinitiatieftotditreferendumgenomenennieteenaantalkiezersdattekennengafeendergelijkreferendumtewillen.Bovendienwasdeuitkomstvanhetreferendumnietbindend.HoeweldeledenvandePvdA-fractielezendatdeindienersvoordeargumentatievanhunvoorstellennietlouterhetreferendumoverdeEuropeseGrondwetgebruiken,vragenzijtochofditvoorbeeldnietongelukkigisgekozen.Dezeledenvragendeinitiatiefne-mersdanookofhetreferendumoverdeEuropeseGrondweteengoedendusnatevolgenvoorbeeldisenofdatookgeldtvoorhetniet-bindendekarakterendebemoeienisvanhetparlementbijdetotstandkomingvanhetreferendum.DeledenvandePvdA-fractiehebbengelijkalszijstellendaterverschillenbestaantussenhetdoordeindienersaangehaaldereferendumoverdeEuropeseGrondweteneenbindendcorrectiefreferendum.Zowijzenzijterechtophetniet-bindendeenraadplegendekaraktervanheteerste.Eenaantalaspectengeldtechterweldegelijkvoorbeidevormenvanrefe-rendum.Indienerszijnhierindememorievantoelichtinguitgebreidopingegaan.Zobiedenbeideeencorrectievandeburgeropparlementairebesluitvorming,zwengelenzehetmaatschappelijkedebataanenvergrotenzedebetrokkenheidvandeburgerbijdepolitiek.Degeconsta-teerdeverschillenzijner,moetenzekernietveronachtzaamdwordenenzijnvoorindienersmedeaanleidingvoorhetwetsvoorstel.ZijzienhetTweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.104 raadplegendeenniet-bindendekarakteralstekortkomingenvanhetrefe-rendumoverdeEuropeseGrondwetenstellendaaromvoorditalsnoggoedindewetteregelen.DeledenvandefractievandePvdAvragenvoortsofdeinitiatiefnemersanderemogelijkhedenophetterreinvanbestuurlijkevernieuwingalsalternatiefmiddeltothetdoelvanhetvergrotenvandeinvloedvankiezersoverwogen.Deindienerswijzeninantwoordopdezevraagophetwetsvoorstelvooreenniet-bindendcorrectiefreferendumdatzijhebbeningediend.Daarnaastzienzijookanderemogelijkhedendieopeenandermomentaandeordezoudenkunnenkomen.Hetinitiatiefvooreendeelvandezeinitiatievenligtopditmomentechterbijhetkabinet.DeledenvandePvdA-fractievrageneentoelichtingopdeopmerkingvandeinitiatiefnemersdateenopiniepeilingnietalsalternatiefkandienenvooreenreferendum.Deledenhebbenenkelevragenbijdeargumentatieoverhetstandpuntvandeinitiatiefnemersmetbetrekkingtothetafkeurenvandeopiniepeiling.Zowordtgestelddateenopiniepeiling«eenmomentopname»is.Inhoeverreonderscheidtditzichvanhetrefe-rendum?Waaromisdaargeensprakevaneenmomentopname,zovragendezeledenzichaf.DeledenvandePvdA-fractiehebbeninzekerezingelijkdatookeenrefe-rendumeenmomentopnameis,netzoalsverkiezingenvoorhetparle-mentofdegemeenteraad.Watdeindienersechterzienalsbelangrijksteverschiltusseneenpeilingeneenstemmingofreferendum,isdataaneenstemmingdoorgaanseenuitgebreidpolitiekenmaatschappelijkdebatvoorafgaatenaaneenpeilingniet.Doordatbijeenpeilingvoordegeënquêteerdevolstrektduidelijkisdatdezegeendirecteinvloedheeftopdepolitiekebesluitvorming.heefthetinstrumenteenheelanderezwaartedaneenreferendum,waarbijkiezersmeergeneigdzullenzijnzichteinfor-merenoverhetvraagstukendezeinformatieookwordtverstrekt.Deopmerkingdateenpeilingeenmomentopnameismoetindatlichtgelezenworden.DeledenvandefractievandeVVDmerkenopdatdebelangrijksteredendatzijtegeneencorrectiefreferendumzijngeweest,isdatNederlandeenstelselvanvertegenwoordigendedemocratiekent,waarindeinvloedvandebevolkingtotuitingkomtdoormiddelvandevolksvertegenwoordi-ging.Indezeoptiekschenkendeburgershunvertrouwenaandevolksver-tegenwoordigers.Hetinvoerenvaneencorrectiefwetgevingsreferendumkandanooknietandersdanalseenaantastingvandatstelselwordengezien.VoordeledenvandeVVD-fractieweegthetprimaatvanhetverte-genwoordigendestelselzwaar.Alsdeeindbeslissingoverwetsvoorstellenbijdeburgerswordtgelegd,danbetekentdat,hoejehetookwendtofkeert,eenaantastingvanhetvertegenwoordigendestelsel.Daarnaastbeseffendezeledendatburgerssteedsmeerbijdepolitiekenhettevoerenbeleidbetrokkenwillenworden.Doormiddelvaneenreferendumkunnenkiezersinderdaadactiefbijdepubliekezaakwordenbetrokkenenkandeinvloedvandekiezersophetbeleidwordenvergroot.Ditzijnvoor-delenvanhetreferendum,dieookzijzien.DeledenvandeVVD-fractiezullenuiteindelijkmoetenbepalenwelkeoverwegingenvoorhenhetzwaarstewegen.DeledenvandeSGP-fractieblijvenvanmeningdateenbindendreferendumnietslechtsgezienkanwordenalseenaanvullingophetbestaanderepresentatievestelsel.Metdeuitslagvaneenreferendumkanimmersdeuitkomstvanhetpolitiekedebatterzijdewordengestelddoorrechtstreekseinvloedvanburgers.Deaanhetwoordzijndeledenkunnenhetnietandersziendandatderepresentatievedemocratieinzo’ngevalwijktvoordedirectedemocratie.Datachtenzijeenzeeronwense-lijkesituatie.Hetisdetaakvanvolksvertegenwoordigersombeslissingentenemenendaaroververantwoordingafteleggen.Hetalgemenebelangisdaarbijbepalend.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.105 DeindienerszienmetdeledenvandefractiesvandeVVDenSGPdathetreferendumontegenzeggelijkgevolgenheeftvoordepositievanparle-mentenregeringendaarmeevoorhetstelselvanrepresentatievedemo-cratie.Devraagisechterofmendezegevolgenalspositiefofnegatiefervaart,ofdatmenanderevoordelenzietdietegeneventuelenadelenopwegen.Indienerszienvormenvandirectedemocratiealseenrefe-rendumnietalseenaantastingvaneenvertegenwoordigendstelsel,maareenaanvullingdaarop,diededemocratiealsgeheelversterkt.DeledenvandefractiesvanSGPenChristenUnievragenomeentoelich-tingophetargumentvandeindienersdatvormenvandirectedemocratiezorgenvoorhetspreidenvanmacht.Zijvragenzichafwaaruitblijktdatditnoodzakelijkis.Zoalsaangegevenindememorievantoelichtingziendeindienerseensterkenoodzaakinhetvergrotenvandeinvloedvanburgersenkiezersoppolitiekebesluitvorming.Zijsignalerendaterbehoeftebestaataaneen«noodrem»-procedure,waarbijdebevolkingrechtstreeksinvloedkanuitoefenenopbesluitvorming.Doorhettoevoegenvaneendergelijkenoodremkangezegdwordendateendeelvande«macht»vandepolitiekebesluitvorminggedeeldwordtmetdebevolking.DeledenvandefractiesvanVVDenChristenUniemerkenopdathetnietuitgeslotenisdatburgerszichbijeenreferendumlatenleidendooranderemotievendandiewelketemakenhebbenmethetonderwerpwaaroverhetreferendumgaat.BijhetreferendumoverhetVerdraginzakeeenEuropeseGrondwetwasdatduidelijktemerken.Ookkandeinvloedvanbelangengroepenbijzondergrootworden,watkanleidentotprofes-sionaliseringvanhetreferendum,aldusdezeleden.DeledenvandefractievandeChristenUniemerkendaarbijprofessionaliseringeengevaarkanzijn,naarmatedrempelsvoorhetinleidendeverzoekenhetopkomst-percentagesteedslagerwordenvastgesteld.Zonderduidelijkheiddaar-overkannietopvoorhandwordengestelddathetgebruikdoorbelangen-groepenzonderbezwaaris,menenzij.Indienerswensennieteenbeschouwingtegevenoverdewenselijkheidenjuistheidvandemotievenvanbepaaldekiezers.Hetisnieteenvoudigzonietonmogelijkomvasttestellenwatdedoorslaggevendemotievenvankiezerszijnbijeenreferendum.NetzoalshetmoeilijkisvasttestellenmetwelkemotievenkiezersoppartijenstemmenbijKamerverkiezingen.Welishetzodatindienershetvanbelangvindendatdekiezergoedvoor-gelichtwordtoverdestrekkingvanhetwetsvoorstelwaarovereenrefe-rendumwordtgehouden.Indeuitvoeringswetgevingkanbijvoorbeeldopgenomenwordendatereenduidelijkesamenvattingmoetkomenvanhetwetsvoorstelenkansubsidieverleendkanwordenaanbijvoorbeeldmaatschappelijkeorganisatiesomvoorlichtingendebatteverzorgen.Ookziendeindienershetalseentaakvanpolitiekepartijenomkiezersduide-lijktemakenwatophetspelstaat.Tenslotteveronderstellenzijdat,hetgeenookblijktuitbuitenlandseervaringen,kiezersookervaringkrijgenmetreferendawanneerzijenkelekerenhebbenmogenstemmen.Hier-doorzouhetstemgedraggerichterkunnenzijn.Indienersvindeneenzekereprofessionaliseringvanhetreferendumopzichgeenbezwaar.Hetstaatiederesubstantiëlegroepkiezersvrijomeenverzoekintedienen,aldannietingeorganiseerdverband.Bovendienbetekenthetinitiërenvaneenreferendumnietautomatischdatdeuitslagvaststaat.Ookeeninitiatiefnemendebelangengroepzalinstaatmoetenblijkenomdemeerderheidvandekiezersteovertuigenvanhaarkeuze.Indienersdelennietdemeningdatlageredrempelszorgenvoorprofes-sionalisering.Noglosvandeopvattingofditbezwaarlijkis,kanintheorieookgesteldwordtdatverhogingvandrempelsjuistzorgtvoorprofessio-nalisering,omdatverondersteldkanwordendatbijhogedrempelshetTweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.106 alleenvoorgroteorganisatiesmetveelledenofvrijwilligersmogelijkzalzijnvoldoendesteunbetuigingenteverzamelen.DeledenvandeChristenUnie-fractiehebbenkennisgenomenvanditwetsvoorsteldatopnieuwbeoogteenregelingindeGrondwetvastteleggen,terinvoeringvanheteencorrectiefwetgevingsreferendum.Indeveledebatteninhetverledenzijndevoor-ennadelengenoegzaamgewis-seld:dezeledenhebbenergeenbehoefteaandezeuitentreurenteherhalen.Watbetrefthetvoorliggendewetsvoorstelhebbendezeledeneenaantalvragen.Deindienersstellenopbladzijde1vandememorievantoelichting,zovervolgendeledenvandefractievandeChristenUnie,dathetcorrectiefwetgevingsreferendumeenwelkomeaanvullingisopderepresentatievedemocratie.Opbladzijde2wordtechtergesprokenvaneen«noodzake-lijke»aanvulling.DeledenvandeChristenUnie-fractievragendeindie-nersnadertebeargumenteren,waaromisgekozenvoorhetwoord«noodzakelijk»enwelkfalenvanderepresentatievedemocratiehetnood-zakelijkmaaktdatervormenvandirectedemocratiewordeningevoerd.Medeindatverbandvragendezeledenofditfalenvanderepresentatievedemocratieookbinnenhetsysteemkanwordenopgelost,bijvoorbeelddooreenrevitaliseringvanpolitiekepartijen.Zonee,waaromniet?TevensvragendeledenvandeChristenUnie-fractiedeindienersdeopmerkingtoetelichtendatdezevormvandirectedemocratiezorgtvoorspreidingvanmacht.Dezeledenvragendeindienersopgrondwaarvanzijdaarnoodzaaktoezien.Deindienerszienhetreferendumalseennoodzakelijkeendaarmeegewensteaanvullingophethuidigestelsel.Deindienersvoerenindememorievantoelichtingmeerdereargumentenaanwaaromdezenood-zaakbestaatenwaaromzijhetwenselijkvindenaandezenoodzaakgehoortegeven.Zijverwijzenhiervoordanookkortheidshalvenaardememorievantoelichting.OpdevraagvandeledenvandeChristenUnie-fractieofhetfalenvanderepresentatievedemocratieookbinnenhetsysteemkanwordenopgelost,antwoordenindienersalsvolgt.UitdebijdragevandeledenvandeChristenUniewordtnietgeheelduidelijkwatzijverstaanonderrevitaliseringvandepolitiekepartijen.Wellichtbedoelenzij,datdevertegenwoordigendekrachtvanhetparlementversterktwordt,alseengroterdeelvanhetelectoraatlidisvaneenpoli-tiekepartij.Inderdaadishetzo,datdebetrokkenheidvankiezersmogelijkwordtvergrootwanneerzijactiefparticiperenineenpolitiekepartij.Daarbijmoetdekanttekeninggemaaktworden,datopditmomentslechtseenkleinpercentagevandekiezerslidisvaneenpolitiekepartij,endaarvanookdanweereendeeldaadwerkelijkactieflid.Departicipatievankiezerszouinzeersterkemateverhoogdmoetenwordentenopzichtevandehuidigesituatie,wilditevenveelkiezersbetrekkenbijpolitiekebesluitvormingalseenreferendumdoet.DeledenvandefractievandeChristenUnievragentevensomeentoelichtingophetargumentvandeindienersdatvormenvandirectedemocratiezorgenvoorhetspreidenvanmacht.Zijvragenzichafwaaruitblijktdatditnoodzakelijkis.Zoalsaangegevenindememorievantoelich-tingziendeindienerseensterkenoodzaakinhetvergrotenvandeinvloedvanburgersenkiezersoppolitiekebesluitvorming.Zijsignalerendaterbehoeftebestaataaneen«noodrem»-procedure,waarbijdebevolkingrechtstreeksinvloedkanuitoefenenopbesluitvorming.Doorhettoevoegenvaneendergelijkenoodremkangezegdwordendateendeelvande«macht»vandepolitiekebesluitvorminggedeeldwordtmetdebevolking.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.107 2.InhoudwetsvoorstelVolgensdehuidigetekstvanhetwetsvoorsteldientdedrempelvanhetminimumaantalkiesgerechtigdendateenreferendumkanaanvragenbijwettewordenvastgelegd.Diewetkanalleenwordenaangenomenindientenminsteeentweederdemeerderheidvanhetparlementdaarmeeinstemt.DeledenvandefractievandePvdAvragenwatergebeurtalsergeenvereistemeerderheidvooreendergelijkewetblijkttebestaan.Zolangdedrempelnietbijwetisvastgesteld,isgeenreferendummoge-lijk.Voordevaststellingvaneendergelijkewettelijkeregelingisinderdaadeentweederdeminderheidinhetparlementnoodzakelijk.Ditzelfdegeldtmutatismutandisvoordevaststellingvanhetpercentagevanhetaantalkiesgerechtigdendattegenmoethebbengestemdomdeuitslagvanhetreferendumgeldigtelatenzijn.DeledenvandePvdA-fractiemenendatdereikwijdtevanhetwetsvoor-stelonduidelijkisnudedrempelsnietindeGrondwetwordenopge-nomen.Hetisopzichnietongebruikelijkdatdegrondwetgeverderege-lingvanbepaaldeonderwerpenoverlaataandegewonewetgever.Inditverbandwijzenzijophetvoorgesteldeartikel89g.DeledenvandePvdA-fractievragenwatdeervaringeninhetbuitenlandzijnmetdrempelsmetreferendaenofdieervaringennietkunnenwordenmeegenomenenhunneerslagvindenindeonderhavigeGrondwetswijzi-gingdooralsnogbenedengrenzenoptenemen.AllereerstwillendeindienershierbijopmerkingendathetopnemenvanbenedengrenzenindeGrondwetkanleidentoteenanderprobleem.Dezebenedengrenzenzoudenrelatieflaagmoetenliggenomdebeoogdeflexi-biliteitdiedeindienerstrachtentebereikenmogelijktemaken.Eenveelgehoordeklachtovereerderereferendumwetgevingwasimmersdatdedrempelstehoogwaren.IndienlageminimumdrempelsindeGrondwetwordenvastgelegd,metdemogelijkheidomdezedoormiddelvaneenwetdiemettweederdemeerderheidmoetwordenaangenomenteverhogen,ishetzeerwaarschijnlijkdatditnooitzalleidentothetaannemenvaneendergelijkewet.Datzoubetekenendatdeminimum-drempelsinfeitedetehanterendrempelsworden.Ditmaakthetlastigomrealistischebenedengrenzenvastteleggenzonderafbreuktedoenaandegewensteflexibiliteit.DaarnaastvragendeledenvandePvdA-fractienaarinternationaleervaringenmetdrempelsvergelijkingoverhetinstrumentreferendumopprijs.Deindienerszoudengraagaandezewenswillenvoldoen,maarzijachtenzichonvoldoendeinstaatombinnenhetkadervanditwetsvoorsteleenvolledigoverzichtvandeinternationalesituatietegeven.Eengoedoverzichtvandeinternationalesituatiemetbetrekkingtotdirectedemocratie,waaronderreferenda,kunnendeledenvandePvdA-fractievindeninB.Kaufmanne.a.,GuidebooktoDirectDemocracy(Marburg,2007).Vooraldebijdrageindezepublicatiewaarineenover-zichtwordtgegevenvan«direct-democraticproceduresandplebicitesintheconstitutionof32Europeanstates»kanvoordeledenvandePvdA-fractievannutzijn.Daarnaastverschaftdepublicatieeenoverzichtvandeontwikkelingenmetbetrekkingtothetgebruikvanhetinstrumentrefe-renduminderestvandewereld.DeledenvandeVVD-fractievragenomeennaderemotiveringvoordekeuzeomdedrempelsvoorhetinleidendeverzoekenhetdefinitieveverzoeknietindeGrondwetzelfoptenemen,maarineengewonewet.Deaanhetwoordzijndeledenzijnvanmeningdatdezedrempelseenbelangrijkonderdeelzijnvandetotaleregelingmetbetrekkingtothetcorrectiefreferendum.HunvoorkeurgaatdanookuitnaaropnemingdaarvanindeGrondwet.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.108 OokdeledenvandeChristenUnie-fractiemenendatdedrempelsindeGrondwetmoetenwordenvastgelegd,aangeziendehoogtevandedrem-pelsvandoorslaggevendbelangisvoordevraaginhoeverreergebruikzalwordengemaaktvanhetcorrectiefwetgevingsreferendum.Tevensbepaaltdehoogtevandedrempelsinwelkemateersprakeisvanaantas-tingvanhetrepresentatievestelsel.DeledenvandeSGP-fractievragenofdeindienersdehoogtevandedrempelszienalseenminderwezenlijkelementvanderegelingvancorrectievereferenda.DeledenvandeSGP-fractieziendedrempelbepalinginiedergevalwelalswezenlijkonderdeelenzijnderhalveookvooralsnogvoorstandervanopnemingdaarvanindeGrondwet.DeindienersdelendeanalysevandeledenvandeChristenUniedatdehoogtevandedrempelsbepalendisvoordevraagofenzojahoevaakergebruikgemaaktzalgaanwordenvaneenreferendum.Hetisechternieteenvoudigomvooraftevoorspellenhoevaakeenreferendumplaatszalvinden.Dewetgeverzalopbasisvanervaringenmeteerderereferen-dumsofreferendumverzoekenmoetenbepalenwatdewenselijkedrem-pelszijn.Dannogzalindepraktijkmoetenblijkeninhoeverreeninwelkematehetdaadwerkelijktoteenreferendumzalleiden.DeledenvandeVVD-fractieendeledenvandeChristenUnie-fractievragenvoortsaanwelkedrempelsvoorbeideverzoekendeindienersdenken.IndienerswijzeneropdatzijmenendatdrempelsnietindeGrondwetthuishoren.HetonderhavigewetsvoorstelbetrefteenwijzigingvandeGrondwet.Indienersmenendatdrempelsthuishoreninuitvoeringswetgeving.Hetligtdaaromnietinderedeomhierennuintegaanopdevraagwelkedrempelsindeze,nunietaanhangige,uitvoeringswetdienentewordenopgenomen.Hetisaandewetgeveromhieroptezijnertijdineenuitvoeringswetintegaan.DeledenvandePvdA-fractieendeledenvandeVVD-fractievragendekeuzevaneentweederdemeerderheidtemotiveren.Voorkomenmoetwordendatdewetgeveralteeenvoudigdedrempelskanwijzigen,aange-zienandershetrisicobestaatdatdeze«rechterisineigenzaak».DoorindeGrondwetoptenemendatdewettelijkeinvulling(ofwijziging)vandedrempelsbijtweederdemeerderheidvastgestelddienenteworden,kanbijvoorbeeldvoorkomenwordendateenregering,metsteunvandecoalitie,adhocextreemhogedrempelskanopwerpen,wanneerzijmenendateenreferendumnietgewenstis.Doortekiezenvoorde2/3-bepalingmoeterdefactovoorelkevaststellingofwijzigingvandrempelseenapartwetsvoorstelingediendworden,datooknogeensdoortweederdemeer-derheidvanhetparlementgesteundmoetworden.MetdeledenvandeVVD-fractiezijndeindienersvanmeningdathetvereistevantweederdemeerderheidslechtsinzeerbijzonderesituatiesmoetwordengesteld.Wijzijnvanmeningdateendergelijkesituatiezichhiervoordoet.HetvereistevantweederdemeerderheidwordtindeGrondwetgesteldondermeeringevallendatregelingindeGrondwetteveeltijdzouvergen,terwijlrege-lingbijgewoneweteentelichteeiszouzijn.Hetonderhavigewetsvoor-stelishiervaneenvoorbeeld.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.109 II.ARTIKELENArtikelIIOnderdeelBB(par.1AReferendum,deartikelen89atotenmet89g)Artikel89aDeledenvandeCDA-fractiedoeneendringendberoepopdeinitiatiefne-mersomdrempelsindeGrondwetoptenemenenniet,zoalsnuhetgevalis,dezenaderbijwettebepalen.Zijdenkenaantenminste40000kiesgerechtigden(inleidendverzoek),tenminste600000kiesgerechtigden(definitiefverzoek)entenminste30%vandekiesgerechtigdentegenstem-mers(geldigheiduitslag).IndienerswijzenernogmaalsopdatzijmenendatdrempelsnietindeGrondwetthuishoren.Hetonderhavigewetsvoor-stelbetrefteenwijzigingvandeGrondwet.Indienersmenendatdrempelsthuishoreninuitvoeringswetgeving.Hetligtdaaromnietinderedeomhierennuintegaanopdevraagwelkedrempelsindeze,nunietaanhan-gige,uitvoeringswetdienentewordenopgenomen.Hetisaandewetgeveromtezijnertijdhieropineenuitvoeringswetintegaan.Artikel89bDeledenvandeCDA-fractievragenofbegrotings-enbelasting-wetsvoorstellenzijnuitgezonderdvaneencorrectiefreferendum.Uitge-zonderdzijndevoorstellenvanwetinzakedebegroting,bedoeldinartikel105,eerstelid,vandeGrondwet.Hiermeewordenuitsluitendbedoelddewetsvoorstellendiedeelementenvandebegrotingbevattenzoalsgenoemdinartikel105vandeGrondwet.Hetgaatderhalveomdevast-stellingvandebegrotingvandeontvangstenenuitgavenvanhetRijk,dealgemenebegrotingswetten,desuppletoirewetten,deslotwettenendeindemniteitswettenennietomdeComptabiliteitswetalsmededeuitvoe-ringvandebegrotinginanderewetgevingdandegenoemdealgemenebegrotingswetten.Belastingwetsvoorstellenkunnenduswelaaneencorrectiefreferendumwordenonderworpen.DeledenvandeChristenUnie-fractievragenwaaromdewetsvoorstellenophetgebiedvansocialezekerheidenfiscalewetgevingnietvanreferen-dabiliteitzijnuitgezonderd.Inhetwetsvoorstelisaangeslotenbijhetrapportvandecommissie-Biesheuvel.Diecommissieverwierpuitzonde-ringenzoalsdesocialezekerheidendebelastingen.Dezeonderwerpenbestrijkenbijnadehelftvanallewetsvoorstellen.Tijdensdepubliekediscussieovereencorrectiefreferenduminzakedezeonderwerpenkunnenalleaspecten,inclusiefdeverwevenheidvanhetvoorstelmetandereonderdelenvanhetbeleid,naarvorenwordengebracht.Eencorrectiefreferendumlaatverderonverletdaterbijverwerpingvaneenwetsvoorsteleennieuw,aangepastvoorstelwordtbehandelddoordewetgever.Bovendienvoorziethetvoorstelineenbijzondereregelingvoorwetsvoorstellendieonverwijldinwerkingmoetentreden.InartikelIVwordtvoorgesteldaanartikel137Grondweteenzesdelidtoetevoegen,datbehelstdateenvoorsteltotveranderingindeGrondwetalleenaaneenreferendumkanwordenonderworpennadathetdoordeStaten-Generaalintweedelezingisaangenomen.DeledenvandeVVD-fractievragenofhetnietduidelijkerenoverzichtelijkerzouzijnalsaanhetvoorgesteldeartikel89bzouwordentoegevoegddatwetsvoor-stellentotwijzigingvandeGrondwetdieineerstelezingzijnaanvaard,nietreferendabelzijn.DeindienersachtendezebepalingmeerophaarTweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.1010 plaatsinhethoofdstukdatdeprocedurevangrondwetsherzieningregelt.Hetgaathierbijnietindeeersteplaatsomeenuitzonderingophetinstru-mentvanhetcorrectiefwetgevingsreferendumalswelomeenbelangrijkewijzigingvandegrondwetsherzieningsproceduredoordeinvoeringvaneenfacultatiefconstitutioneelreferendum.OpgrondvanhetwetsvoorstelishetnietmogelijkeenreferendumtehoudenoverbepaaldeEuropeseverdragendieophetKoninkrijkalsgeheelvantoepassingzijn.Welkanoverdergelijkeverdrageneenniet-bindendraadplegendreferendumwordengehouden.DeledenvandeChristenUnie-fractievragenomeennaderemotiveringvandestellingdatdebezwarendiegeldenbijeencorrectiefreferendumoververdragen,niet(indezelfdemate)geldenvooreenraadplegendniet-correctiefrefe-rendum.Zoalsindememorievantoelichtingisopgemerkt,isdeuitkomsteenraadplegendniet-correctiefreferendum,zoalshetreferendumdatop1junijl.isgehoudenoverdeGrondwetvoorEuropa,nietbindend,maarslechtseenzwaarwegendadviesaandeNederlandsewetgever.Alssprakeisvaneenraadplegendniet-correctiefreferendumoverdegoed-keuringvaneenverdragdatophetKoninkrijkalsgeheelvantoepassingzalzijn,dientdewetgevernietalleenditadviesmeetewegenbijdeuiteindelijkebesluitvormingoverdiegoedkeuring,maarookdeopvat-tingenenbelangenvandeanderelandenvanhetKoninkrijk.TijdensdebehandelingvandegoedkeuringswetkunnendeNederlandseAntillenenArubaopgrondvandeprocedure,beschrevenindeartikelen16totenmet19vanhetStatuut,hunopvattingenkenbaarmaken.Eenbindendraadgevendcorrectiefreferendumisinzoverrevaneenandereorde,datbijeenafwijzendeuitspraakgeennadereafwegingdoordewetgevermeerplaatsvindt,maarhetaanhetreferendumonderworpenwetsvoor-stelvanrechtswegevervalt.Artikel89eDeledenvandeVVD-fractiemerkenterechtopdatindeartikelsgewijzetoelichtingbijditartikelabusievelijkmeldingwordtgemaaktvaneenderdelid.ArtikelIIIHetisdeledenvandeVVD-fractienietduidelijkwaaromhetwetsvoorstelzichnietuitstrekttotderegelgevingvandewaterschappen.Ookwater-schappenmakenimmersregelgevingdiedeburgerskantreffen.Deindie-nersmenenbijnaderinziendathetinderdaadlogischisdatookderegel-gevingvandewaterschappenaaneenreferendumkanwordenonderworpen.Denoodzakelijkeaanpassingenvanhetwetsvoorstelzijnopgenomenineennotavanwijziging.Artikel128aDeledenvandeVVD-fractievragenwaaromgeendrempelsindeGrondwetwordenopgenomenvoordereferendaopdecentraalniveau.DeledenvandeCDA-fractiepleitenervoordergelijkedrempelsindeGrondwetoptenemen.Cruciaalisdatderegelgeverwiensbesluitenreferendabelzijnnietzelfdegrenzenvandereferendabiliteitvanzijnbesluitenendehoogtevandedrempelsbepaalt.Dezegrenzenmoetenwordengetrokkendooreenander,hogerorgaan.VoordewetgeverisditdeGrondwet,voordelokaleenprovincialeregelgeverisditdewetgever.Hetligtdanooknietinderedededrempelsvoordereferendaopdecen-traalniveauindeGrondwetoptenemen.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.1011 DeledenvandeVVD-fractievragenwaaromdereferendabiliteitvanbesluiten,nietinhoudendealgemeenverbindendevoorschriften,nietopvoorhandwordtuitgesloten.Voortsvragenzijaanwatvoorsoortbesluitendeindienersdenkenenofdaaronderookbestemmingsplannenvallen.Indienersantwoordenhieropdatzijnietopvoorhanddereferenda-biliteitvanbesluiten,nietinhoudendealgemeenverbindendevoor-schriften,uitwillensluiten.Hetkanimmersgoedezinhebbenomderge-lijkebesluitendiedebelangenvanprovincialeoflokaleingezetenendirecteninbetekenendemateraken,zonderdatzijrechtstreeksbindendzijn,aandekiezersvoorteleggen.Hetgaathierevenwelomeencatalogusvanbesluitenvanzouiteenlopendeaard,dathet–zoalmogelijk–onge-wenstisdezeinhoudelijkindeGrondwetaantewijzen.Daaromisvoor-zienineenbevoegdheidvandewetgeveromdaartoeovertegaan.OfdaartoeookdedoordeVVD-ledengenoemdebesluitenbehorenisalsdanaandewetgever.DeledenvandeVVD-fractievragenwaaromisgekozenvoorhetbegrip«anderebijofkrachtensdewetaantewijzenbesluiten».Deaanhetwoordzijndeledenbetogendatdezeformuleringdemogelijkheidopentdatprovinciesengemeentenzelfbepaaldebesluitenreferendabelkunnenverklaren.Deindienersstellenvooropdatditslechtsmogelijkisindienenvoorzoverdeuitvoeringswethiervoorderuimtebiedt.WijdelendeopvattingvandeRaadvanStatedatergeendringenderedeniswaaromdewetgevernietzoumogenbepalendatbijprovincialeofgemeentelijkeverordeningbeslissingenalsreferendabelwordenaangewezendiedatnietzijningevolgedewetzelf.Voortsvragendezeledenhoedeindienersaankijkentegendeproblema-tiekvanreferendaopprovinciaalenlokaalniveauinrelatietotmede-bewind.Ingevalvanmedebewindhebbendeprovinciesengemeentenimmersmindervrijheid.Dezeoverhedenzijndanniethelemaalvrijomdetaakintevullen,zomenendezeleden.Hoofdregelisdatbesluitenhoudendealgemeenverbindendevoor-schriften,ookalshetomgevorderdebesluitengaat,referendabelzijn.Bijhetvaststellenvandeuitvoeringswetzaldewetgevermoetenafwegenwelkebesluitenhoudendealgemeenverbindendevoorschriftenvandemogelijkheidomdieaaneenreferendumteonderwerpen,moetenwordenuitgezonderd.Hetlijktdeindienersommeerdereredenenonwaarschijnlijkdatallebesluitendieinmedebewindzijngenomen,vaneenreferendumzullen(kunnen)wordenuitgezonderd.Degrondwets-bepalinggaatimmersuitvandehoofdregelvanreferendabiliteitvanmedebewindsbesluiten,voorzoverdezebesluitenalsalgemeenverbin-dendevoorschriftenzijnaantemerken.Nietteminzaleendeelvandezemedebewindsbesluitenreedsindeuitvoeringswetalsnietreferendabelkunnenwordenaangemerkt.Hetligtinderedetebezienofgebondenbesluitvormingmoetwordenuitgezonderd,omdateenreferendumookzinvolmoetblijven.Tegelijkertijdpasthierbijdekanttekeningdatzeldensprakeisvanvollediggebondenbesluitvorming.Vanbelangisiniedergevaldatdereferendabelebesluitentotdefinalecompetentievanhetvertegenwoordigendeorgaanbehoren.Dehoofdregelstenaanzienvandeuitzonderingenzullendoordewetgevermoetenwordengegeven.Gemeentenenprovincieszullendaarnaastopbasisvandeuitvoeringswetenigeruimtekrijgenominlokaleverordeningendelijstvanuitgezon-derde(medebewinds)besluitenaantevullen,mitsverzekerdisdatdaar-doorhetinstrumentcorrectiefreferendumnietwordtuitgehold.TweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.1012 ArtikelIVArtikel137DeledenvandeChristenUnie-fractievindenhetnietvoordehandliggenomeencorrectiefwetgevingsreferendummogelijktemakenovereenvoorsteltotveranderingindeGrondwet,nadatditvoorstelintweedelezingdoordeStaten-Generaalisaangenomen.Detweedelezingisalbedoeldalsextrawaarborg;eencorrectiefwetgevingsreferendumdaarbovenoplijktdezeledenteveelvanhetgoede.DoordeinvoeringvanhetcorrectiefwetgevingsreferendumkanbovendiendetweedelezingdoordeStaten-Generaaldevalueren.Zijvragendeindienershunkeuzevoordezeproceduretebeargumenteren,medeinhetlichtvandediscussieoverdeaanpassingvandeGrondwetsherzieningprocedure.DeindienerszijnvanoordeeldatdevoorgeschrevenontbindingvandeTweedeKamerwegensgrondwetsherzieningnietinalleopzichtentevergelijkenismeteencorrectiefgrondwetgevingsreferendumomdatdaarbijookandereoverwe-gingeneenrolspelen.Decombinatievandebestaandegrondwetsherzie-ningsproceduremeteenfacultatief,correctiefgrondwetgevingsreferen-dumbiedtnaaronsoordeelvoldoendewaarborgenvooreenzorgvuldigebesluitvormingoververanderingenindeGrondwet.DuyvendakKalmaVanderHamTweedeKamer,vergaderjaar2006–2007,30174,nr.1013