Nota n.a.v. nader verslag

30174VoorstelvanwetvandeledenDuyvendak,KalmaenVanderHamhoudendeverklaringdatergrondbestaateenvoorstelinoverwegingtenementotveranderingindeGrondwet,strekkendetotopnemingvanbepalingeninzakehetcorrectiefreferendum.Nr.13NOTANAARAANLEIDINGVANHETNADERVERSLAGOntvangen14mei2008Metgrotebelangstellinghebbendeindienerskennisgenomenvanhetnaderverslag,vastgesteldop25juli2007.Graagzullenwijhieronderingaanopdeinhetnaderverslaggemaakteopmerkingen,danweldedaaringesteldevragenbeantwoorden.Hierbijzullenwijdevolgordevanonderwerpenzoalsopgesteldinhetnaderverslagvolgen.1.AlgemeenDeledenvandeCDA-fractiehebben«metgemengdegevoelens»kennisgenomenvandereactievandeindienersophetverslag.Dezeledenwensenopmeerderepunteneennaderereactieopdebijhunlevendevragenteontvangen.Deindienerszulleninhetnavolgendetrachtendezevragentebeantwoorden.Daarbijtekenenzijaandatzijgebruikzullenmakenvandeinformatieenargumentatiediereedseerderinhetparle-mentaandeordezijngeweest.Dewenselijkheidvanhetinstrumentrefe-rendumisimmersopmeerderemomentenindeparlementairegeschie-denisaandeordeisgeweest.OokopdeaanvullendevragenvandeledenvandefractiesvandePVVenChristenUniezullenwijinhethierna-volgendegraagingaan.2.HoofdlijnenDeledenvandeCDA-fractievragendeindienersintegaanopenkelefundamentelebezwarendiezijtegenhetvoorliggendewetsontwerphebben.Deindienerszullenditgraagdoen.HeteerstebezwaardatdeledenvandeCDA-fractieteberdebrengenbetrefthetpuntdateenrefe-rendumprincipieelnietinonsbestelvanrepresentatievedemocratiezoupassen.InditverbandmenendeindienersookdevragenvandeledenvandeCDA-fractietekunnenplaatsenomtrentdevreesvoorondermij-ningvanhetgezagvanhetparlement.IndienersdelendemeningvandeledenvanhetCDAnietdateenreferendumprincipieelnietpastineenstelselvanrepresentatievedemocratie.Indienersvragenzichafwelkprincipeaandezebeweringtengrondslagzouliggen.Zijveronderstellendathierdoordeaanhetwoordzijndeledengedoeldwordtophetprincipedatdekiezergeendirecteinvloedzoumogenhebbenoppolitiekebesluit-vorming,behoudensperiodiekeverkiezingen.Dezelaatstetoevoeging,TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2007–2008KST1182570708tkkst30174-13ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2008TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.131 behoudensverkiezingen,impliceertdatinvloedvandekiezerweldegelijkgewenstis,maardatdediscussiezoumoetengaanoverdematewaarinendemomentenwaaropdekiezerinvloedheeft.IndienersmenendatdeledenvandeCDA-fractiehierovereenanderstandpunthuldigendanindieners.Indienerswillenmeerinvloedopmeermomenten.ZijzienzichdaaringesteunddoordestaatscommissieCals-Donner.Decommissiestelthetvolgende:«Ookdaar,waareenrepresentatiefstelselbestaat,behoeftdewerkingervanniettewordengeschaadenkandezezelfswordenverbeterdengesteunddoordetoelatingvaneenzekerematevandirecteinvloed»1.Ookdestaatscommissievanadviesinzakederelatiekiezer-beleidsvorming(commissie-Biesheuvel)zagin1984nietindatdedaarvoorgesteldevormvanhetreferendumonverenigbaarzouzijnmethetvertegenwoordigendstelsel.Evenminalsdiecommissieachtendeindienershetnodigom«opderelatieveméritesvandirectetegenoverrepresentatievedemocratiebreedvoerigintegaan,waarhetprimaatvanhetrepresentatievestelseltenonzentalgemeenwordterkend.Decommissiewenstaanditprimaatniettetornen».Decommissievervolgtmetdewoordendaterkenningvanhetprimaatvanhetrepresentatievestelselnietwilzeggendatmendeogenkansluitenvoordebeperkingendaarvan.Decommissieduidthierbijonderandereophetafnemendbesefbijdeburgersvanmedeverantwoordelijkheidvoorhetpolitiekeprocesenhetgegevendatbestuurdersnietaltijdgenoegdraagvlakondervindenvoorhunbestuursdaden.Decommissiesteltdaaromindeogenvandeindienersterechtdat,hoewelhetvertegenwoordigendstelseleen«onver-vangbarerolinonsstaatsrechtelijkbestel»moethouden,datnietwilzeggendatmendewaardevandatstelselmoetverabsoluteren.«Hetisnietjuistomvoorzieningendieinenigopzichteencorrectieofaanvullingophetvertegenwoordigendstelselinhoudenaprioriaftewijzen.Hetvertegenwoordigendstelselheeftwelhetprimaatmaarniethetmono-polie»,aldusdecommissieBiesheuvel.Woordenwaardeindienerszichkortheidshalvebijaansluiten.Indienersdelendanookdeconclusievangenoemdecommissiedatvormenvandirectedemocratiegeenafbreukmogendoenaanhetrepresentatievestelsel.Devormgevingvaneeninstrumentdatdirectedemocratiebevordert,luistertdaaromnauw.DeindienersantwoordenmethetbovenstaandeopsoortgelijkevragenvandeledenvandeCDA-fractiezoalsdiezijnopgenomeninhetnaderverslagonder«3.4Spanningmetderepresentatievedemocratie».DeindienersdankendedaaraanhetwoordzijndeledenvandePVV-fractievoorhunopmerkingenoverdeverhoudingtussenhetreferendumenderepresen-tatievedemocratie.Deindienerziendieopmerkingenalsondersteuningvanhunopvattingdathetreferendumalsinstrumentderepresentatievedemocratieversterkt.DeledenvandeCDA-fractiemenendaterbeteremethodenzijndaneenreferendumomeenpubliekdebattestarten.Deindienerszoudendaaropwillenantwoordendatzijmethunvoorstelgeenszinsbeogenomeeninstrumenttecreërendatloutertothetstartenvaneenpubliekdebatdient.Alsdatwelhetgevalzouzijngeweestdanhaddendegenengelijk,diemenendateenreferendumnietmeerisdaneenmiddelomkiezersslechtshetideetegevendatmeninvloedkanuitoefenenopbesluitvor-ming.Hetpubliekedebatvormtweliswaareenwaardevolonderdeelbinnenhettrajectvanhetreferendum,maarisgeendoelopzich.Inditverbandzoudendeindienersuitdezinindememorievantoelichtingwillenwijzenwaarinstaatdatdekernvanditwetsvoorstelisomkiezersinstaattestellenmeerinvloedteverkrijgenopdepolitiekebesluitvorming.Devraagoferbeteremethodenzijndaneenreferendumomeenpubliektestarten,ismoeilijktebeantwoorden.Erzijniniedergevalookanderemethodenomeenpubliekdebattestarten:deeenmeentdattemoetendoorzijnofhaarinbrenginhetparlement,deanderorganiseertpubliekedebattenofschrijftprikkelendeopiniestukken.Deimpactophetpublieke1EindrapportvandeStaatscommissievanadviesinzakedeGrondwetendeKieswet,1971.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.132 debatvandergelijkemiddelenisopvoorhandmoeilijkinteschatten.Deervaringheeftwelgeleerddathetinstrumentreferendum,watmendaarverderookvanmagvinden,eengrotebijdragekanleverenaanhetpubliekedebatrondomeenspecifiekonderwerp.DeindienersverwijzendeledenvandeCDA-fractiewellichttenovervloedenaarhetdebatdatnaaraanleidingvaneenreferendumisontstaanoverhetonderwerpEuro-peseGrondwet.Deindienersdurvendestellingaandatgeziendehooguitbeperkteinteressevoorhetonderwerp«Europa»vanvoordietijd,hetdebatdatoverEuropanadietijdisontstaanvoorhetgrootstedeelophetcontovanhetreferendumkanwordengeschreven.Eendiscussiediezichenkelbinnendemurenvanhetparlementzouhebbenafgespeeld,hadnaardemeningvandeindienerseendergelijkepubliekebetrokkenheidnooitkunnenontketenen.DeledenvandeCDA-fractieopperenalseenbezwaardat«eengepassio-neerdeminderheiddewilkanopleggenaaneenmeerderheid».Indienerswijzeneropdatdegroottevandegroepkiezersdieeenreferendumafdwingtnietinonderhavigwetsvoorstelwordtvastgelegd,maardatnadereregelsbijwetwordengesteld.Ditgeldtookvoorhetaldannietvaststellenvaneenquorum.PasalsdewetgevermetvoorstellenkomtominvullingtegevenaanbedoelderegelsistebeoordeleninhoeverrehetgevaardatdeledenvandeCDA-fractieschetsenreëelis.DeledenvandeCDA-fractieontvangengraageenantwoordopdevraagofvoorliggendwetsvoorstelnieteenGrondwetswijzigingveronderstelt.IndienersgaanervanuitdatdeledenvandefractievanhetCDAperabuisdezevragenhebbeningediend,aangezienhetinonderhavigwetsvoorsteljuisteenomeenGrondwetswijziginghandelt.Zijnemendanookdevrij-heidomhiereneldersindezenotanietverderintegaanopdeopmer-kingenenvragenvandezeleden,diegebaseerdzijnopdeonjuisteveron-derstellingdathethiernietomeenvoorsteltotwijzigingvandeGrondwetzougaan.MethetbovenstaandehopendeindienerstevensdevragenvandeledenvandeCDA-fractiediezijhebbengesteldovereenmogelijknodigegrondwetswijzigingtehebbenbeantwoord(onderpunt3.3vanhetnaderverslag).DeledenvandeCDA-fractiehebbenenkelevragenoverdematewaarineenreferendumbijdraagtaanverkleiningvandezgn.klooftussenkiezersengekozenen.DeledenvandeCDA-fractieachtenhettegendeelevenzeermogelijk,bijvoorbeeldalshetparlementdeuitslagvaneenreferendumnaastzichneerzouleggen.Deredeneringvandeindienerskomthunwatsimpelover.Naardemeningvanindienerszalhethorenvankiezers–vakerdaneenmaalpervierjaarbijverkiezingen–bijdragenaanhetverkleinenvandeklooftussenkiezerengekozene.Ditgeldtook,zovoegenzijdaaraantoe,alsdeuitslagvaneenraadgevendreferendumnietofslechtsgedeeltelijkdoorhetparlementzalwordenovergenomen.Kunnenindienersnaderuiteenzettenhoezijzichdatvoorstellen,zovragenzij.Opwelkewijzekanhetparlementdeuitslagvaneenrefe-rendumnaastzichneerleggenentegelijkeenbijdrageleverenaandeverkleiningvandeklooftussenkiezerengekozene.IndienerswijzeneropdatdeopmerkingenvandeledenvandeCDA-fractiezichnietverenigenmethetfeitdatindienersmetonderhavigwetsvoorstelnieteenraadge-vendreferendumvoorstellen,maareencorrectiefbindendreferendum.Zijnemendanookdevrijheidomnietverderintegaanopdezevragenenopmerkingen.DevraagvandeledenvandeCDA-fractieofburgersdoorinhetkadervaneenreferendumnietjuistworden«gereduceerdtotkiezers»kunnendeindienersnietplaatsen.MogelijkbestaatereenmisverstandbijdeledenvandeCDA-fractieoverhetgebruikvanhetinstrumentreferendum.VanTweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.133 «reducerentotkiezers»zalgeensprakekunnenzijnaangezienhethiervoorgesteldereferendumpaszalwordengehoudennadateengrootaantalkiezersdaarzelfomheeftgevraagd.Hetbetreftvoordegoedeordegeenreferendumdatdoorderegeringofparlementwordtgeïnitieerd.HiermeehopendeindienersookeenvoordeledenvandeCDA-fractie«gewichtigpunt»betreffendehetinitiatieftoteenreferendumtekunnenbeantwoorden.Uitdevraagstellingvandezeledenzoukunnenwordenopgemaakt,aangezienerdaarinsprakeisvaneen«raadplegend»refe-rendum,erbijdeledenvandeCDA-fractieenigmisverstandbestaatoverhethiervoorliggendewetsvoorstel.Voordegoedeorde:deindienersbeogeneencorrectiefenbindendreferendummogelijktemakendatuitdeaardderzaakalleenmaargehoudenkanwordenopinitiatiefvanuitdebevolking.DeledenvandeCDA-fractiemenendat«hetdezaakhelemaalopdekop[zou]zetten,indienhetparlementooknogeenszoukunnenaanzettentoteenreferendum.Aanzo’n«weg-met-onsvoorstel»zounaarhetoordeelvandezeledeneenzichzelfrespecterendparlementnooitentenimmermoetenmeewerken».Nogmaals:hetonderhavigewetsvoorstelgaatuitdrukkelijknietovereendoorhetparlementgeïnitieerdreferen-dum.3Onderdelen3.1.InternationalevergelijkingDeledenvandeCDA-fractieconstaterendatdeindienerservanafgezienhebbenom–zoalsdeledenvandePvdA-fractiehaddengevraagd–eeninternationalevergelijkingtoetevoegenaanhunanalyse.Inplaatsdaarvanverwijzenzijnaarliteratuur.Literatuurdie–tussenhaakjes–nognietbeschikbaarisindebibliotheekvandeKamer.NaardemeningvandeledenvandeCDA-fractiedoenindienersdaarmeetekortaanhuneigenvoorstel.Juisthunveronderstellingenovermogelijke(zowelpositievealsnegatieve)effectenvanreferendaverdientonderbouwingdoormiddelvaneeninternationalevergelijking.Dezeledenvragendanooknietomeenvolledigoverzichtvandeinternationalesituatie,maarbeantwoordingvangerichtevragen,zoalsdieinhetverslagookdoordeledenvandePvdA-fractiezijngesteld.Opwelkepuntenzijnerpositievedanwelnega-tieveervaringenmethetinstrumentraadgevendreferendum?Ishetinstrumentooitergensafgeschaft?Zoja,watwarendaarvoorderede-nen?IndienershebbenzijnindenotanaaraanleidingvanhetverslagingegaanopdevragenvandeledenvandePvdA-fractie,waaraandeledenvandeCDA-fractueindehetnaderverslagaanrefererenInhetverslagvragendeledenvandePvdA-fractiewatdeervaringeninhetbuitenlandzijnmetdrempelsmetreferendaenofdieervaringennietkunnenwordenmeege-nomenenhunneerslagvindenindeonderhavigeGrondwetswijzigingdooralsnogbenedengrenzenoptenemen.IndienerswillenvandezegelegenheidgebruikmakenomnogmaalstereagerenopdezespecifiekevragenvandePvdA-fractie.AllereerstwillenindienersopmerkingendathetopnemenvanbenedengrenzenindeGrondwetkanleidentoteenanderprobleem.Dezebenedengrenzenzoudenrelatieflaagmoetenliggenomdebeoogdeflexibiliteitdiedeindienerstrachtentebereikenmogelijktemaken.Eenveelgehoordeklachtovereerderereferendum-wetgevingwasimmersdatdedrempelstehoogwaren.IndienlageminimumdrempelsindeGrondwetwordenvastgelegd,metdemogelijk-heidomdezedoormiddelvaneenwetdiemettweederdemeerderheidmoetwordenaangenomenteverhogen,ishetzeerwaarschijnlijkdatditnooitzalleidentothetaannemenvaneendergelijkewet.Datzoubete-kenendatdeminimumdrempelsinfeitedetehanterendrempelsworden.DitmaakthetlastigomrealistischebenedengrenzenvastteleggenzonderTweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.134 afbreuktedoenaandegewensteflexibiliteit.DaarnaastvragendeledenvandePvdA-fractienaarinternationaleervaringenmetdrempelsvergelij-kingoverhetinstrumentreferendumopprijs.Indienerszijnopditmomentgeenervaringenuithetbuitenlandbekendmetminimumdrem-pels.Ookishethenvoorzoverzijhebbennakunnengaannietbekendofhetinstrumentergensooitisafgeschaft.3.2.BeoordelingvanhetinstrumentreferendumDeledenvandefractievanhetCDAvragenindienerstereagerenophunstellingdathetreferendumniethetenigeinstrumentisomeengewensteveranderingvandepolitiekecultuurtebewerkstelligen.Ookvragenzijofdezeveranderingookzonderhetreferendumbewerkstelligdzoukunnenworden.Indienerszijnindememorievantoelichtingendenotanaaraanleidingvanhetverslaguitgebreidingegaanopalternatievenomdeinvloedvanburgersopdepolitiektevergroten.Hierbijhebbenzijaange-gevendatdezealternatievenerweldegelijkzijn.Elkalternatiefheeftechtervoor-ennadelen.Indienersmenendatdevoordelen,afgewogentegendeeventuelenadelen,vaneenbindendcorrectiefreferendumzogrootzijn,dathethoogtijdisdatdepolitiekdestapzetomeenrefe-rendummogelijktemaken.3.3.GrondwettigheidIndienersontwijkendevraagvandeledenvandeChristenUnie,zostellendeledenvandeCDA-fractievast,ofhetvoorliggendewetsvoorstelnietmaterieeldatgeneregeltwatuitsluitendbijGrondwetswijzigingzoumoetenwordengeregeld.Hoebeoordelenindienersdestelling,dathoewelformeelkanwordenafgewekenvandeuitslagvaneenraadge-vendcorrectiefreferendum,datmaterieelnietisaanteraden?Naarhetoordeelvandeaanhetwoordzijndeledeniseenraadgevendreferendumzondergrondwetsherzieningdeslechtstevandedriedenkbarevormenvanvolksraadplegingbijreferendum:correctief,raadplegendenraadge-vend.Kunnendeindienersdataanvoelen?Waarom,zovragendezeledenzichmetgroeiendeverbazingaf,handelenzijzoalszijhandelen?Zijnzijalsnogbereidterugtekerenopdedwalingenhunsweegs?Indienersherhalenhetgeenzeeerderalstelden,namelijkdatdeCDA-ledenertenonrechtevanuitgaandathethiergeenvoorsteltotwijzigingvandeGrondwetbetreft.3.4.SpanningmetderepresentatievedemocratieDeledenvandeCDA-fractiezijnvanmening,dathetraadgevendcorrec-tiefreferendumspanningoplevertmetderepresentatievedemocratie.Indienersconstaterengeenspanning,maarzienaanvulling.Daaromvragendezeledenindienersnaderintegaanopdeverhoudingtussenhetraadgevendcorrectiefreferendumenderepresentatievedemocratie,desgewenstinhetkadervaneeninternationalevergelijking.Indienersverwijzenkortheidshalvenaarhetgeenzijinparagraaf2hieroveropmerkten.DeledenvandePVV-fractiezijnopbasisvanreferendaoplokaalniveauenhetlandelijkereferendumoverdeEuropeseGrondwetvanmeningdatervoorreferendageensprakehoefttezijnvanspanningmetderepresen-tatievedemocratie.Hethoudenvanreferendaiseenmiddelomtebewerk-stelligendatsignalenvanuitdesamenlevingeerderopgepiktwordenenburgersmeerinvloedkunnenuitoefenen.Ditisnaardemeningvandezeledennietalleenwenselijkmaarooknoodzakelijk.IndienerskunnenzichvindeninvoorgaandeopmerkingenvandeledenvandefractievandePVV.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.135 3.5HoogtevandedrempelIndienerserkennenindenotanaaraanleidingvanhetverslag,datdehoogtevaneendrempelmoeilijkexacttebepalenis.NaardemeningvandeledenvandeCDA-fractiezalhetwetsvoorstelniettemindehoogtevaneendrempelexactdienentebepalen.Watbedoelenindienersmetdezeerkenning?IndienerswijzeneropdateenpassagezoalsdeledenvandeCDA-fractiemenenteciterennietindeNotanaaraanleidingvanhetverslagbehorendbijonderhavigwetsvoorsteltevindenis.DeledenvandePVV-fractievragendeindienersnognadertoetelichten,waaromzijzichophetstandpuntstellendathetnietinderedeligtomdedrempelsvoorreferendaopdecentraalniveauindeGrondwetoptenemen.Kennelijkzijndeindienersvanoordeeldatditdienttegeschiedendooreenander,hogerorgaanophetnaasthogereniveau.WatverzetzichertegenomdezedrempelswelindeGrondwetvastteleggen,zovragendezeleden.DeledenvandeChristenUnie-fractieconstaterendatdeindie-nershunanalysedelendatdehoogtevandedrempelbepalendisvoordevraagofenzojahoevaakergebruikgemaaktzalgaanwordenvaneenreferendum.Delendeindienersdanookdeanalysevandezeledendatdezedrempelsbepalendzijnvoordematewaarindezevormvanrefe-rendumeeneffectzalhebbenopderepresentatievedemocratie?KunnendeindienersindiendithetgevalisnadertoelichtenwaaromhetniettemintochnietnodigisomdedrempelsindeGrondwetoptenemen?Opgrondvanbovengenoemdeoverwegingenblijvendezeledenvanmeningdathetvooreengoedeoordeelsvormingnoodzakelijkisomtewetenwelkedrempelsindienerswenselijkvinden.OpdevraagvandePVVnaareentoelichtingopdekeuzeomdrempelsnietoptenemenindeGrondwetwillenindienersalsvolgtreageren.Deindienershebbengekozenvoorhetvaststellenvandedrempelsbijwetomervoortezorgendatervoldoendeflexibiliteitisomdedrempelstewijzigen,mochtindepraktijkblijkendatdehoogtevandedrempelsaanpassingbehoeft.Zokanblijkendatdoordegekozenhoogtevanhetaantalhandtekeningenwaarmeeeenverzoekondersteunddientteworden,indepraktijkhetondoenlijkiseenreferendumaantevragen.Anderzijdskunnendrempelsnaarhetoordeelvandewetgeverooktelaagzijn,waardooreenovervloedaanreferendumsleidttoteenongewenstesituatie,bijvoorbeelddoordathetwetgevingsprocesteveelvertragingoploopt,ofdoordathetinstrumentte«bot»wordt.InhetgevaldatdedrempelsindeGrondwetzouwordenopgenomen,zoueeneventuelewijzigingervaneenlangeenzwareprocedurevergen.Daaromisgekozenvooreenwet,dieinéénlezingmettweederdemeerderheidaangenomenkanworden.Volgensdeindienersishiermeeeengoedebalansgevondentussengewensteflexibiliteitenerzijdsenwaarborgenvanzorgvuldigheidanderzijds.DaarmeewillenzijtevensinderichtingvandeledenvandeChritenUnie-fractieaangevendathetinderdaadzoishetaandewetgeveris,ofinhetgevalvandecentraleoverhedenaanhetnaasthogeorgaan,omtebepaleninwelkematehetreferendumalsaanvullingopderepre-sentatievedemocratiedienttebestaan.Nadathetinstrument,datmoge-lijkisgemaaktviaeenGrondwetswijzigingenverderuitgewerktineenuitvoeringswet,enigetijdheeftgefunctioneerd,kandewetgeverofdenaasthogeoverheidzicheenoordeelvormenoverdedoelmatigheideneffectiviteitenandereaspectenvanhetinstrumentcorrectiefreferendum.Zoudewetgeverofdenaasthogeoverheidin(tweederde)meerderheidvanmeningzijndatderegelgevingtenaanzienvandedrempelsaange-pastdientteworden,daniseendergelijkeaanpassingookbinnenafzien-baretijdterealiseren,rekeninghoudendmetdegevoelensvaneengroteminderheidvandegekozenvolksvertegenwoordigers.Zoudendedrem-pelsvastgelegdzijnindeGrondwet,ende(tweederde)meerderheiderTweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.136 overeenszijndathetinstrumentreferendumsterkzouverbeterendooraanpassingvandedrempels,danzouditeenuitgebreideprocedureintweelezingenvergen,diejarenzalvergen.3.6KostenDeledenvandeCDA-fractiemisseneenonderbouwdeschattingvandetotalekostenvoorhethoudenvanreferenda.Indememorievantoelich-tinggaanindienersweldegelijkinopdeteverwachtenkostenvandeinvoeringvaneenreferendum.Voordegoedeordezullenzijhierondernogmaalsaangevenwatdeteverwachtenfinanciëlegevolgenzijn.Eenvoorsteltotinvoeringvanhetcorrectiefreferendumheeftinzoverrefinan-ciëlegevolgendateraandeorganisatievaneenreferendumkostenverbondenzijn.Dezekostenzijnvergelijkbaarmetdekostenvanverkie-zingen(alshetreferendumdaarmeenietsamenvalt).Bijdekostenvanhetlandelijkereferendumop1juni2005isuitgegaanvaneenbedragvan€27miljoen.Hierondervallenmetnamedekostenvoordegemeentes(€22miljoen)voordeuitvoeringvanderaadpleging(TweedeKamer,vergaderjaar2004–2005,30105VII,nr.2).Inhetkadervandeinvoerings-wetzalbepaaldmoetenwordeninhoeverredegemeentenookdekostenvoorhetcorrectiefreferendumopgrondvanonderhavigwetvoorsteldoorhetRijkvergoedkrijgen.Decumulatievekostenzijnuiteraardafhankelijkvanhetaantalreferendadatdaadwerkelijkgehoudenzalworden.Deexactefinanciëlegevolgenzijndaarmeeafhankelijkvanhetgeenindeuitvoeringswetgevingophetpuntvandrempelsenuitzonderingenwordtvastgesteld.Hetvervallenvaneenwet(svoorstel)alsgevolgvandeuitslagvaneenreferendumkanineenconcreetgevaleveneensfinanciëlegevolgenhebben.Opditpuntbestaaterevenwelgeenverschilmetdebestaandemogelijkheiddatwetsvoorstellennietwordenbekrachtigdofaangenomen,waarbijwelaangekendmoetwordendatdeonzekerheidofeenwetdoorgaatwelvaninvloedkanzijnop(uitvoerings-)kostendievooruitlopendopbekrachtigingvandewetgemaaktmoetenworden.3.7UitzonderingenDeledenvandeCDA-fractiewijzenophetfeitdatindienersstellen,datopgrondvanartikel12vanhunwetsvoorstelnoodwettennietzijnuitgezon-derdvandemogelijkheidomdaarovereenreferendumtehouden.Even-tueleintrekkingvandenoodwetnaaraanleidingvaneenafwijzendereferendumuitslagkanlateraandeordezijn.Kunnenindienersditpuntnaderuitwerken,zovragendezeleden.Welkeratioheefthetintrekkennaeenreferendumvannoodwetgeving,dieuithaaraardeenspoedeisendkarakterheeft?IndienersgaanervanuitdatdeledenvandeCDA-fractiedoelenopArtikelIIvanhetwetsvoorstel,houdendeeentoevoegingvanartikel89eaandeGrondwet.Indienerswijzenopdeuitgebreidetoelich-tingopartikel89eindeMemorievanToelichtingbijhetwetsvoorstel.Deaanhetwoordzijndeledenvragennaarderatiovanhetintrekkenvannoodwetgevingnaeenreferendum.Indienerswijzeneropdatookvoornoodwetgevinghetvoordekiezermogelijkmoetzijnomeencorrectieaantebrengenopdeparlementairebesluitvorming.Vanwegehetspoed-eisendekarakterstellenzijechtervoorindergelijkegevallenhetvankrachtwordenvannoodwetgevingniettelatenwachtenopdeuitkomstvaneeneventueelreferendum.Zouervoorgekozenwordenomgeenreferendummogelijkheidvoornoodwetgevingtecreëren,danzouditertoekunnenleidendatdewetgeveroneigenlijkgebruikmaaktvandemogelijkheidomeenwetsvoorsteleenspoedeisendkaraktertegeven,omzodemogelijkheidvaneenreferendumteomzeilen.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.137 VoortsverwijzendeledenvandefractievanhetCDAperabuisnaardetoelichtingopdeartikelen4en5.Indienerswijzenerop,datartikelen4en5nietbestaan.DuyvendakKalmaVanderHamTweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,30174,nr.138