Voortgangsbrief alleenverdienersproblematiek

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202526 448Structuur van de uitvoering werk en inkomen(SUWI)Nr. 773 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE-GENHEID EN DE STAATSSECRETARISSEN VAN SOCIALE ZAKENEN WERKGELEGENHEID EN VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 27 september 2024Een groep alleenverdienende huishoudens heeft door een samenloop vansociale zekerheid, toeslagen, en fiscaliteit een lager besteedbaar inkomendan een vergelijkbaar huishouden in de bijstand. Uw Kamer en onzeambtsvoorgangers hebben zich het afgelopen jaar ingezet om hen eenoplossing te bieden. Het kabinet deelt de noodzaak hiertoe. Duizendenhuishoudens moeten als gevolg van overheidsbeleid rondkomen vanminder dan het bestaansminimum. Vaak weten zij niet dat dit henoverkomt en kunnen zij dus niet om compensatie vragen. Dit vinden wijschrijnend en onwenselijk; bestaanszekerheid bieden is één van debelangrijkste taken van de overheid. Daarbij hoort de zekerheid van eenbestaansminimum. Wij zetten de voorgenomen oplossing daaromonverminderd door. Samen met gemeenten en uitvoeringsorganisatieswerken de Ministeries van Financiën en SZW aan de uitvoering van dedrie stappen in deze oplossing: individuele bijzondere bijstand en demotie Warmerdam c.s.1 (2023–2024), de tijdelijke regeling alleenverdie-nersproblematiek (2025–2027) en de fiscale oplossing (2028 en verder).Hierbij betrekken we ook de Landelijke Cliëntenraad (LCR) en de Lande-lijke Organisatie Sociaal Raadslieden (LOSR).Met de voorliggende brief komen wij tegemoet aan de toezegging uwKamer periodiek te informeren over de alleenverdienersproblematiek.2Eerst beschrijven wij de voortgang op de drie stappen sinds de Kamer-brief van 24 juni jl.3 Daarna gaan wij in op de resultaten van de lerende1Kamerstukken II 2022/23, 26 448, nr. 7192Kamerstukken II 2022/23, 26 448, nr. 697; Kamerstukken II 2023/24, 26 448, nr. 7463Kamerstukken II 2022/23, 26 448, nr. 763 kst-26448-773ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 448, nr. 7731 evaluatie die in de brief van 2 juni 2023 door het toenmalig kabinet isaangekondigd.4Individuele bijzondere bijstand en de motie Warmerdam c.s.(2023–2024)In 2023 en 2024 kunnen gemeenten huishoudens die geraakt worden doorde alleenverdienersproblematiek en zich melden, compenseren via deindividuele bijzondere bijstand.5 Uw Kamer heeft met de motieWarmerdam c.s. opgeroepen om mogelijk gedupeerde huishoudensproactief te benaderen. Hiervoor is het noodzakelijk dat gemeentenkunnen beschikken over een lijst van mogelijke alleenverdienershuis-houdens.Een dergelijke lijst hebben gemeenten zowel nodig voor de huidigeondersteuning via de individuele bijzondere bijstand als voor de aanko-mende tijdelijke regeling. Zoals toegelicht in de voortgangsbrief van24 juni jl. konden gemeenten via het Inlichtingenbureau een verzoekindienen bij de Belastingdienst om een lijst te ontvangen met burgerser-vicenummers (BSN’s) van inwoners die vermoedelijk onder het bestaans-minimum leven als gevolg van de alleenverdienersproblematiek.Inmiddels zijn al deze BSN’s doorgegeven aan de gemeenten. Dit is eenbelangrijke stap in de uitvoering van de motie. We danken de Belasting-dienst, Dienst Toeslagen en het Inlichtingenbureau voor hun inspan-ningen. Daarnaast danken wij de gemeenten voor hun waardevolle inzetom alleenverdieners te helpen. Om gemeenten te ondersteunen bij dezeinzet heeft het Ministerie van SZW een handreiking en modelteksten latenmaken.6 Deze zijn recent bijgewerkt. Daarnaast heeft het kabinet met deseptembercirculaire van het gemeentefonds financiering beschikbaargesteld aan gemeenten.7Tijdelijke regeling via gemeenten (2025–2027)Om de ondersteuning eenvoudiger en uitvoerbaarder te maken voorinwoners en gemeenten, kiest het kabinet ervoor om in afwachting van defiscale oplossing de betrokken huishoudens zoveel mogelijk ambtshalveeen vaste tegemoetkoming te geven voor de jaren 2025, 2026 en 2027. Hetkabinet geeft hiermee invulling aan de randvoorwaarden die doorgemeenten gesteld zijn om voor deze periode de betrokken huishoudenste helpen. Voor deze vereenvoudiging is een wijziging van de Participa-tiewet nodig. Het wetsvoorstel hiertoe is op 19 september jl. aangebodenaan uw Kamer voor behandeling.8 Met de motie Maatoug c.s. heeft uwKamer uitgesproken het wetsvoorstel met voorrang te willen behan-delen.9 Gelet op het belang van inwerkingtreding van de regeling per1 januari 2025 waarderen wij dit voornemen.Fiscale oplossing (2028 en verder)Met Prinsjesdag is het wetsvoorstel Belastingplan 2025 aan de TweedeKamer aangeboden, met daarin het voorstel tot een gerichte verruiming4Kamerstukken II 2022/23, 26 448, nr. 7165Bij gemeenten staat dit ook bekend als het «huidig handelingsperspectief» uit het Gemeente-nieuws van SZW 2023–1.6Zie voor de handreiking: Alleenverdieners-problematiek – Informatie voor gemeenten |Stimulansz.7Kamerstukken II 2024/25, 36 600-B, nr. 4. Een toelichting op de budgetten is beschikbaar oprijksoverheid.nl: Voorpublicatie van budgetten Alleenverdienersproblematiek voor gemeenten |Publicatie | Rijksoverheid.nl8Kamerstukken II 2024/25, 36 617, nr. 29Kamerstukken II 2023/24, 26 448, nr. 757Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 448, nr. 7732 van de uitbetaling van de algemene heffingskorting (AHK).10 Het voorstelwordt daarom behandeld in de vaste commissie Financiën van uw Kamer.De inwerkingtredingsdatum van de voorgestelde verruiming wordtvastgesteld bij koninklijk besluit. Beoogd is 2028, zoals toegezegd aan deVereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in de brief van19 september 2023.11 Welke inwerkingtredingsdatum haalbaar is, isvanwege de overvolle IV-planning van de Belastingdienst op dit momentnog niet met zekerheid vast te stellen. Na inwerkingtreding van devoorgestelde verruiming, vormt de versobering van de uitbetaling AHK12in de inkomstenbelasting geen oorzaak meer voor huishoudens om bij degemeente aan te kloppen voor aanvullende bijstand. Alleenverdieners-huishoudens met een belastbaar inkomen op of boven het wettelijkminimumloon komen na het doen van aangifte inkomstenbelasting nettoniet meer onder het sociaal minimum. Er is ook geen sprake meer van desamenlopende gevolgen: de verhoging van het bruto-inkomen die leidt totafbouw van toeslagen. De insteek van deze oplossing is daarmee andersdan de tijdelijke regeling. Met de tijdelijke regeling wordt beoogdhelemaal aan het einde van de samenloop van regelingen de afbouw vantoeslagen te compenseren. Met de fiscale oplossing wordt de oorzaak aanhet begin weggenomen.De fiscale oplossing neemt de oorzaak systemisch weg, maar is tegelij-kertijd – net zoals voor de versobering van de uitbetaling AHK – ingebedin de systematiek van Wet inkomstenbelasting 2001 met de daarbijbehorende voor- en nadelen.Dat betekent dat betrokkenen aangifte inkomstenbelasting moeten doenom de uitbetaling van de AHK te ontvangen. Het exacte bedrag van deuitbetaling AHK wordt pas definitief bij de definitieve aanslag inkomsten-belasting, op het moment dat het belastbare (arbeids)inkomen van hetafgelopen kalenderjaar wordt vastgesteld. Als huishoudens de uitbetalingin de actualiteit willen ontvangen, is een voorlopige aangifte met eenschatting van het (arbeids)inkomen nodig. Dat vraagt veel doenvermogenen er bestaat een risico op terugvorderen en niet-gebruik – iets waar deBelastingdienst met haar ervaring bij deze doelgroep ook voorwaarschuwt in de uitvoeringstoets bij het voorstel. De Belastingdienstgeeft aan zich in te spannen om belastingplichtigen zo goed mogelijk tehelpen, maar de risico’s van terugvorderen en niet-gebruik daarmee nietweg te kunnen nemen.Kabinetsreactie lerende evaluatie NSOBHet is niet alleen noodzakelijk dat de alleenverdienersproblematiek alsnogwordt aangepakt, maar ook dat er lessen worden getrokken uit hetontstaan en verloop van de problematiek. Er kwam gedurende lange tijdgeen oplossing voor een reeds in 2016 geconstateerd probleem. Hettoenmalig kabinet heeft in de brief van 2 juni 2023 aangekondigd eenlerende evaluatie te laten uitvoeren naar de alleenverdienersproblematiek.Deze evaluatie is onlangs afgerond.De evaluatie heeft betrekking op de periode van 2016 tot en met Prins-jesdag 2023 en is in opdracht van onze ministeries uitgevoerd door deNederlandse School voor het Openbaar Bestuur (NSOB). De NSOB heeft10Kamerstukken II 2024/25, 36 602, nr. 211Kamerstukken II 2023/24, 26 448, nr. 72812De versobering van de uitbetaling van de AHK houdt in dat voor belastingplichtigen diegeboren zijn op of na 1 januari 1963 de uitbetaling van de AHK is afgebouwd in de periode van2009 tot 2023.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 448, nr. 7733 de evaluatie opgeschreven in het essay «Sterke signalen, wisselendeverhalen». Dit essay bieden wij uw Kamer met deze brief aan. Deonderzoeksvraag voor de evaluatie luidt: «Welke lessen zijn te trekken uitde manier waarop de Ministeries van SZW en Financiën en anderebetrokkenen zijn omgegaan met signalen van het ontstaan en voortbe-staan van de zogenoemde «alleenverdienersproblematiek» (het nadeligeeffect van de samenloop van regelingen op de toeslagen van alleenver-dieners)?»Uit deze evaluatie trekt de NSOB vijf lessen, namelijk:1.Meervoudig kijken, voorbij de dominantie van bepaalde verhalen engeluiden.2.Bewustwording van de tijdelijkheid van dominante overtuigingen.3.Investeren in productieve (in plaats van verlammende) verhoudingen.4.Voorbij de verkokering komen.5.Principes van «backward mapping» én «forward mapping» toepassen.Het kabinet herkent deze lessen en ziet dat de overheid deze in toene-mende mate toepast in haar manier van werken. Lessen 1, 3 en 4 zien ophet betrekken van meerdere perspectieven bij het beleidsproces. Dit wascruciaal om te komen tot een passende oplossing voor de alleenverdie-nersproblematiek. Sinds begin 2023 werken de Ministeries van SZW enFinanciën, de VNG, Divosa, gemeenten, LOSR, LCR, Belastingdienst,Toeslagenen, UWV en het Inlichtingenbureau actief met elkaar samen.Hierdoor ontstond een beter zicht op de alleenverdienersproblematiek ende mogelijkheden om deze op te lossen.Daarnaast wordt gekeken naar andere sectoren met vergelijkbare(deel)problematieken. Met het domeinoverstijgende programmaVereenvoudiging Inkomensondersteuning voor Mensen (VIM) wordt hetgehele stelsel van inkomensondersteuning in ogenschouw genomen viaeen nauwe samenwerking tussen beleid en publieke dienstverleners. Hetkabinet werkt samen met gemeenten en publieke dienstverlenersstapsgewijs aan verbeteringen van ons stelsel, waarbij wij het perspectiefvan mensen zo goed mogelijk betrekken. Het burgerperspectief en deeffecten op de (gemeentelijke) uitvoering worden continu in achtgenomen en gewogen. Veel publieke dienstverleners zijn zich bewust vande noodzaak van maatwerk en hebben een vorm van eenmaatwerkaanpak geïmplementeerd. Naast het oplossen van individuelevraagstukken, dienen praktijksignalen als beleidsinput voor de oplossingvan structurele problemen die zich voor een grotere groep mensenvoordoen. We houden elkaar scherp.Tegelijkertijd zijn we er ons van bewust dat er vaak niet één oplossing isdie vanuit alle perspectieven perfect is. Dit geldt ook voor oplossingenvoor de alleenverdienersproblematiek. We moeten keuzes maken, maardoor deze werkwijze zijn we ons wel bewuster van de effecten van eenkeuze. Het kabinet onderschrijft dat hiervoor meer geïnvesteerd moetworden in productieve verhoudingen. Daarom staat het veranderen enverbeteren van de overheidscultuur prominent in het regeerprogramma.Wij zien voor onszelf, maar ook voor de politiek en media een rol omkritisch zaken tegen het licht te houden.Keuzes worden gemaakt op een moment in de tijd. Les 2 benoemt datbeleidskeuzes niet afhankelijk moeten zijn van de waan van de dag.Hiervoor is het belangrijk om alle perspectieven betrokken te houden.Tegelijkertijd moet er ruimte zijn voor nieuwe wegingen en inzichten. Deoverheid hanteert hier onder meer periodieke beleidsonderzoeken en-evaluaties voor. Terugkijken op eerdere beleidskeuzes moet daarbij metbegrip voor de context uit het verleden, zoals les 5 benadrukt. NaastTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 448, nr. 7734 evalueren met de kennis van nu (backward mapping) is «forwardmapping» nodig om te begrijpen welke opties destijds beschikbaar warenen waarom bepaalde keuzes legitiem leken. Dit is een van de redenenwaarom het toenmalig kabinet een lerende evaluatie heeft doen latenuitvoeren. Het tijdsbestek van 2016 tot en met Prinsjesdag 2023 heeft ons,zoals te lezen in de evaluatie, veel gelegenheid gegeven uitvoerig terug tekijken naar gebeurtenissen en het handelen in de context van toen tebegrijpen. Het kabinet dankt de NSOB voor het uitvoeren van dezeevaluatie. Het kabinet en de overheid blijven kritisch naar zichzelf kijkenom beleid en dienstverlening aan inwoners constant te verbeteren.De alleenverdienersproblematiek laat zien dat ingewikkelde stelsels vanfiscaliteit, toeslagen en sociale zekerheid soms zorgen voor bestaansonze-kerheid. Het kabinet start een hervormingsagenda om de inkomensonder-steuning te vereenvoudigen. Daarmee wil het kabinet bereiken datregelingen zekerheid bieden en begrijpelijk zijn en dat werken (meer)loont. De huishoudens in de alleenverdienersproblematiek hebben echterin het hier en nu problemen. Gegeven het stelsel dat we nu hebben, willenwij hen zo goed mogelijk helpen. Daarbij staat voorop dat we zoveelmogelijk betrokken huishoudens in de actualiteit de inkomensonder-steuning willen bieden die nodig is, op een uitvoerbare wijze. Dit leidt niettot een volmaakte oplossing. Desondanks doen we zo, samen metgemeenten en de Belastingdienst, wat kan voor deze mensen in eenkwetsbare situatie.Wij werken daarom de komende maanden graag samen met uw Kamerom de benodigde wet- en regelgeving tot stand te brengen.De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,Y.J. van HijumDe Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,J.N.J. NobelDe Staatssecretaris van Financiën,F.L. IdsingaDe Staatssecretaris van Financiën,N. AchahbarTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 26 448, nr. 7735