Integratiebrief en een overzicht van de uitvoering van het integratiebeleid

31268JaarnotaIntegratiebeleid2007–2011Nr.25BRIEFVANDEMINISTERVOORWONEN,WIJKENENINTEGRATIEAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,17november2009Hoekomenwetoteensamenlevingwaarinalleburgersmeedoenenmeetellen?DatiseenvandegrootsteopgavenvoorhetNederlandvande21eeeuw.Hetgaatdaarbijomburgerschap:eengrondhoudingdieverschilleninafkomst,traditieenreligieerkent,maardietegelijkertijduitgaatvaneenverantwoordelijkheid,inwoordendaad,voordesamenle-vingalsgeheel.Hetgaatdaarbijommeedoen:eenactievedeelnameaanhetarbeidsprocesenhetonderwijs,maarookaanalleanderesectorenvandeNederlandsesamenleving.Enhetgaatommeetellen:vanalleburgersvanNederland,vanhendiezichzorgenmakenovereensnelveranderendesamenleving,vannieuwkomersdiemoeitehebbendaarineenplekteverwerven,envanaldiegenendiehetgevoelhebbenaandezijlijntestaan.IndezebriefkomensamendevisievanhetkabinetopdepositievannieuweNederlanders1inhetalgemeenenmoslimsinhetbijzonder2,hetkabinetsstandpuntovergettovormingensegregatie3,endeaanpakvanracismeinNederland.Dezebriefvormthetkadervoordeintegratiekoers.Hetkabinetzetzijnvisieopintegratieuiteendietengrondslagligtaaneerdergenomenmaatregelenendieooksturendisvoorbeleidindenabijetoekomst.Behoudensdeaanpakvanracisme,wordenindezebriefgeennieuwebeleidsmaatregelengepresenteerd.Welwordteenaantalbestaandeennieuwingezettebeleidslijnenbelichtwaarmeehetkabinetreedsuitvoeringgeeftaandezeintegratievisie.Eenoverzichtvandestandvanuitvoeringvanhetkabinetsbredeintegratiebeleidisalsbijlagetoege-voegd.Metdezenotitiereageerthetkabinetookophetrapport«Goedeburenkunjenietkopen»(januari2009),destudievanhetSociaalenCultureelPlanbureaunaardewoonconcentratieendewoonpositievanniet-westersegroepeninNederlandenhetvoorstel«Gedeeldetoekomstopschoolenindebuurt»vandeSocialistischePartij(SP)vandecember2008,waarindepartijtienpuntenaandraagtdiesegregatiezoumoetenbestrijdeninhetonderwijsenbijhetwonen.TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2009–2010KST1375690910tkkst31268-25ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage20091MetdetermnieuweNederlanderswordtinbredezinverwezennaarmensendieinhetbuitenlandgeborenzijnofvanwietenminsteéénvandeoudersinhetbuitenlandgeborenis.Hoewelhetbegripjuridischimperfectis,verdienthetbegripnieuweNederlanderdevoorkeurbovendeaanduidingallochtoon.DetermnieuweNederlanderrichtdeblikopdetoekomstenheterbijhoren,terwijldetermallochtoonophetverledenisgericht(deherkomst)endoorvelenwordtervarenalseennegatieveboodschapvan«buitengeslotenworden».MetdetermnieuweNederlanderwordtinbredezinverwezennaarmigrantenenhunkindereninNederlandvanwiehetmerendeeldeNederlandsenationaliteitheeft.2ToezeggingaanKamerlidDibigedaantijdensvragenuurop30juni2009.3Bijbriefvan5februari2009(2009Z01535/2009D05029)heeftdeAlgemeneCommissievoorWonen,WijkenenIntegratieverzochtomeenkabinetsstandpuntovergettovormingensegregatie.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.251 Dezebriefgaatvergezeldvandevolgendestukken:–hetJaarrapportIntegratie2009;1–eennotitievanhetSCPoverRuimtelijkeconcentratievanniet-westersemigranten;2–eenoverzichtvandeuitvoeringvanhetintegratiebeleid(ziebijlage).1INLEIDING1.1Probleemanalyse:NederlandverandertDemodernewereldisoveralinbeweging,enNederlandverandertmee.Desamenstellingvandebevolkingisveranderdenblijftveranderen,ookindetoekomst.EenlandalsNederlandkannietopslotvoormondialemigratiebewegingen.Hetis,zoalsallemodernesamenlevingen,eenlandwaarmensenbinnenkomen,maarvanwaaruitmensomsookweervertrekt.Nederlandwilgraageengastvrijlandblijven.Wieopdevluchtisvoorvervolgingompolitiekeredenen,kanhiereenvluchtplaatsvinden.Wienodigisopdearbeidsmarkt,kanhierterecht.Wiezichwilherenigenmetfamilieenkinderen,maghenlatenkomen.Maarzonderslagofstootgaatdatniet.DeNederlandsesamenlevingismeerdandesomvanalleburgersinNederland.Burgershebbeneenindividueleeneengezamenlijkeverant-woordelijkheidomwederzijdsrespectvolleverhoudingenterealiseren.Datvraagtomsolidariteitdiegroepsgrenzenoverstijgt.DevestigingvanmigrantenmetopvattingenengedragingendieverschillenvanensomsflinkbotsenmetdeopvattingenengedragingenvandegevestigdeNeder-landers,heeftgezorgdvoorspanningenendiscussiesindesamenleving.DedagelijkseuitwerkingvanculturelediversiteitincombinatiemetdekomstvanlaagopgeleidemigrantendieonvoldoendezijntoegerustomaansluitingtevindenbijdeNederlandsesamenleving,heeftdeleefbaar-heidinmetnamedegrotestedenernstigonderdrukgezet.Erissprakevanwantrouwenenfrictiestussenbevolkingsgroepenengebrekaanbetrokkenheidmetanderen.InbuurtenwaargroteaantallennieuweNederlanderszichhebbengevestigdervarenvooraldebewonersdieervanoudsherwonendenegatievegevolgenvandezeverande-ringen.Hetverliesvaneenvertrouwdewereld,hetonbehagendooreenveranderendstraatbeeld,problemenmetdecommunicatiemetdenieuwebewoners,deoverlastendecriminaliteithebbenervoorgezorgddatdezemensendewijkwaarinzijsomsaldecenniawonennietmeeralsdehunneervaren.MaarookbuitendeaandachtswijkenbestaatongenoegenoververanderingeninNederlandalsgevolgvaneenachterblijvendeintegratie.Despankrachtvandesamenlevingomdetoenemendecultu-relediversiteitoptevangenheefthaargrenzen.Deverhardingdiezichdeafgelopenjarenonmiskenbaarheeftvoltrokken,heeftookzijnweerslaggehadopNederlandersmeteenniet-westerseachtergrond.Zijhebbenmeerdanooitdeindrukdatzijwordenafgere-kendophunhuidskleur,hungeloofofhunnaam.Zijkunnenzichnietaanhetgevoelonttrekkendatzetweederangsburgerszijnenblijven,hoegoedzeookhunbestdoen.Ditgeefthetbeeldvaneendubbelevervreem-ding,waarbijverschillendegroepenNederlanderszichafvragenofzijwelvolwaardigmeetellen.Telangisdezerealiteitontkend.Hetisbeterditgegevennuchtereneerlijkonderogentezien.Hetisiniederedemocratievangrootbelangdatonge-noegenskunnenwordengeuitenmaatschappelijkeproblemenaandeordewordengesteld.Maardatmoetwelgebeurenopeenmanierdiepast1TerinzagegelegdbijhetCentraalInforma-tiepuntTweedeKamer.2J.Dagevos,Ruimtelijkeconcentratievanniet-westersemigranten:achtergronden,gevolgenenaangrijpingspuntenvoorbeleid(SCP,DenHaag2009).TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.252 binnendewet,enmetrespectvoordeander.Dediscussieoverintegratiemoetzorgvuldiggebeuren.Deverleidingtotversimpelingisgroot.NietiederprobleemwaarbijnieuweNederlandersenhunkinderenzijnbetrokken,isautomatischeenintegratieprobleem.Enhetisalhelemaalnietzodatelkekwestietemakenheeftmeteenislamitischeachtergrond.Veelproblemenzijn,hoelastigook,grote-stadsproblemen,jeugdpro-blemen,sociaal-economischeproblemenendoenzichookvoorbijautochtoneNederlanders.Enbijnaaltijdzijnhetcomplexeproblemen.Pasalseenrelatiemetmigratieofherkomstvanbevolkingsgroepenisvastgesteldenhetnietslechtsomeenincidentgaatmaaromeenpatroon,kangesprokenwordenovereenintegratieprobleem.MaarookindatgevalmoetwordenbedachtdatdezeintegratieproblemenzichslechtsvoordoenbijeendeelvandenieuweNederlanders.Wanneerproblemenwordengeïsoleerd,uitvergrootofopdespitsgedreven,wordengroepentenonrechtetegenoverelkaargezet.Doorontmoeting,contactendialoogkunnenonjuisteperceptiesoverenweerwordenbijgesteld.Scherpediscussiesenhetaangaanvandeconfrontatiehoevendaarbijgeenprobleemtezijn,zolangdezegerichtzijnophetzoekennaareenoplos-sing.Generalisatiesmoetenwordenvermeden.HetJaarrapportIntegratie2009datalsbijlageisbijgevoegdbiedteenblikopontwikkelingendieduidenopeenlangzame,maargestaagvoort-gaandeintegratievannieuweNederlanders.Bijvoorbeeldinhethogeronderwijs.Hierhebbenstudentenmetniet-westerseachtergrondeenstevigeinhaalslaggemaakt.ZoishetaandeelvanTurks-enMarokkaanseNederlandsejongerendatdeelneemtaanhethogeronderwijsdeafge-lopen10jaarbijnaverdubbeldtotcirca40%.OokdeinstroomvanSurinaams-NederlandseenAntiliaans-Nederlandsejongereninhethogeronderwijsisverbeterdofopeenrelatiefhoogniveaugebleven(respectie-velijk49%en52%).Daarnaastisereenduidelijkeverbeteringopdearbeidsmarktzichtbaar.Indeafgelopen10jaarisdearbeidsmarktdeelnamevannieuweNederlan-derstoegenomenvan44%in1998naar55%in2008.Dewerkloosheidscij-ferszijngedaaldvanmeerdan20%in1998naarongeveer11%in2008.DaarbijishetaantalondernemersondernieuweNederlandersdeafge-lopentienjaarmetruim40000toegenomen.Tegelijkishunspreidingoververschillendebranchesgrotergewordenenzijnhunslagingskansentoegenomen.IncombinatiemethetstijgendberoepsniveauwijstditophetontstaanvaneensubstantiëlemiddenklasseondernieuweNederlan-ders.Tevensneemtsindsmiddenjarennegentigheteigen-woningbezitonderTurkseenMarokkaanseNederlanderstoe,terwijlhetaandeelvankopersmeteengoedkoophuisindezegroepdaalt.Datwijstopeenverbeteringvanhunwoonkwaliteit.Welisernogeenflinkeinhaalslagtemaken.Momenteelbezitrespectievelijk14,26,31en20procentvandeMarokkaanse,Turkse,SurinaamseenAntilliaanseNederlanderseeneigenhuistegen60%vandeautochtoneNederlanders.HetJaarrapportlaattegelijkertijdontwikkelingenziendiesomberstemmen.Bijvoorbeeldalshetgaatomdewoon-enschoolsegregatiedieeerdertoe-danafneemtofdesnelverslechterendearbeidsmarktpositievanjongerenvanniet-westerseherkomst.Inhettweedekwartaalvan2009was21%vandezegroepjongerenwerkloos(tegen10%vandejongerenvanautochtoneherkomst).DeoververtegenwoordigingvanmetnameAntilliaans-enMarokkaans-Nederlandsejongerenindecriminaliteitisnogaltijdschrikbarend.EveneenszorgelijkisdeconstateringdatnogaltijdeengrotegroepNederlanderszichbedreigdvoeltdoordeaanwezig-heidvanNederlandersvanniet-westerseherkomst(41%vanhetautoch-tonedeelvandebevolkingheefthetideedatdewesterselevenswijzeendievanmoslimsnietsamengaan).11SociaalenCultureelPlanbureau,Jaarrap-portIntegratie2009,DenHaag.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.253 Hetkabinetneemtdeintercultureleproblemenuiterstserieus.HetstrevenisomeensamenlevingterealiserenwaarinalleburgersvanNederlandzichthuisvoelen,waarinNederlandersnietmetderuggen,maarmetdegezichtennaarelkaartoestaan.Waarinafkomst,religie,entraditievaneeniederwordengerespecteerd,enwaarindeverworvenhedenvanonzesamenleving,zoalsdegelijkheidvanmannenenvrouwen,depositievanhomoseksuelenendevrijheidvanmeningsuiting,zijnveiliggesteld.Niemandmagredenhebbenomzichachtergesteldofindesteekgelatentevoelen.AlsuitgangspuntgeldtnogaltijdhetNederlandseburgerschap,zoalsdatuitdeVerlichtingvoortkwam,endatvanoudseeninclusiefburgerschapwas.Datbetekendedatniemandals«vreemd»of«anders»werdbuitengesloten.Ditinclusieveburgerschapiseenvandegrond-waardenvandeNederlandsesamenleving.1.2LeeswijzerInhetvolgendehoofdstukgeefthetkabinetzijngeactualiseerdevisieopintegratie.UitgangspuntisdatalleburgersvanNederlandgelijkwaardigzijn,maardatvanmigranteneenextrainspanningmagwordenverwachtomzichtevoegennaardeNederlandsesamenleving.Migrantenzullen,vanuithunafkomstentraditie,eenkeuzemoetenmakenvoorNederland(hoofdstuk2.1).Ditbetekentmeedoen,tebeginnenmetinburgering,maarookdekansenpakkendieerliggen,enhetliefstookzelfkansencreëren(hoofdstuk2.2).OmhendaarbijtehelpenmoetdeNederlandsesamenle-vinghendemogelijkheidgeveneenplekteverwervenenalsgelijkenaccepteren.Iedermensisgelijkwaardig,datmoethetuitgangspuntzijnenblijven.Daaromzullenracismeendiscriminatie,waardanook,krachtigwordenbestreden.Gelijkwaardigheidvormthetfundament,ookvoornieuweNederlanders.Integratieverondersteltooksamenlevenalsburgersbinnendegrenzenvanderechtsstaat(hoofdstuk2.3).Samen-levenenintegratievereisendatmensenelkaarontmoeteninhetlevenvanalledag,omkennistenemenvanelkaar(hoofdstuk2.4).Hetaanpak-kenvanintegratieproblemenkan,indeNederlandsesituatie,alleentotresultaatleidenincombinatiemeteenselectiefimmigratiebeleid(hoofd-stuk2.5).Inhoofdstukdriezethetkabinettenslottedebeleidslijnenuiteenwaarmeehetvormeninhoudgeeftaandezeintegratievisie.Hetgaathier,zoalseerdergezegd,ombestaandeenrecentingezettebeleids-lijnenwaarmeehetkabinetuitvoeringgeeftaanhaarintegratievisie.2INTEGRATIEVISIE:GELIJKWAARDIGHEID,MAARGEENGELIJKEINSPANNING2.1KiezenvoorNederlandIntegratiegaatommeedoenenomsamenleven,hetnemenvaneigenverantwoordelijkheidénomsolidariteit.Datvergtinspanningen.Hetgaatomhetvindenvaneennieuweplekineenonbekendesamenlevingmeteenanderetaal,cultuureneconomischeenpolitiekeorde.EnhoeweldeintegratievannieuweNederlandersdehelesamenlevingaangaat,isintegratiegeensymmetrischproces.HetvereistvooralinspanningenvannieuweNederlandersomdetaaltelerenendesamenlevingtelerenkennen,zodatzijeeneigenplekkunnenverwervenindesamenleving.ImmigrantenhebbenervoorgekozenominNederlandeenlevenoptebouwen.VanhenmagwordenverwachtdatzijzichnaardeNederlandsesamenlevingrichtenendaaraaneenbijdrageleveren.Dezemoreleverplichtingtotextrainspanninggeldtineersteinstantievoornieuwko-mersenisgeformaliseerdindevormvanverplichteinburgering.VangevestigdeNederlandersmagverwachtwordendatzijmigrantengastvrijTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.254 ontvangen,hunderuimtebiedenomeenplekteverwervenenhenalsgelijkenaccepteren.Maarhetgrootstedeelvandeinspanningmoetgele-verdwordendoordiegenendiehiernaartoezijngekomen.NieuweNederlanderszijnhetaanzichzelf,aanhunkinderenenaandesamenlevingverplichtomdetaalteleren,onderwijstevolgenenwerktevinden.Datiseenbasiseisaanimmigranten,overalterwereld.Jerichtennaardesamenlevingbetekentookhetsamenleefbaarhoudenvandebuurtenhetlerenomgaanmetderechtenenplichtendiehiergelden.Datisgeenpijnloosproces.Hetkanallerleigroteenkleineconflictenendilemma’sveroorzaken.Hetkabinetiszichdatterdegebewust.Natuurlijkblijvenveelmigrantenzichbetrokkenvoelenbijhetlandvanherkomstenalleswatdaarmeesamenhangt.Vanzelfsprekendhoevenzijhunafkomstnietteverloochenenenkunnenzijtrotszijnophunachtergrond.Datallesmagechterdebetrokkenheidbijhetnieuwevaderlandnietindewegstaan.NieuweNederlanderszulleneenonomwondenkeuzemoetenmakenvooreenactievedeelnameaandeNederlandsesamenleving.KiezenvoorNederlandbetekentóókinvestereninditland,inletterlijkeenfiguurlijkezin.Daarmeegaathetnietzoslecht.Hetonderzoek«Goedeburenkunjenietkopen»(2009)vanhetSociaalenCultureelPlanbureaulaateentoenamezienvanheteigenwoningbezitonderSurinaamse,TurkseenMarokkaanseNederlanders.Ookdetevredenheidmetdewoningneemttoe.Datiseenbemoedigendeontwikkeling.MaarnogvakerzouheteenbewustekeuzemoetenzijnomteinvesterenineenhuisentoekomstinNederlandinplaatsvantesparenvooreenhuisentoekomstinhetlandvanherkomst.Eigenwoningbezitkandebetrokken-heidvannieuweNederlandersbijhunleefomgevingverbeterenendebereidheidvergrotenomproblemendaarbinnenoptelossen.HoewelhetnieuweNederlandersvanzelfsprekendvrijstaattesparenvooreenhuisentoekomstinhetlandvanherkomst,valtdatvanuithetoogpuntvanintegratietebetreuren.HetkneltookmetdeenormeinzetvandeoverheidencorporatiesinhetverbeterenvandewoonomgevingindewijkenwaarindezeNederlandersveelalwonen.Bijdiegenendiealvaneenbestaansminimummoetenrondkomen,kanhetbeknibbelenopdeuitgaventeneindetekunnensparenvooreenhuisinhetbuitenlandbovendiennegatievegevolgenhebbenvoorhettoekomstperspectiefvanhunkinderen,bijvoorbeeldvanwegedekrappebehuizing,deafwezigheidvaneengeschiktestudieruimteofvoorzieningenalseeninternetaanslui-tingofhetafzienvanactievedeelnameaandesamenlevingincultureel,sportiefenanderrecreatiefopzicht.Eenplekvindenineennieuwesamenlevingbetekentloslaten,somsmeerdanjeliefis.Immigratieisietsandersdaneenjaarnajaaruitgesteldvertrek.Diefundamenteleomslaginlevensverwachtingheeftbinnenveelmigrantenfamiliesalplaatsgevonden.Maarbijanderenisdierealiteitnogaltijdnietdoorgedrongen.Ditonderstreepttenslottedebredeverantwoor-delijkheidvanalleNederlandersomnieuweNederlandershetvertrouwentegevendatzijookdaadwerkelijkeentoekomsthebbeninNederland.2.2MeedoenKiezenvoordeNederlandsesamenlevingbetekentmeedoenaandeNederlandsesamenleving.Inburgeringiseeneerste,maarbelangrijkestapdienieuweNederlandersdaarbijhelpt.MeedoenaandesamenlevingvereistminimaalkennisvandeNederlandsetaal,desamenlevingenderechtsstaat.Deaanwezigheidvaneengrotegroepmensendieonvol-doendeistoegerustvoorhetleveninhethedendaagseNederlandsteltdespankrachtvandesamenlevingopdeproef.Vanprofessionalswerkzaamopscholen,bijdepolitieofindezorgwordt,zekerindeaandachtswijken,TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.255 onevenredigveelgevraagdalsgevolgvandegroteachterstandenenculturelediversiteitmetbijbehorendespanningen.DeinburgeringvannieuweNederlandersisdaaromallesbehalveeenvrijblijvendezaak.MigrantendienietuitEuropa(deEU,deEuropeseEconomischeRuimteenZwitserland)komenkunnenformeeltotinburge-ringwordenverplicht.Maarookanderemigranten,zoalsoudkomersenmigrantenuitMidden-enOost-Europa(MOE-landers)diezichhiervrijmogenvestigen,evenalsAntilliaanseNederlandersmoetenhunverant-woordelijkheidnemenominteburgerenwanneerzijhierkomenwonen.Daarnaastzijnerarbeidsmigranten,zoalshoogopgeleidekenniswerkersuitdeVerenigdeStatenofJapan,waarbijinburgeringmindernoodzakelijkis.DevoorbereidingopdeelnameaandeNederlandsesamenlevingbegintmetinburgeringinhetbuitenland.Eenmaaltoegelatenmoetenmigrantendezebasiskennisuitbouwen.TerwijlzebeginnendeeltenemenaandeNederlandsesamenleving,wordenzeondersteunddooreeninburge-ringstraject.InditopzichtonderscheidtNederlandzichvananderelandenwaarmigrantenveelalzonderondersteuningmoeteninburgeren.VannieuweNederlandersmagdaaromwordenverwachtdatzijdezeonder-steuningervarenalswelkomstcadeaudatzijmetbeidehandenaangrij-pen.Hetgaattenslotteomeeninvesteringinhuneigentoekomst.Migrantenzijnhetnietalleenverplichtaanzichzelf,maarookaandesamenlevingenvooralaanhunkinderen.Hiergeborenengetogenkinderenvanmigrantenhebbengeenschuldaandeachterstanddiezijalsjongkindoplopen.Oudersdiedetaalnietsprekenendesamenlevingnietkennen,zorgenervoordathunkinderenhunachterstandooknietkunneninhalen.Wanneerdezekinderenopvierjarigeleeftijdnaardebasisschoolgaan,hebbenzijinveelgevallenaleentaalachterstand,diekanoplopentottweejaarendielaternietmeerisintehalen.1Ditbenadruktdegroteverantwoordelijkheiddiemigrantenhebbenomsnelinteburgerenenhunachterstandenteoverwinnen.VeelnieuweNederlanderszijnzichdaarvantenvollebewust.Zijwillennietslieverdanhunkindereneenbetertoekomstperspectiefbieden,enzullenzichdaaromsneldeNeder-landsetaalengewoonteneigenmaken.Vooreendeelgeldtdithelaasniet,endatroeptproblemenopdiedehelesamenlevingraken.Inburgeringiseeneerstestapopwegnaarvolwaardigedeelnameaandesamenleving.Onderwijsenbetaaldwerkzijndaarbijvancruciaalbelang.Meedoenisinprincipeiederseigenverantwoordelijkheid.Maaronvol-doendedeelnamevannieuweNederlandersvormtweleenprobleemvoordehelesamenleving.Netalsiedereandereburger,zijnnieuweNederlanderszelfverantwoordelijkvoorhetinlopenvanachterstanden.EnnetzoalsiedereandereburgerkunnennieuweNederlandersindiennodiggebruikmakenvanalgemenevoorzieningeneninstellingendiehenondersteunen.ZobehorendiegenendieverplichtzijninteburgerentotdedoelgroepvandewetKinderopvang.VeelnieuweNederlandersreddenzichzelf,nietzeldenopbewonderenswaardigewijze.Somsiseenkleinduwtjevoldoendeomtalententotontplooiingtelatenkomen.Insommigegevallenzijnextrainspanningennodigomspecifiekeproblemenaantepakkendiezichvoordoenbijbepaaldegroepen.Uitgangspuntenhierbijzijn:wieextrahulpnodigheeft,krijgtdeze–maarniemandwordtvoorge-trokken.Enwieextrahulpkrijgtaangeboden,heeftdeverantwoordelijk-heiddezeaantepakkenentebenutten.Datbetekent:kansenkrijgen,maarookkansennemenenhetliefstzelfkansencreëren.Bijzondereaandachtisnodigvoordeproblematiekrondomeendeelvandejongerenmeteenniet-westerseachtergrond,metnamevan1Aanheteindvanhetbasisonderwijsisdeachterstandvanleerlingenmeteenniet-westerseachtergrondnogsteedsgroot,metnameintaal.LeerlingenvanTurks-Neder-landseafkomsthebbendegrootstetaalachter-stand.Zijverlatenhetbasisonderwijsmethetgemiddeldetaalniveauvaneenautochtoneniet-achterstandsleerlingingroep6(SCP,JaarrapportIntegratie2009).TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.256 Marokkaans-enAntiliaans-Nederlandseafkomst.Hoewelmeervoudigenspecifiekvanaard,zijndeproblemenvandezejongerenzondermeergekoppeldaaneengeschiedenisvanmigratieenachterblijvendeinte-gratie.Dieproblemenhebbentemakenmettaal-enopvoedingspro-blemen,maarookmethetopgroeieningezinnendienauwelijksaanslui-tinghebbenmetdesamenleving,bijvoorbeelddoordatgeenvandegezinsledeneenbaanheeft.Hieris,kortom,vaaksprakevaneenopeen-stapelingvanachterstanden.Hetinlopendaarvankostveelinspanning,zowelvandebetrokkenen,alsvanscholen,zorg-enandereinstellingen,maarisvangrootbelangomdezejongerenuitzichtopeenbeteretoekomsttebieden.Tegelijkmoetenoverlastencriminaliteitstevigenvooralsnelwordenaangepakt.Ermoetenvoortdurendduidelijkegrenzenwordengesteld.Integratieisdaarmeeeenzaakvandesamenlevingénvanburgersonder-ling.ErzijnNederlandersdiezichoptalvanmaniereninzettenomnieuw-komershierbijtehelpen.Bijvoorbeelddoorhentehelpenhunwegtevindenindebuurt,ophetwerkenopschool.Erligtookeenzwareverant-woordelijkheidbijmaatschappelijkeinstellingenenorganisaties,zoalsscholen,politie,jeugdhulpverlening,welzijnswerkofzorgvoorzieningen.ZijmoetenwaarmakendatzeervooralleNederlandseburgerszijn,endatdenieuweNederlandersvoorhenburgerszijnalsalleanderen.Zijzullen,opdatpunt,eenactiefbeleidmoetenvoeren.InditkaderisdeWetmaat-schappelijkeondersteuning(Wmo)relevant.Gemeentenmoeten–samenmetburgers–beleidmakengerichtophetverbeterenvandeleefbaarheidensocialesamenhanginwijkenenbuurten.2.3DerechtsstaatalsgrondslagvoorsamenlevenGelijkwaardigheidalsfundamentInNederlandzijnalleburgersgelijkwaardig;mannenenvrouwen,homo’senhetero’s,oudeennieuweNederlanders.Artikel1vandeGrondwetbrengtdezegelijkwaardigheidtotuitdrukking.DitartikelisuitgewerktinondermeerdeAlgemenewetgelijkebehandeling(AWGB).Alleburgershebbengelijkerechtenénplichten.Eriszodoendegeenruimtevoorgescheideninburgeringscursussen,waarbijmannendetoegangwordtgeweigerdofvoorapartezitplaatsenvoorvrouwenintheaters.Hiervanteonderscheidenzijnvoorzieningendiedoorhetaanbodloutervrouwenaantrekken,bijvoorbeeldinhetgevalvaneencursusverzorgingofcursussengerichtopdeemancipatievanvrouwen.GelijkheidbetekentookdatiedereNederlandseburgerdekansmoetkrijgenomzichteontplooieneneenplekteverwervenindeNederlandsesamenleving.Discriminatiestaatdatindewegenschaadtdaarmeehetintegratieprocesdubbel.HetdemotiveertnieuweNederlanders.ZerakendoorervaringenvanracismeofdiscriminatieteleurgesteldenverliezenhunvertrouweninhunkansenindeNederlandsesamenleving.Ditspeelttemeernaarmatezijzichharderhebbeningespannen.Sommigenzieninervaringenmetdiscriminatiezelfseenexcuusomzichniettothetuitersteintespannenomeenopleidingafterondenofeenbaantevinden.NieuweNederlanderswordennogvaakgeconfronteerdmetdiscriminatie.Zehebbenersomsweinigvertrouwenindatderechtsstaatindepraktijkhunbelangenevengoedbeschermtalsdievaniederander.Bijvoorbeeldomdatonduidelijkblijftofeenwerkgeverdiezichschuldigheeftgemaaktaandiscriminatieineensollicitatieprocedureookdaadwerkelijkwordtvervolgd.AandeanderekanthebbenautochtoneNederlanderssomshetideedatzijtemakkelijkwordenbeschuldigdvandiscriminatie.Zoalseenagentheteensverwoordde:«AlsikeenMarokkaansejongenaanspreekTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.257 opzijngedragwordtmijracismeverweten,maarwanneerzo’njongenmijonheusbejegent,wordtgezegddatdattemakenheeftmetzijncultuur».Daarnaastkomtookinmigrantengemeenschappendiscriminatieenonge-lijkebehandelingvoor,zoalsdiscriminatievanvrouwen,homo’sofgeloofsafvalligen.Ditsoortonevenwichtighedenkanalleenwordenvoorkomenalserscherpegrenzenwordengesteldaanwatwelennietgeoorloofdis,enalstegelijkertijdzorgvuldigwordtomgegaanmetbeschuldigingenvanracismeendiscriminatie.Ditgeldtookvoordiscriminatievanvrouwenenhomo’s.NietvoornietnietsheeftditKabinetemancipatievanvrouwenenhomo’sprominentopdeagendagezet.SamenlevenbinnendegrenzenvanderechtsstaatDerechtsstaatvormthetfundamentvandesamenleving.ZijvormtookhetkadervoordeintegratievannieuweNederlanders.Zijgeeftordeaandesamenleving,bevatregelsenbiedtbeschermingaanburgers.Derecht-staatisvanénvooriedereen.Hetinstandhoudenvanderechtsstaatvergtzowelinspanningenvandeoverheidalsvandeburgers.Deoverheidheefttottaakderechtsstaatconsequenttehandhavenentebeschermen.Ditimpliceertondermeerdatzijdekernwaardenenvrij-heidsrechtendiehiervanonderdeelzijnverdedigtendatzezorgtdatdeinstitutiesvanderechtsstaatgoedfunctioneren.Derechtsstaatkanechteralleengedijenalsvoldoendemensenervertrouweninhebben,hungedragrichtennaardekernwaardendieerinbeslotenliggenenwetenwaarvoorzijeenberoepkunnendoenopinstellingenvanderechtsstaat,zoalshetbestuur,derechterendepolitie.1Debatovermaatschappelijkevraagstukkenisvancruciaalbelangvooreendemocratischerechtsstaat.2Hetisbelangrijkdatburgersonderlingirrita-ties,problemenendilemma’svandeveranderendeNederlandsesamenle-vingnoemenenbespreken.Hetbetrefthetomgaanmetgedragingendieopzichlegitiemzijn,maardieopgespannenvoetstaanmetbreedgedeeldeverwachtingspatronen,omgangsvormenofmeteenverschil-lendeomgangmetvrijheidsrechtenenverworvenheden.3Voorbeeldenhiervanzijnbegroetingsrituelen,zoalshetnietschuddenvanhandentussenmannenenvrouwen,maarookkledinggewoontenofhetdragenvaneenhoofddoekdoorvrouwen.ZekervoordehoofddoekgeldtdatzijvooreenaanzienlijkegroepNederlanderssymboolstaatvoordetoene-mendezichtbaarheidvandeislamindepubliekeruimteendecomplexepositievandevrouwdaarin,endaarmeebijdraagtaanhetgevoelvanvervreemdingdatdezeNederlanderservaren.4Burgershebbendegedeeldeverantwoordelijkheidomspanningenenirritatiesovergedragingeninhetpubliekedomeintenoemenentebespreken.HetaanpakkenvandeirritatiesvereistiniedergevaldatgevestigdeennieuweNederlanderselkaaralsgelijkeburgersaccepterenenerkennendatzeopelkaarzijnaangewezenomeenleefbaresamenle-vingentoekomstoptebouwen.Ookalszeelkaarsopvattingenenlevens-wijzenietdelen,enzelfsalszehethartgrondigmetelkaaroneenszijn.Dezediscussiemagcontroversieelzijnenconfronterendwordengevoerd.Welmoetenweervoorwakendatproblemenopdespitswordengedre-ven,indezindatnietlangergestreefdwordtnaarhetoplossenvanonenigheid,maarnaarhetbedoeldofonbedoelduitsluitenvangroepen.Vanburgersmagwordenverwachtdatzijmedeburgersmetgelijkrespectbehandelen.Zovindthetkabinethetonverteerbaarwanneersolidariteitensterkeidentificatievan–vaakjonge–moslimsmetmoslimseldersin1ZieKabinetsreactieophetadviesvandemaatschappelijkecommissie«Uitdragenkernwaardenvanderechtsstaat»,TK2008–2009,29279,nr.82.2Zieookde«NotaGrondrechtenineenpluri-formesamenleving»,TK2003–200429614,nr.2.3ZieookdeKabinetsreactieophetWRR-rapportnr.79IdentificatiemetNederland,TK2007–200831268,nr.9.4Ruim40%vandeNederlandersisvanmeningdatislamitischevrouwendieeenhoofddoekdragenzichnietaanpassenaandeNederlandsesamenleving(JaarrapportIntegratie2009).TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.258 dewereldleidttotopenlijkevijandighedentegenanderegroepenindeNederlandsesamenleving.Daarwaargrenzenvanhetstrafrechtwordenovertreden–bijvoorbeeldwanneersommigenzichzodanigidentificerenmethetlotvandePalestijnsebevolkingindeGazastrookdatditleidttotbedreigingvanjoodseNederlanders–isactiefenscherpoptredengeboden.Tegelijkertijdgevendergelijkeuitingendenoodzaakaanvanmaatregelenomgroepenmetelkaarincontacttebrengenenomzoeenbewustwordingsprocesopgangtebrengen.Respectvoorhetoorlogsver-ledenvanNederlandendepijnlijkeherinneringendaaraandieveleNeder-landersnogaltijdmetzichmeedragenhorenóókbijhetnieuweNederlan-derschap.Inlevingsvermogeninelkaarsgeschiedenisisonmisbaarvooreenvreedzaamsamenleven.DemoslimgemeenschapheeftblijkgegevenvanditbesefgetuigedeopenbriefdiezijgezamenlijkschrevenmetdeRaadvanKerkenenhetCentraalJoodsoverlegnaaraanleidingvanhetconflictinGazain2009.Hetkabinetbeseftdathetnietaltijdmogelijkennodigisomoveralleverschilleningedragingenenopvattingenovereenstemmingtebereiken.Deindividuelevrijheidomnaareigeninzichtenambitiesteleveniseengrootgoed.AlleburgersinNederlandhebbenhetrechtomtelevennaareigenreligieuzeencultureleinzichten,ookwanneeranderendezeinzichtennietdelen,zolangzezichmaarbinnendegrenzenvanderechts-staatbewegenenhunplichtenalsburgerinhetmaatschappelijklevennakomen.Maarjuistineenveranderendesamenlevingkaneronzekerheidbestaanoverdegrenzenvandedoorgrondrechtengegarandeerdevrij-heden.Daarligthetbelangvandebatvooreenvitalerechtsstaat.RechtsstaatenislamAanslagenofanderegewelddadigeactiesdoororganisatiesofindividuendieclaimen«deislam»terepresenteren,inNederland,maarvooralelders,hebbenertoegeleiddatdeislamalsbedreigingwordtervaren.Datisweliswaartebegrijpenmaarookzorgelijk.Hetisonrechtvaardigomeenhelegeloofsgemeenschaptebeoordelenopdedadenvanenkeleextremisten.OokdetoenemendezichtbaarheidvanislamwordtdoorveelNederlandersmeteenniet-islamitischeachtergrondervarenalseenbedreigingvoordelevenswijzezoalszijdiekennen.Hetkabinetsteltvooropdatvrijheidvangodsdiensttotdefundamenteleprincipesbehoortvanonzerechtsstaat.Ditbetekentdatheteeniedervrijstaattegelovenenbinnendegrenzenvanderechtsstaatdaarookuitingaantegevenenzichdaarnaartegedragen.Dezekernwaardevereistechtereveneensrespectvooranderereligiesenanderegelovigen,maarookvoorhendienietgelovenofafstandnemenvanhungeloof.Ditgeeftspanningtussenvrijheidvanmeningsuitingenvrijheidvangodsdienst.Ookhiergeldtdatdediscussiedaarovervangrootbelangis,maarwelinhettekenmoetstaanvanhetzoekennaareenoplossing,toenaderingofwederzijdsbegrip.Deoverheidmengtzichnietingodsdienstigeopvattingen,maarsteltwelgrenzenalskernwaardenenbelangrijkeverworvenhedenwordenbedreigd.1Zoalsvrijheidvanmeningsuiting,artistiekevrijheid,depositievanvrouwenofdebejegeningvanhomo’s.Erisaanleidingvoordeover-heidomintegrijpenwanneerindividuenofgroepen(zoalssommigeultra-orthodoxegelovigen)haatzaaien,andersdenkendendiscriminerenofeenantidemocratischeenanti-integratieveagendavoerenofondemo-cratischemethodengebruikenomdeinvloedbinnendeNederlandsemoslimgemeenschaptevergroten.Vanzelfsprekendmoetendegenendieradicaliserenenhetgebruikvanterroristischgeweldsteunenenpropa-gerenmetallebeschikbaremiddelenwordenbestreden.1Zieookde«NotaGrondrechtenineenpluri-formesamenleving»,TK2003–200429614,nr.2.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.259 HetkabinetheefteerdergestelddatinNederlandgeenplaatsisvoorverschillenderechtssystemen.1DeaanwezigheidvaneengroeiendemoslimgemeenschapinNederlandmaggeenredenzijnvoorhetincorpo-rerenvanislamitischewetgevinginhetNederlandserecht.Dedemocrati-scherechtsstaatisenblijfthetenigeuitgangspuntvoorhetNederlandsrecht.Ditgeldtookvoormoslims.Welstaatheteeniedervrijombinneneenorganisatieofvereniging–inclusiefreligieuzeorganisaties–regelstestellenomtrenthetwenselijkgedragofhetafsluitenvanovereenkomstenbinnenhetdesbetreffendesamenlevingsverband.Ditrechtwordtbegrensddoordewetendeopenbareorde.Ookmagergeensprakezijnvandwang,ongeoorloofdedrukofmachtsmisbruikbinnenorganisatiesoftussenindividuen.22.4SamenlevendoorontmoetenSamenleven–hetkennisnemenvanelkaarsopvattingen,hetsamenaanpakkenvanproblemenenhetopbouwenvaneengezamenlijketoekomst–vereistdatNederlandseburgerselkaarontmoetenbinneneenveiligeenleefbareomgevingenoverdegrenzenvanverschillendeachter-grondenheen.3Doorsamendingentedoeninwijkenbuurtontstaatertussenburgersietsgemeenschappelijks,wordenverschillenminderbedreigendenkomterzelfsruimtevoorverschil.Segregatiebelemmertdat.OokstoptdeuitwisselingvankennisoverdeNederlandsesamenle-vingenlijktdenoodzaaktevervallenomdeNederlandsetaalgoedtebeheersen.TerwijlbeidejuistessentieelzijnvoordeinburgeringvannieuweNederlanders.DiversestudiesbevestigendatfysiekgescheidenlevenleidttotmindersocialecontactenbuitendeeigengroepentotminderidentificatiemetNederland.4Diegevolgenindachtig,moetenwevaststellendatdeontwik-kelingvansommigebuurtenenwijkendeverkeerdekantopgaat.Sinds2000ishetaantalbuurtenenwijkenwaarnieuweNederlandersafkomstiguitniet-westerselandeneenmeerderheidvormentoegenomenvan29naar47.Relatiefgaathetomeenkleinaantalbuurtenenwijken,namelijk1%vanhettotaal,maarin10jaarishetaantalwelverdubbeld.BovendienwoonteenvijfdedeelvandenieuweNederlandersindezewijken.5Doordejarenheenraaktendezebuurtenenwijkenbevolktdoorwoningzoe-kendenmeteenlageresociaal-economischestatus:aanvankelijklang-durigwerklozenenjongeren,vanafdejarentachtigvandevorigeeeuwvooralmigrantenuitniet-westerselandenmeteenongunstigarbeids-marktperspectief.Hetimagovandezebuurtenenwijkenverslechterdesneldoorbovenge-noemdeontwikkelingen.Veelbewonersdieervanoudsherwoonden,voeldenzichnietmeerthuisin«hun»wijk.Erkwamenanderewinkels,deopenbareruimteverslonsde,deveiligheidnamafenerwasnauwelijkscontacttussendeoorspronkelijkebewonersendenieuwkomers.Zijdiedaartoedemiddelenhaddenvertrokkennaarelders.Anderebewonerszijngebleven,maarzijvoelenzichindesteekgelatendoordegeringeaandachtvoordeproblemenwaarmeezijdagelijkswordengeconfron-teerd.Doorderuimtelijkeconcentratieenetnischesegregatiezijndoordejarenheenbovendienscholenontstaanwaarkinderenmeteensociaal-econo-mischeachterstand,mettaal-enleerachterstandenenmeteenniet-westerseherkomstzijnoververtegenwoordigd.Schoolpleinenzoudeneenplaatsvoorontmoetingmoetenzijntussenkinderenenoudersvanver-schillendeherkomst.Ditistevensvanbelangvoorscholendieoverwe-gendkinderenvannieuweNederlandersaantrekken.Daarvallensociaal-economische,religieuzeenetnischescheidslijnenvaaksamen.1TK,30800VI,nr.115.2Cf.briefaandeTweedeKameroversharia-rechtbanken,TK2008–200931700VI,nr.160.3ZieondermeerhetRMO-advies«Nietlangermetderuggennaarelkaar(2006).4«Debuurtalsbelemmering?»,VanderLaanBouma-Doff(2005).«Identificatieincontext»,Havekes&Uunk(2008),in:MensenMaat-schappij(83)4.5Zievooreenuitgebreidkwantitatiefover-zichtvandeontwikkelingvansegregatieenruimtelijkeconcentratiehetrapport«Ruimte-lijkeconcentratievanniet-westersemigranten:achtergronden,gevolgenenaangrijpings-puntenvoorbeleid»vanhetSociaalenCultureelPlanbureau(2009)datalsbijlagebijdezebriefistoegevoegd.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2510 Eenpositieveontwikkelingisdegroeiendeaandachtvoorzakenalsbuurt-centra,consultatiebureaus,bredescholen,wijk-enwinkelcentraengoedonderhoudengroenenspeelvoorzieningendoorgemeentenencorpora-ties.Dergelijkevoorzieningenzorgenervoordatmensenelkaarmakke-lijkerkunnenontmoeten,zekeralszeopzodanigelocatieswordengeplaatstdatbewonersvanverschillendebuurtenelkaardaarkunnentreffen.OokdeinontwikkelingzijndeCentravoorJeugdenGezinzijneenbelangrijkeontmoetingsplaatsvannieuweNederlandersmetandereingezetenen.Metdewijkaanpakzettenkabinet,gemeentenencorporatieszichinomdebuurtenenwijkenleefbaartemakenvoorállebewonersenomtestrevennaareenzoveelmogelijkgemengdebevolkingssamenstel-lingvanwijkenenbuurten.Hetkabinetonderkentdeproblematiekvansegregatieenruimtelijkeconcentratieenneemthetonbehagendaaroverserieus.Nederlandmaggeenlandzijnvanparallellegemeenschappen,maarmoeteenlandzijnmetgelijkekansenvooriedereen,waariniedereenvolwaardigalsburgerkanparticiperenenwaarmensenuitdiversebevolkingsgroepenelkaarontmoetenenkennishebbenvanelkaarsachtergronden.2.5EenselectiefmigratiebeleidDespankrachtvandesamenleving,vanonzeinstitutiesenvanbuurtendieveelnieuwemigrantenmoetenopvangenkenthaargrenzen.HetaanpakkenvanintegratieproblemenvereistdatergrenzenwordengesteldaandekomstvanmigrantendieonvoldoendezijntoegerustvooreensuccesvolletoekomstinNederland.Omdezeredenenvoerthetkabineteenselectiefmigratiebeleid,zoalsdatdoordebewindsliedenvanJustitieindiversebrievenenwetsvoorstellenisuitgewerkt.HetvrijeverkeervanmensenbinnendeEUiseengrootgoed.DaarnaastgeldtdatweuitnodigendzijnnaarmigrantendieeenbelangrijkepositievebijdragekunnenleverenaandeNederlandsesamenleving,maareenrestrictiefbeleidvoerentegenoveranderemigranten.Voorarbeidsmi-grantenbetekentditdatzijalleenwordentoegelatenalszijvoorzieninhetoplossenvankorte-termijnknelpuntenopdearbeidsmarkt.Deduurvanhunverblijfs-entewerkstellingsvergunningisgelijkaandievanhunarbeidscontract.Voorkennismigrantengeldteenandereregeling;maarookzijwordentoegelatenomdatzijeentoegevoegdewaardehebbenvooronzeeconomieensamenleving.VoormigrantendienaarNederlandkomenomdatzijechtbeschermingnodighebben,gelden,medeopgrondvaninternationaleverplichtingen,andereregels.Huwelijks-engezinsmigratievereisenextraaandacht.SommigegroepengezinsmigrantenvindenmoeitelooshunwegindeNederlandsesamenle-ving,maareendeelvandegezinsmigrantenislaaggeschooldenonvol-doendetoegerustomsuccesvoltekunnenintegrereninNederland.Debinnenkomstvandezelaagopgeleidemigrantenvereistnietalleenaanzienlijkeinspanningenvoorhuneigeninburgering,maarheeftooknadeligegevolgenvoordeopvoedingenhetonderwijsvanhunkinderen.MensenhebbeninbeginselhetrechtomhunhuwelijkspartnervaneldersnaarNederlandtelatenkomen.Maarburgershebbenvervolgensookdeverantwoordelijkheidomhunhuwelijkspartnerteonderhouden,zodatdieniettenlastekomtvandesamenleving.Hetkabinetstreefternaardatdezehuwelijkspartners(meestvrouwen)optermijneconomischzelf-standigworden.Gedwongenhuwelijken,polygamieennieuwgeslotenneef-/nicht-huwelijkenzijnonacceptabelalsgrondvoortoelating.Huwe-lijksdwangenhetachterlatenvankindereninhetlandvanherkomstomdatzijzichinNederlandtevrijzoudenontwikkelenstaanhaaksoponzeopvattingenoverrechtenvrijheidenverdienenkrachtigebestrijding.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2511 Hetkabinetheeftditnajaarmaatregelengepresenteerdomeenbeterebalanstussenimmigratieenintegratietebewerkstelligen.1HetbeelddathetzougaanomenormeaantallenimmigrantendiejaarlijkstotNederlandwordttoegelaten,verdienthiernuancering.BehalvedatermensennaarNederlandkomen,gaanerookweermensenweg.In2008kwamen142737migrantennaarNederlandenvertrokkener116097,watresulteerdeineenpositiefimmigratiesaldovan26640migranten.Onderdezemigrantenbevondenzich48317personenvanniet-westerseafkomst.Ervertrokkenin200828592niet-westersemigranten,watresul-teerdeineenpositiefimmigratiesaldovan19725niet-westerseimmi-granten.Kortom,hetmigratiesaldoin2008was0,16%vandetotalebevol-kingvan16,4miljoeninwoners,of0,12%alshetomhetmigratiesaldovanniet-westersemigrantengaat.2Immigratievanuithetperspectiefvanintegratievraagtookaandachtvoornieuweontwikkelingen,zoalsveranderingeninhetaandeelendeherkomstvanasielmigrantenennareizendefamilieledenvanasielgerech-tigden,detoenamevanhetaandeelarbeidsmigrantenendestijgendearbeidsmobiliteitbinnendeEuropeseUnie.3DesterkestijgingvanhetaantalarbeidsmigrantenkomtinbelangrijkematedoordemigratieuitMidden-enOost-EuropeselandenenmetnameuitPolen.Ondermig-rantenuitniet-westerselandenblijftgezinsmigratienogwelhetbelang-rijkstemigratiemotief.Opditmomentwonennaarschatting165000migrantenuitdeMiddenenOost-EuropeseEU-lidstaten(MOE-landen)inonsland4.Dezearbeidsmi-grantenlevereneenwezenlijkebijdrageaandeNederlandseeconomie.ZijzijnveelalwerkzaaminsectorenwaarvooronvoldoendeNederlandsearbeidskrachtenbeschikbaarzijn.DekomstvandezenieuwegroepeninNederlandbrengtechterooknieuwemaatschappelijkevraagstukkenmetzichmee,zoalsophetvlakvanhuisvestingenintegratieindeNeder-landsesamenleving.DoorhetgroeiendebelangvanarbeidsmigratieuitmetnameMidden-enOost-EuropeseEU-lidstaten,maarookdoordekomstvan(vooralasiel)migrantenuitanderedande«traditionele»herkomstgebieden,zoalsSomalië,IrakofAfghanistanmoetmoetgeanticipeerdwordenopmoge-lijknieuweintegratieproblemen.HetkabinetlaatergeenmisverstandoverbestaandatookmigrantenuitEuropeselandeneenverantwoorde-lijkheidhebbenomzichtevoegenindesamenlevingwaarinzijzichaldanniettijdelijkhebbengevestigd.Daarnaastmoetgewaaktwordenvoorhetontstaanvannieuweintegratieproblemenbijnieuwegroepen,zoalsSomaliërs.Ookandereontwikkelingenkunnenvragenomherijkingvanhetintegratiebeleid,zoalsdeontwikkelingvaneenEuropeesmigratiebe-leid.53BELEIDSLIJNENENMAATREGELENIndithoofdstukwordteenaantalbestaandeennieuwingezettebeleids-lijnenbelichtwaarmeehetkabinetuitvoeringgeeftaandehierbovenuiteengezetteintegratievisie.Metonderstaandebeleidslijnenbeoogthetkabinetgeenvolledigeweergavetegevenvanhaarintegratiebeleid.Alleendiebeleidsmaatregelenzijnopgenomendieeenwijziging,danwelintensiveringvanhetbeleidvoorstaan.6Deindelingvandithoofdstukisalsvolgt.•EnkelebeleidslijnendienieuweNederlandersmoetenhelpenbijhetmeedoenaandeNederlandsesamenleving.Hierkomenaanbod:1Kabinetsaanpakhuwelijks-engezinsmi-gratie,2oktober2009,TK2009–2010,32175,nr.1.2CijfersCBSStatline.3Hetaantalasielmigrantenfluctueertsterk,afhankelijkvandeconflictendiezicheldersvoordoen.HetJaarrapport2009laatziendattotvoorkortsprakewasvaneendalendetendens.Terwijlin2000en2001nogzo’n30%vandeimmigranteninhetkadervanasielnaarNederlandkwam,wasdatin2007minderdan5%.DerapportageVreemdelingenketenvandeINDoverdetweedehelftvan2008laatweereenstijgingzienvanhetaantaleersteaanvragenvanvooralasielzoekersuitSomaliëenIrak,maarderapportageVreemdelingen-ketenoverdeeerstehelftvan2009laatziendatdezestijgendetrendzichnietdoorzet.Welisoverduidelijksprakevaneenstijgendetrendvanarbeidsmigratie.Hettotaalaantalmigran-tendatnaarNederlandkomtomtewerkenisopgelopenvanzo’n20%in2000,naarcirca40%in2007(bron:SCP,JaarrapportIntegratie2009).4Schattingper1januari2009.A.Weltevrede,J.deBoom,S.Rezai,L.Zuiderwijk,G.Engbersen(2009)ArbeidsmigrantenuitMidden-enOost-Europa;eenprofielschetsvanrecentearbeidsmigrantenuitdeMOE-landen.Rotterdam:Risbo.5Deheroverweging«asiel,immigratieenintegratie»zaleveneensgevolgenhebbenvoorditbeleidsterrein.6Eenoverzichtvanhetvolledigeintegratie-beleidistevindenindebijlage«Overzichtuitvoeringintegratiebeleid».TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2512 inburgering,beleidvoorbepaaldegroepenprobleemjongerenenmaatregelenvoorhetaanpakkenvandejeugdwerkloosheidondermigrantenjongeren.•Maatregelengerichtopdeoverheidstaakvanhethandhavenvandegrenzenvanderechtsstaat.Deactualiseringvandeaanpakvanrassendiscriminatiekomthieraanbod.•Maatregelendievoorwaardenscheppenvoorontmoeten:hettegen-gaanvansegregatiestaathiervoorop.•Eenrestrictiefbeleidinzakehuwelijks-engezinsmigratiealsvoor-waardevooreensuccesvolintegratiebeleid.Ookremigratiekomthieraanbod.•IntegratievanmigrantenuitMidden-enOost-Europa.3.1InburgeringIntegratiestaatofvaltmetdeparticipatievannieuweNederlandersinonzesamenleving,doorwerk,opschoolofindebuurt.Inburgeringishiervooreenminimalevereiste.Hetkabinetbeschouwthetverrichtenvanbetaaldearbeidalseenbelangrijkevoorwaardevooreconomischezelf-standigheid.Datgeldtvoorzowelmannenalsvrouwen.OpdewerkvloerwordtdeNederlandsetaaldagelijksenopeenpraktischemaniertoege-past.Doormeerteinvestereningecombineerdetrajectenvaninburgerenenwerkenvaninburgerenopwegnaarwerk,zethetkabinetexplicietinopderelatietusseninburgeringenarbeidsmarkt.Ditiseveneensvanbelangvoorhetopvangenvantoekomstigetekortenopdearbeidsmarkt.Erissprakevanachterstalligonderhoud.Hetkabinetzetvanafzijnaantredeninopeenforsetoenamevanhetaantalinburgeraars.OmdatterealiserenheefthetbeterevoorwaardengerealiseerdvoordeuitvoeringvandeWetInburgering.Gemeentenzijnverantwoordelijkvoordelokaleuitvoering.Ondanksdieinzetblijfthetaantalmensendateeninburge-ringstrajectvolgtnogachterbijdeverwachtingen.Indebriefvan25augustus2009overhetDeltaplanInburgeringzijndaaromaanvullendemaatregelenaangekondigd.1•Opkortetermijnmoethetaantalinburgeringsvoorzieningenwordenvergroot.Inzetisomafsprakentemakenmetdegemeentenomindeperiode2010–2012gemiddeld60000voorzieningenperjaartestarten.•Hetkabinetzetzichtenvolleinomwerkgevers,werkendeinburge-raars,gemeenten,UWVWerkbedrijf,taalaanbiedersenandererele-vantepartnersbijeentebrengenteneindeinburgeringopdewerkvloeropgrotereschaalterealiseren.Samenmetonderanderegemeentenwordenmeereffectievewerkwijzenontwikkeldgerichtopdeinburge-ringvanmetnamevrijwilligeinburgeraars.Hetbetreftvooralinbur-gerenopdewerkvloervoorwerkenden.Ookzijnafsprakengemaaktoveropstapcursussenvoordegenenvoorwiedestapnaareeninbur-geringstrajecttegrootis.2•Inburgeraarswordenmeeraangesprokenopdeeigenverantwoorde-lijkheiddiezijhebbenvoorhuninburgering.Ditgebeurtondermeermetdelopendecampagne«hetbegintmettaal»dieookisgerichtopdesocialeomgevingvandeinburgeraarsenviamigrantenorganisa-ties.Migrantenzijnzelfverantwoordelijkombinnendewettelijketermijnhuninburgeringsexamentehalen.Wanneermigrantendeeigenverantwoordelijkheidomaaneeninburgeringscurusdeeltenemennietzelfnemen,kunnenzijgedwongenwordenomeeninbur-geringsaanbodteaccepteren.3Bijstandsgerechtigdenenhunpartnerskunnenviadebijstandswetgevinggedwongenwordenomtaalonder-wijstevolgen.Omtevoorkomendatonnodigenergiewordtverspildofergerniswordtopgewekt,moetdeprioriteitdaarliggenwaarerechtbehoefteisaanen1TK2008–2009,31143,nr.67.2Onderzochtzalwordenofeenfinanciëlebijdragebeschikbaargesteldkunnenwordenvoordeorganisatievandergelijkecursussen(TK2008–2009,31143,nr.67).3Gemeentenhebbendebeleidsvrijheidomdezemogelijkheidtothetverplichtaccepterenvaneenaanbodinhunverordeningoptenemen.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2513 noodzaakistotinburgering.Ontheffingvandeinburgeringsplichtwordtmogelijkgemaaktvoordiegroependieevidentzijningeburgerd.Ookwordthetmogelijkomeerderontheffingteverlenenaaninburgerings-plichtigendieooknaaantoonbareinspanningenhetniveauvanhetinbur-geringsexamennietzullenbehalen.Op1januari2009isdeWetparticipatiebudgetvankrachtgeworden.Vanaf2010makendeinburgerings-eneducatiemiddelenvandeG31ookonderdeeluitvanhetparticipatiebudget.Gemeentenkunnenmethetparticipatiebudgetre-integratievoorzieningen,inburgeringsvoorzieningen,educatieopleidingenencombinatiesvandezevoorzieningenfinancierenvooreenbrededoelgroepvaniedereenvan18jaarenouder.3.2AanpakprobleemjongerenInverschillendegemeentendoenzichhardnekkigeencomplexeproble-menvoormetkleinegroepenjongerenvanmetnameMarokkaans-enAntilliaans-Nederlandseafkomst.Hetbetreftproblemenvanhogeschool-uitvalenwerkloosheid,envandisproportioneelgroteoverlastencrimina-liteit.Deaanpakvanhetkabinetiseropgerichtjongerendievervallenincrimineelgedragstevigaantepakkendoormiddelvanrepressiefbeleid.Daarnaastmoetjongerenvoldoendeperspectiefwordengebodenomvolwaardigmeetedoenindesamenleving.Alleeneenaanpakdiezowelgrenzensteltalsperspectiefbiedtheeftkansvanslagen.1HetkabinetheefthetafgelopenjaartweebrievennaardeKamergestuurdoverdeaanpakvandetweegenoemdegroepenvanprobleemjongeren:debrief«AanpakMarokkaans-Nederlandseprobleemjongeren:grenzenstellenenperspectiefbieden»van30januari20092endebrief«Kabinets-beleidAntilliaans-Nederlandseprobleemjongeren»van2oktober20093.Dekabinetsaanpakvoorbeidegroepenprobleemjongerenisontwikkeldlangsdezelfdelijnen:•Hetalgemeenbeleidomgrenzentestellenenperspectieftebiedenaanjongerendievooroverlastzorgenenzichaancriminaliteitschuldigmakenisdelaatstejarenuitgebreid.Aandeenekantishetinstrumentariumomdeopenbareordetehandhavenenoverlasttegentegaanuitgebreidendeelsnoginontwikkeling.Zobiedthetwetsvoor-stelMaatregelenbestrijdingvoetbalvandalismeenernstigeoverlastdemogelijkheidomdiegenendiestructureeloverlastveroorzakeneengebiedsverbodopteleggen.AandeanderekantzijnerpreventievemaatregelenontwikkelddieeffectiefzijnvoorhetaanpakkenvandeproblematiekvanMarokkaans-enAntilliaans-Nederlandsejongeren,zoalsdepersoonsgerichteaanpakinhetkadervanhetproject«Veilig-heidbegintbijVoorkomen»enhetprogramma«AanvalopdeUitval»omschooluitvaltegentegaan.•HetrijkendegemeententrekkengezamenlijkopomdeoverlastencriminaliteitveroorzaaktdooreenkleinegroepMarokkaans-enAntilli-aansejongereninbepaaldewijkensnelterugtedringen.Hetkabinetfaciliteertdegemeentenmetgeld,wetgevingenhetverspreidenenuitwisselenvankennisoverdeaardvandeproblematiekenovereeneffectieveaanpak.Gemeentenstellenmethetgeldstraatcoachesengezinsmanagersaanomsamenmetpolitieenhulpverleningdirectopstraateninhetgezinintegrijpen.EenpraktijkteamoverlastgevendeMarokkaans-Nederlandsejongerenisbeschikbaaromgemeententeadviserenbijacuteproblemen.•Hetkabinetsbeleidiseropgerichttestimulerendatreguliereinstel-lingeniedereenadequaathulpbieden.Migrantenjongerenzijnonder-vertegenwoordigdindevrijwilligehulpverleningenoververtegen-woordigdindezwaarderehulpverlening.Dezejongerenendegezinnenwaarbinnenzijopgroeienkomenpasinzichtvandejeugd-1Vooreencompleetoverzichtvandelaatstestandvanzakeninzakegrenzenstellendeenperspectiefbiedendemaatregelenverwijzenwenaardebijlage2bijdebrief«Kabinets-beleidAntilliaans-Nederlandseprobleemjon-geren»,TK2009–2010,26283,nr.52.DezelfdeaanpakvangrenzenstellenenperspectiefbiedenwordttoegepastopdeRoma.HunintegratieinNederlandverlooptbijzondermoeizaam:hetschoolverzuimisenormhoogenerissprakevandisproportioneelgrotecriminaliteitenoverlast.Hetkabinetheeftop26juni2009eenbriefaandeTweedeKamergestuurdoverdeaanpakvandeproblematiekvandeRoma(TK2008–2009,31700XVIII,nr.90).Bijzondereaandachtkrijgthethand-havenvandeleerplicht.Hetkabinetzaldekomendetijdookonderzoekenwatdemogelijkegevolgenzijnvanhetvrijeverkeerper1januari2012(ofuiterlijk1januari2014)metBulgarijeenRoemeniëvoordezeproble-matiekinhetlichtvandedaarwonendeRoma-gemeenschappen.2TK2008–2009,31268,nr.13.3TK2000–2010,26283,nr.52.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2514 zorgalsdeproblemenalvanernstigeaardzijn.HetprogrammaDiver-siteitinhetjeugdbeleidiseropgerichttebevorderendatalgemenejeugdvoorzieningenenopvoedingsondersteuningmigrantenkinderenenhunoudersevenzeergoedbereiken.•SamenwerkingmetdeMarokkaans-enAntilliaans-Nederlandsegemeenschappeniseenanderbelangrijkonderdeelvaneensucces-volleaanpakvandeproblematiekondergroepenprobleemjongeren.Dekomendejarenwordendebeidegemeenschappenstructurelerbetrokkenbijdeverschillendestadiavanformuleringenuitvoeringvanhetbeleidgerichtopdezegroepenjongeren.Indetweegenoemdebrievenheefthetkabinetdeaanpakvandetweegroepenvanprobleemjongerenuiteengezet.Despecifiekeaanpakbijdezegroepenprobleemjongerenisnetalshetintegratiebeleidinhetalgemeengeendoelgroepenbeleid.Hetkabinetkiestvoorprobleemgerichtbeleid.Alsproblemenzichconcentrereninbepaaldegroepenwordtgekozenvooreencombinatievanaanvullendespecifiekemaatregeleneneengeïntensiveerdegeneriekeaanpak,zodathetgeneriekebeleideffectieverwordt.EenbelangrijkelementvandespecifiekeaanpakbijdeMarokkaans-Nederlandsejongerenbetrefthetinzettenvanstraatcoachesengezinsma-nagers.GezinsmanagerswordenindiennodigingezetomintensievehulptebiedenaanMarokkaans-Nederlandseprobleemgezinnen.Straatcoacheslevereneenbijdrageaanhettoezichtindebuitenruimteinwijkenwaarproblemenzichvoordoen.Despecifiekeaanpakkrijgtprimairvormdoordeondersteuningvangemeentenbijdeontwikkelingenuitvoeringvaneenlokaleaanpak.Op5oktober2009hebbendeburgemeestersvandebetrokkengemeen-tensamenmetdevierverantwoordelijkeministerseenintentieverklaringondertekend,waarindepartijendeaanpakvanMarokkaans-Nederlandseprobleemjongerentotprioriteitbenoemenwaarvoorzijopbestuurlijkenambtelijkniveaucapaciteitenmiddelenvrijzullenmaken.Binnenhetsamenwerkingsverbandvandebetrokkengemeentenwordtkennisovereffectieveinterventieseninstrumentenuitgewisseld.DeaanpakispasgeslaagdalseentrendbreukwordtgerealiseerdenMarokkaans-Neder-landsejongerenmindervaakwerklooszijn,mindervaakvoortijdigschool-verlaten,minderoverlastveroorzakenenmindercrimineelgedragvertonen.Hieroverwordenmetdegemeentenaanvullendeprestatieaf-sprakengemaakt.DeaanpakvanAntilliaans-Nederlandseprobleemjongerenvoordekomendejaren(2010–2013)iseropgerichtenerzijdsdeproblematiekvanAntilliaans-Nederlandseprobleemjongerenverderterugtedringenenanderzijdsomzoveelmogelijkdebenodigdespecifiekekennisendeskun-digheidbijreguliereinstantiesondertebrengen.1HetbeleidoplokaalniveauwordtvormgegevendoordeAntillianengemeenten.Zijmakenopditmomentplannenvoordeperiode2010totenmet2013.Belangrijkhierbijisdathetgaatomeengoedgecoördineerdeensamenhangendeaanpak.Degemeentenontvangeneenbijdrageviadedecentralisatie-uitkering.In2014moetdeaanpakzijningebedbijdereguliereinstanties.3.3AanpakjeugdwerkloosheidTussen1998en2008isdeachterstandvannieuweNederlandersopdearbeidsmarktaanzienlijkingelopen.Echter,sindshettweedekwartaalvan2008isdewerkloosheidondernieuweNederlanderssterkgestegen,sterkerdanonderdeNederlandersvanautochtoneafkomst.DithangtsamenmetdezwakkearbeidspositievannieuweNederlanders:zezijn1TK2000–2010,26283,nr.52.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2515 vooralwerkzaaminconjunctuurgevoeligesectoren,hebbenvaakflexibelecontractenenhebbenveelaleenlageopleiding.Metnamejongerenvanniet-westerseafkomstwordenhardgetroffendoordesnelverslechte-rendearbeidsmarkt.Inhettweedekwartaalvan2009was21%vandeniet-westersejongerenwerkloos,tegenover10%vandeautochtonejonge-ren(JaarrapportIntegratie2009).Hetkabinetmaaktzichernstigzorgenoverdezeontwikkeling.Hoewelhetwerkloosheidsniveauvan2005nognietisbereikt(toenwas25%vandeniet-westersejongerenwerkloos)doethettempowaarmeedewerkloosheidtoeneemthetergstevrezen.Voorkomenmoetwordendatmigrantenjongerenstraksnaderecessieeenenormeinhaalslagmoetenmakenomdeextraopgelopenachter-standweerintelopen.Dooraansluitingvanmigrantenjongerenmetdearbeidsmarktteverbe-terenendoordiscriminatietebestrijdenzethetkabinetinopeenalgeheleverbeteringvandearbeidsmarktpositievandezegroepjongeren.SamenmetdeministersvoorJ&GendestaatssecretarissenvanSZWenOCWhebikop14september2009eenbriefaandeTweedeKameraangebodenoverhetActieplanJeugdwerkloosheid.1MethetactieplanJeugdwerkloos-heidwilhetkabinetvoorkomendatjongerenintijdenvancrisislangdurigaandekantblijvenstaan.Deextramaatregelendieinditverbandwordeningezetkomenooktengoedeaanmigrantenjongeren.Tevenswordtbijdesocialepartnersenbijlagereoverhedeninhetkadervandeuitvoeringvanderegioplannenextraaandachtgevraagdvoordepositievankwets-baregroepen,inclusiefmigrantenjongeren.VoortshebiksamenmetdestaatssecretarisvanSZWinhetnajaarvan2009een«Integratieraad»georganiseerdmetdesocialepartners,scholingsinstellingenenpartnersvanhetLandelijkOverlegMinderheden,omaandachttevragenvoordekwetsbarearbeidsmarktpositievanmigrantenjongeren.3.4AanpakrassendiscriminatieIndeaanpakvandiscriminatiegebeurtinNederlandalveel.Metdeinwer-kingtredingvandeWetgemeentelijkeantidiscriminatievoorzieningenper28juli2009heeftelkeburgerinNederlandlaagdrempeligtoegangtoteenvoorzieningdieconcretehulpkanbiedeningevalvandiscriminatie.Bestaandemaatregelenwordengeïmplementeerdenmoetenhunwaardegaanbewijzen.Indekomendeperiodewordendrieaccentengelegd:1)DaadwerkelijkaanpakkenvanrassendiscriminatieMensenmoeteneropkunnenvertrouwendatderechtsstaatenalleinstantiesdiedaarbijhoren,zoalsdeantidiscriminatiebureausendepolitie,ervooriedereenzijn.Datbetekentdatrassendiscriminatiemoetwordenaangepaktalshetzichvoordoet.Aangiftesmoetendaaromaltijdwordenopgenomendoordepolitie,zoalsdeAanwijzingDiscriminatieookvoorschrijft.Daarnaastmoetenmensenhunwegwetentevindennaardeantidiscriminatievoorzieningen.DeFunda-mentalRightsAgency(FRA)vandeEuropeseUniewijsteropdatditnognietaltijdhetgevalis.2Tegelijkmoetgewaaktwordenvoorhetoneigenlijkgebruikvandetermenracismeendiscriminatieenvoorhetonnodigopdespitsdrijvenvandiscussies.Hetkabinetneemtdevolgendemaatregelen:•GemeentenhebbenmetdeinwerkingtredingvandeWetgemeen-telijkeantidiscriminatievoorzieningeneensleutelrolgekregenindebestrijdingvandiscriminatie.ZijzullendekomendeperiodewordenondersteunddoorderecentdoorVNG,BZKenWWIuitge-brachtehandreikinglokaaldiscriminatiebeleidendeuitwisselingvanbestpracticesviaonderandereArt.1.•Metbetrokkenpartijenindehorecawordtnagegaanwaaromhet1TK2008–2009,29544,nr.189.2FundamentalRightsAgency,EuropeanUnionMinoritiesandDiscriminationSurvey,2009.Ronddeinvoeringvandewetgemeen-telijkeantidiscriminatievoorzieningenheefteenpubliekscampagneplaatsgevonden,dieheeftgeleidtoteenforsestijgingvanhetaantalmeldingen.DeFRAheeftdeeffectenvandecampagnenietverwerktinhaarrap-port.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2516 aantalmeldingenindezesectorachterblijftendeaanpaknietoveralgoedvandegrondlijkttekomen.•Najaar2009verschijnendetweede«Monitorrassendiscriminatie»endetweede«Discriminatiemonitorniet-westerseallochtonenopdearbeidsmarkt»enzalhetkabinetbekijkenofenwelkeaanvul-lendemaatregelennodigzijn.2)VergrotenvandeweerbaarheidvanslachtoffersHetisernstigenkwetsendalsiemandhetslachtofferwordtvanrassendiscriminatie.Degevolgendaarvanwordennogernstigeralsiemandzichvervolgensafsluitvandesamenleving.Hetkabinetwilvoorkomendatmensenlangsdekantkomentestaan.Specifiekeaandachtmoetdaarbijwordenbesteedaanjongeren,omdatzijbedui-dendvakerrassendiscriminatieervarendanouderen,inhetbijzonderophetinternet,opdearbeidsmarktenindehoreca.Datiszorgelijk,omdathetjongerenkandemotiverenbijhetzoekennaareenplekindesamenleving.Hetkabinetwildeweerbaarheidvanslachtoffersvergroten,ondermeerviahetbrederaanbiedenvanweerbaarheidstrainingen.Hetkabinetneemthaarverantwoordelijkheidalshetgaatomdebestrij-dingvandiscriminatieenhaatzaaienophetinternet.Eenvoorbeeldhiervanisdeondersteuningvanhetproject«ToleranceOnline»vanhetMeldpuntDiscriminatieInternetendeNationaleJeugdraad.Straf-bareuitingendienentewordenverwijderdvanhetinternet.Erbestaateenextraverantwoordelijkheidalssprakeisvandiscriminerendeen/ofhaatzaaiendetekstenopinternetforadiesubsidieontvangenvanhetRijk.Daaromhebikafsprakengemaaktmetmarokko.nlenmaroc.nloverinspanningenomdiscriminerendeenhaatzaaiendetekstenbinnenhetuurteverwijderen.Eeneenduidigekabinetslijnwordtopditvlaknagestreefdvoordoordeoverheid(mede-)gesubsidieerdewebsites.3)Vergrotenprofessionaliteitvanorganisatiesinhetdiscriminatieveld.Erwordtgewerktaanvergrotingvandeprofessionaliteitenonafhan-kelijkheidvaninstantiesdiehetbeleiduitvoeren.Deorganisatiesdiebetrokkenzijnbijdeaanpakvanrassendiscriminatiemoetenbovendepartijenstaanommetgezagdiscriminatiescherptekunnenbestrijden.Zijmoetenookvermeendediscriminatiekunnenherkennen.Mensenmogenimmersniettenonrechtevandiscriminatiewordenbeschul-digd.Ditisookeenvereisteomhetdraagvlakvoordeaanpaktevergroten.Hetkabinetzaldebetrokkenorganisaties(Art.1,politie,OM)vragendeverschillendegegevensuitbestaanderegistratiesenrapportagesindetijdeninhoudelijkbeteropelkaaraftestemmen,zodaterjaarlijkseeneenduidigbeeldoverdiscriminatieinNederlandkanwordenverschaft.Hieraanzijngeenextrakostengebondenvoorpolitieenjustitieketen.3.5AanpakruimtelijkesegregatieGemengdwoneninleefbarewijken.Wijkenmoeten(weer)leefbaarenprettigzijnvoorallebewoners.Dewijkenaanpakisdaarbijeenkrachtiginstrument.1Dezegeeftovereenperiodevan8tot10jaarextraaandachtaandewijkendieerhetslechtstvoorstaan.Dewijkenaanpakdraaitomdemensenindewijken,omhunkinderen,hunhuizen,hunkansenenmogelijkheden.Hetomvatzowelfysiekeherstructureringalsverbeteringvandesocialeeneconomischesituatieindewijk.Belangrijkonderdeelvandewijkenaanpakisvoor-waardentescheppenzodatallebewonersvandewijkenhunzelfver-1Hetkabinetverwijstvoordewijkenaanpaknaardeafzonderlijkenota’senbrievendiehieroverzijnverschenenonderkamernummer30995.OpCuracaoisdewijkaanpakopgepaktmetdeondertekeningvanhetcharter«KompromisodiBario»op15oktober2009.Deuitvoeringvandewijkactieplannenvoordezewijkenbegintditjaarnog.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2517 trouwenenhungevoelvanveiligheidenonderlingeverbindingweerterugkrijgen,doorprojectenwaardewijktrotsopisendiedebewonersietsextra’sgeven.Economischegroeiindeaandachtswijkenisbelangrijkomdathetzorgtvoornieuwebaneneneennieuwtoekomstperspectief.Hetondernemer-schapindeaandachtswijkengroeitstevig.Datblijktuiteenrecentonder-zoekvanEIMinopdrachtvanhetministerievanEconomischeZakennaardeontwikkelingvanondernemerschapinde40aandachtswijken.VolgenshetonderzoekvanEIMisdeondernemersquote(maatstafvoorhetonder-nemerschap)vooralle40aandachtswijkenin20096,3procent.In2007wasditnogmaar5,4procent.Tenopzichtevan2007isdeondernemers-quotevandeaandachtswijkendanooksnellertoegenomendandievanNederlandalsgeheel.InNederlandwordtreedsdecennialangbeleidgevoerdomderuimtelijkeconcentratievanmensenmeteenlagesociaal-economischestatustegentegaan.MededaaromzijnerinNederlandgeengetto’s,indezinvannogoarea’s.Ditneemtnietwegdaterin(grote)stedenwijkenzijnontstaanmeteenaanzienlijkaandeelnieuweNederlandersdietotdelaagsteinko-menscategorieënbehoren.Inenkelewijkenvormenzijinmiddelsdemeer-derheidvandewijkbevolking.Descheidingdiedoordezeontwikkelingoptreedtiszorgelijk,omdathetontmoeting,integratieensocialestijgingbelemmert.1Hetkabinetistegenstandervanetnischhomogenewijken.Hetwilbevorderendatwijkenplaatskunnenbiedenaaneenvariëteitaanbewoners.NieuweNederlandersmoetennietoverwegendaangewezenzijnopeenwoningineenspecifiekdeelvandestad.OorspronkelijkeNederlandersmoetenhet(weer)aantrekkelijkkunnenvindenomindezewijkentegaanwonen.Omdittebereikeniseenintensieveinzetopgemengdbouwennodig.Gemengdbouwenleidttoteengemengdebevolkingsopbouw.Ookeenweloverwogensysteemvanwoonruimteverdelingkanhiertoebijdragen.MetbovengenoemdemaatregelenreageerthetkabinetmedeopdeaanbevelingenvandeSocialistischePartijindenota«Gedeeldetoekomstopschoolenindebuurt»2om«witte»wijkentoegankelijkertemakenvoornieuweNederlanders,danwelvoormensenmetlagereinkomens.Hieronderwordendebelangrijksteinstrumentengenoemddiegemeentenencorporatieskunneninzettenomtotmeermengingtekomen.Dezezaliksteedsonderdeaandachtbrengenvanlokalebestuurders,belangen-groepenencorporaties.Woningbouw1.Herstructureringenwijkenaanpak.Indewijkendieopditmomentaandachtvragenzijngemeentenencorpo-ratiesbezigdewoningvoorraaddievooralbestaatuitcompactgebouwdewoonblokkentevernieuwen.Sloopennieuwbouwbiedendekansomteinvesterenineennieuwaanboddataantrekkelijkisvoorverschillendedoelgroepen.2.Gemengdbouwen.Erwordenopditmomentmeerderemethodenindepraktijkgebrachtommengingtebereiken.Zoalshetbouwenvanduurderewoningenindekoop-enhuursectoralstegenhangervansocialewoningbouwindewijkzelf,hetopdemarktbrengenvanklushuizen(hettekoopaanbiedenvanopteknappenwoningeninachterstandwijkenindeverwachtingdatditondernemendewoningzoekendenuitanderesocialebevolkingslagentrekt),ofbouwenmetalsdoeldepopulatieindewijktemengen.Bijvoor-1ZiederapportenvandeVROM-Raad«Stadenstijging»(2006)en«Stadenwijkverwe-ven»(2009).2«Gedeeldetoekomstopschoolenindebuurt;10SP-voorstellentegensegregatieengettovorming»,SadetKarabulut,SP,decem-ber2008.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2518 beelddoordebouwvaneenwooncomplexvoorstudentenofhetbevor-derenvanparticulierewoningverbetering.Hierbijmoetopeenslimmewijzegekekenwordennaarde«maatvanmengen».Naastdewoningzelfzijnookdewoonomgevingenhetvoorzieningenniveauvanbelang.Daar-naastishetvanbelangom,waarmogelijk,indebeterewijkenbetaalbarewoningbouwterealiseren.Opdiemanierontstaatdaarookeengevarieer-derewoningvoorraad.3.Regionalewoningbouw-/verstedelijkingsafspraken.Metalsdoeldedrukopbepaaldewijkenvandegrotestedenteverlichtenzijnopregionaalniveauafsprakengemaaktmetde(grote)stedenenrandgemeentenombuitendestadmeersocialehuurwoningenengoed-kopekoopwoningenterealiseren.Dezeafsprakenmoetenookdaadwerke-lijkwordennagekomen.Woonruimteverdeling1.Experimenterenmetvariabelehuren.Inverschillendegemeentenlopeninteressanteexperimentenomgemengdwonentebevorderen.Dezezijneropgerichthuurdersmeteenlagerinkomenmeerkanstegevenophetverwervenvaneenwoninginhetduurderewoonsegment,maarookomervoortezorgendatmensenmethogereinkomenstegeneenhogerehuurinhunhuizenkunnenblijvenwonen.2.Sturingvandewoonruimteverdeling.Deervaringendieindiversegemeentenzijnopgedaanmethetingrijpenindewoonruimteverdelingzijnergwisselend.HetkabinetgeefterdaaromdevoorkeuraandatgemeentenzelfbepalenhoemenlokaalwilingrijpenbinnendekadersvandeHuisvestingswet.Specifieksturenopherkomstbijhettoewijzenvanwoningenachthetkabinetnietwenselijkenditisstrijdigmethetdiscriminatieverbod.GemeentenkrijgenmetdeherzieneHuisvestingswet1vanafmedio2010eenextrahulpmiddelomdewoonruimteverdelingtesturenbijoverlastopbasisvanhetcriteriumleefbaarheid(naasthetalbestaandecriteriumvanschaarste).Daardoorkunnenzijgerichtingrijpenalsdeleefbaarheidineenwijkonderdrukstaatofdeoverlasttegrootwordt.DeWetbijzonderemaatregelengrootstedelijkeproblematiek–ookbekendalsdeRotterdamwet–geeftgemeentenvanaf2006demogelijkheidomtesturenopdeinkomenseisinkomenuitarbeidbijhettoewijzenvanwoningenindaartoeaangewezenwijken.TotophedenmaaktalleendegemeenteRotterdamineenaantalwijkeninRotterdam-Zuidgebruikvandezewet.DesystematiekvandeRotterdamwetenvande(herziene)Huis-vestingswetzalopnieuwonderdeaandachtvangemeentenwordengebracht.3.6AanpaksegregatieinhetonderwijsOokophetterreinvangesegregeerdonderwijswilhetkabinethandelendoptredenommeermengingtebereikeninvooralhetbasisonderwijs.Gemengdebasisscholenkomennietvanzelftotstandenblijvennietvanzelfgemengd.Erisalmeerderedecenniaeenprocesgaandewaarbij«witte»oudershunkinderenopscholenbuitendewijkplaatsenalszijdathetbesteachtenvoorhunkinderen.HetgevolgisdatdeschoolineenwijkmetrelatiefveelnieuweNederlanderseenoveraanbodkrijgtvankinderenmeteenniet-westerseachtergrond.Ditlegteenextradrukopdezescholenomdatdezekinderenbijaanvangvandeleerplichtigeperiodeveelaleentaalachterstandhebbenenmeeraandachtvragen.1DeherzieneHuisvestingswetzalinhetnajaarvan2009aandeTweedeKamerwordenaangeboden.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2519 Verdergaatdittenkostevandeontmoetingtussenkinderenvanverschil-lendeachtergrondenendustenkostevandeintegratie.Inelfgemeentenlopenopditmomentpilotswaarinverschillendemaatre-gelenwordenuitgeprobeerdomtotmengingtekomen,zoalsaanmeld-procedures,dubbelewachtlijsten,voorlichtingoverdeschoolkeuzeenhetstimulerenvanvriendschapsscholen.DeTweedeKamerontvangtin2010eentussenresultaatvandezepilots.Ookondersteuntdeoverheidoudersdiezelfinitiatievennemenomscholenenklassentemengen.Maardepraktijklaatziendatdezeouderinitiatievenfragielenvaaknietduurzaamzijn.Zokunnenoudersdiehetinitiatiefnemenhierinalleenkomentestaantegenoveranderewitteouders,ofgeenaansluitingvindenbijoudersmeteenniet-westerseachtergrond.Uiteindelijkkanhetertoeleidendathetinitiatiefonvoldoendenavolgingvindt,demengingniettotstandkomtendebetreffendeoudershunkindooknaareen«witte»schoolsturen.Hetisvoorhetslagenvandezeinitiatievendaaromnoodzakelijkdatgemeentenenscholendeurgentievandezekwestievoelenentijdigingrijpen.Zijhebbenookdewettelijkeopdrachthieroverteoverleggenenafsprakentemaken.Waarkansenvoorkinderenophetspelstaan,maggeentijdverlorenworden.1DevrijheidominNederlandscholentestichtenopbasisvanonderanderegodsdienstigeoflevensbeschouwelijkeovertuigingiseenbelang-rijkgegeven.Datisenblijfteenuitgangspuntbijhetonderwijsbeleid.Echter,inhetverlengdehiervandoetzicheengebrekaanontmoetingvoorbijmetnamescholenwaarvandeleerlingpopulatiesomsuitsluitenduitnieuweNederlandersbestaat.Ookhiergeldtdatdoorsamennaarschooltegaanensamendingendoen,kinderenlerenomtegaanmetverschil,waardoorverschilvanzelfsprekendwordt.Hetisvangrootbelangdatookdezescholenzichdaarommederichtenopdergelijkeontmoetingen.Daarnaastblijktdelaatstejarenbijsommigeislamitischeenhindoescholenkwetsbaarheidbijhetleverenvankwalitatiefgoedonderwijsenineenenkelgevalophetterreinvangoedburgerschap.Ditiseengemistekans.Immers,deschooliseenplekvanoverdrachtvannormenenwaarden:deNederlandsecultuur,waarbijhetdemocratischgedachtegoedenburgerschaphooginhetvaandelstaan.Ditkomtondermeertotuitingindekerndoelen,waarvanburgerschaponderdeelis.Viasamenwerkingsverbandenmetscholenwaaropookkinderenzittenuitandereculturenenmetanderelevensovertuigingenkanzowelontmoe-tingalsdeoverdrachtvandemocratischgedachtegoedwordenbevor-derd.3.7Huwelijks-engezinsmigratie,huwelijksdwangenremigratieHetkabineterkenthetgewichtvanproblemendiemethuwelijks-engezinsmigratiesamengaanenheeftineenbriefvan2oktober2009aandeTweedeKamergerichtemaatregelengeformuleerd.2Metdeaanpakhuwelijks-engezinsmigratiewilhetkabinetbevorderendatmigrantenmetvoldoendebagageinNederlandkomenwonenenwerken,huwelijks-dwangwordtbestredenendeintegratieeneconomischezelfstandigheidvanvrouweninNederlandwordtbevorderd.Deaanpakhuwelijks-engezinsmigratieomvatdevolgendebeleidslijnen:1.Intensiveringvandebestrijdingvanfraudeenmisbruikrondhuwe-lijksmigratie.2.VersterkingvaninburgeringsmaatregelenvóórennadebinnenkomstinNederland.3.Versterkingvandeemancipatievandehuwelijkspartnerviainburge-ringrichtingarbeidsmarktendoorhettegengaanvanongewenste1Omnieuweenergieinhetprocesvanmengingtekrijgen,organiseerdeikinoktober2009samenmetdestaatssecretarisvanOCWverantwoordelijkvoorprimaironderwijs,ennamenshetkabinet,eenbijeenkomstgerichtophetverzamelenenuitdragenvanerva-ringenmetgemengdescholeninhetbasison-derwijs.HetKenniscentrumGemengdeScholen,deStichtingKleurrijkeScholenenForum,InstituutvoorMulticultureleOntwik-keling,warenprominentbijdeorganisatiebetrokken.2Kabinetsaanpakhuwelijks-engezinsmi-gratie,TK2009–2010,32175,nr.1.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2520 aspectenvanhuwelijksmigratie,zoalsonvrijepartnerkeuze,huiselijkgeweld,achterlating,polygamieenneef/nichtenhuwelijken.TevensbiedthetWetsvoorstelModernMigratiebeleid1dat15september2009onderverantwoordelijkheidvandeministerenstaatssecretarisvanJustitienaardeKamerisgestuurdinstrumentenomeengrotereverant-woordelijkheidbijreferententeleggen,waarondereenstelselvaninfor-matieverplichtingenenbestuurlijkeboetesdatookvantoepassingisopdereferentenvanhuwelijks-engezinsmigranten.Remigratiewordtdoorhetkabineteveneensbezienvanuithetperspectiefvanhetbevorderenvanintegratie.Voormigrantenuitdeeerstegeneratiedieverlangennaarhetlandvanherkomstnadatzijineenuitzichtlozeuitkeringssituatiezijnbeland,biedtdeRemigratieweteenuitweg.OmtestimulerendattoegelatenmigranteneenduidelijkekeuzemakenvooreentoekomstvoorhenzelfenhunkindereninNederlandendaarookininves-terenwordtdeRemigratiewetherzien.Hetbetrefteenverhogingvandeleeftijdsgrensvan45naar55jaar,verlengingvandewerkeloosheidster-mijnvanzesmaandennaaréénjaarwerkloosheidenvandeverblijfster-mijninNederlandvandrienaarachtjaar.Op13november2009hebikdeKamerdaaroverperbriefgeïnformeerd.23.8MigratieenintegratievanMOE-landersDelaatstejarenisdearbeidsmigratieuitdeMidden-enOost-EuropeseEU-lidstaten(MOE-landen)naarNederlandaanzienlijktoegenomen.DesituatieenintegratieproblemenvanMOE-landerszijninmiddelsinkaartgebracht.3GeziendeverwachtingdateenaanzienlijkdeelvandearbeidsmigrantenuitMidden-enOostEuropavoorlangeretijdinNeder-landzalverblijven,ishetvanbelangactiefintezettenophuninburgering.Onvoldoendetaalbeheersingheeftnegatieveconsequentiesvoorondermeerdeveiligheidopdewerkvloerenhetsamenlevenindebuurt.Werk-geversorganisatieshebbenzichbereidverklaardeenbijdrageteleverenaandetaalcursussen.EU-burgerskangeeninburgeringsverplichtingwordenopgelegd.Vrijwil-ligeinburgeringblijkttotnutoeonvoldoendeeffecttesorteren.HetkabinetzaldekomendetijdaandringenopeenEU-bredestudieoverditonderwerp.ErisopditmomentgeenenkelediscussieoverintegratievanEU-burgersbinnenEuropa.Voorhetdraagvlakvanhetvrijeverkeeriseendergelijkediscussieoverintegratieeninburgeringechtervangrootbelang.Medionovember2009zaldeministervoorWWImedenamensdeministervanSZWeenbeleidsreactieopondermeerhetRisbo-rapportoverdepositie,inburgeringenintegratievandeMOE-landersinNeder-landaandeTweedeKameraanbieden.4.TotbesluitIndezenotitieheefthetkabinetdeactualiseringvanhetintegratiebeleidgepresenteerd.Metdebestaandeennieuweofgeactualiseerdebeleids-lijnenstreefthetkabinetnaareensamenleving,waarinalleNederlanders,ongeachtherkomst,zichveiligenthuisvoelenenwaarinzijsamenwerkenaaneengedeeldetoekomst.Eenopensamenlevingwaarinbelangrijkeverworvenhedenzoalsgelijkheidvanmannenenvrouwen,homo’senhetero’senvrijheidvanmeningsuitingzijnveiliggesteld.Dekomendejarenstaaninhettekenvanhetwegwerkenvanhetachterstalligonderhoudindeinburgeringvandeafgelopendecenniaenhetbevor-1WijzigingvandeVreemdelingenwet2000enenkeleanderewetteninverbandmetdeversterkingvandepositievandereferentinhetregulierevreemdelingenrechtenversnel-lingvandevreemdelingenrechtelijkeprocedure(Wetmodernmigratiebeleid),TK2008–200932052,nrs.1–22BriefBeantwoordingmotieHeroverwegingRemigratiewet31700XVIII,nr.20dd4dec.2008.3A.Weltevrede,J.deBoom,S.Rezai,L.Zuiderwijk,G.Engbersen(2009)Arbeidsmi-grantenuitMidden-enOost-Europa;eenprofielschetsvanrecentearbeidsmigrantenuitdeMOE-landen.Rotterdam:Risbo.J.deBoom,A.Weltevrede,S.Rezai,G.Engbersen(2008)Oost-EuropeaneninNederland;eenverkenningvandemaatschappelijkepositievanmigrantenuitOost-EuropaenvoormaligJoegoslavië.Rotterdam:Risbo.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2521 derenvanvoldoendekennisbinnenreguliereinstellingenvooreenadequateaanpakvandespecifiekeproblemenvandeverschillendedoel-groepenwaarvoorzewerken.DitmoetertoeleidendatindenabijetoekomstallemigrantenhunverantwoordelijkheidnemenvoorhetlerenvandetaalenhetreilenenzeilenvandeNederlandsesamenleving,zodatnietalleenzijzelf,maarookhunkindereneenplekzullenvindenindesamenleving.EensamenlevingwaariniedereenmeedoetenmeeteltenwaarindeburgersvanNederlandmethungezichtennaarelkaartoestaan.Kortom,eenkabinetsbeleiddatdesamenlevingdeveerkrachtgeeftdienodigisomtekunnenomgaanmetdegevolgenvanimmigratieenhetvertrouwenbiedtdatNederlandweliswaarverandert,maarnietverslech-tert.DeministervoorWonen,WijkenenIntegratie,E.E.vanderLaanTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2522 BIJLAGEOVERZICHTUITVOERINGINTEGRATIEBELEID1.DeltaplanInburgeringDeaanloopproblemenvandenieuwewetInburgeringzijnaangepaktdoormiddelvanaanpassingvandewet,meertijdvoorgemeentenenaanbie-dersenverbeteringvanderegistratiemogelijkhedeninISI.Ondanksdezeaanpakloopthetaantalvoorzieningenechterachteropdeprognose.Hiervoorzijnaanvullendemaatregeleningesteldwaaronderextramiddelen,meereffectievewerkwijzenvoorhetbenaderenvanvrijwilligeinburgeraarseneencampagne.12.OnderwijsSociaal-cultureleensociaal-economischeachterstandwordtvaakdoorge-gevenvandeenegeneratieopdeandere.HetistebetreurendateenaanzienlijkdeelvandekinderenvannieuweNederlandersaanhunonder-wijsloopbaanbegintmeteenflinkeachterstandincognitieveontwikkelingentaalvaardigheidinhetNederlands.Voorverbeteringvandeachter-standenvanmigrantenenhunkinderenwordendevolgendemaatregeleningezet.•Ondersteuningvandetaalvaardigheiddoormiddelvanvoor-envroegschoolseeducatie.HetkabinetstreeftdedoelstellingnadatoptermijnallekinderenuitdedoelgroepgaandeelnemenaaneenVVE-programmavanvoorschoolseeducatie.•Extrataalonderwijsinschakelklassen(positieveresultatenvolgensdeevaluatieonderzoekenuit2008en2009).•Uitbreidingvanhetaantalbredescholennaar1500scholenin2011(huidigedoelstellingvan1200bredescholenisalbereiktin2009).•Versterkteinzetophetbestrijdenvanschooluitvaldoormiddelvanhetprogramma:«Aanvalopdeuitval».2Ookneemthetkabinetmaatre-gelenomdezogenoemde«overbelasteleerlingen»ondersteuningenstructuurtebieden.3•Omalleleerlingenvroeginhunschoolloopbaankennistelatenmakenmetdemaatschappijentelatenervarenwathetbetekentomeenonbetaaldebijdrageteleverenaandesamenleving,isvanafschooljaar2011–2012demaatschappelijkestageverplichtonderdeelvanhetcurriculumvanleerlingeninhetvoortgezetonderwijs.Demaatschap-pelijkestagekaneenpositievebijdrageleverenaandesocialesamen-hangdoordatzijmensenmetverschillendeachtergrondenmetelkaarincontactbrengtwaardoorhetbegripvoorelkaartoeneemt.Leer-lingenkunnenhunmaatschappelijkestagedoenbijvrijwilligersorgani-satieszoalssportverenigingen,cultureleinstellingenofwelzijnsinstel-lingenindewijk.•Implementatievanoverdrachtvanburgerschapensocialeintegratieinhetonderwijs(wettelijkeverplichting).•Tegengaansegregatieinhetbasisonderwijs.43.JeugdbeleidMetgeneriekeinstrumentenalslaagdrempeligeopvoedondersteuningviadeCentravoorJeugdenGezin,deWetInvesteringeninJongeren(WIJ),deaanpakjeugdwerkloosheidéndeplusvoorzieningenvooroverbelastejongereninhetvmbo/mbowilhetkabinetdeperspectievenvandemigrantenjeugdverbeteren.Daarnaastishetvanbelangdatmigrantenenhunkinderenbeterwordenbereiktdoorhulpverlenendeinstanties.Hier-voorishetactieprogramma:«diversiteitinhetjeugdbeleid»opgezet5.Ditkentdevolgendedoelstellingen•Vergrotenvanhetbereikondermigrantenvaninstellingenvoorjeugd-zorg.1TK2008–2009,31143,nr.38en67.2TK2005–2006,26695,nr.32;TK2007–2008,26695,nr.42enTK2008–2009,26695,nr.613ZiekabinetsreactieophetWRR-Rapport«Vertrouwenindeschool»4juni2009,TK2008–2009,29544,nr.190.4TK2007–2008,31293,nr.3enTK2008–2009,31293,nr.535TK2007–2008,31001,nr.52.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2523 •Versterkenvandedeskundigheidvanprofessionalsvoorwerkenmetmigranten.•Verspreidingvaninterventiemethodiekenvoorhetwerkenmetmigranten.VoordeuitvoeringvanhetprogrammaisopdrachtgegevenaanZonMw.Hiervooris10mln.beschikbaarindeperiode2008–2012.Concretelopendeactiviteitenenopgeleverdeproductenzijn:•Eind2008zijninAmsterdam,RotterdamenNoord-Brabantacademi-schewerkplaatsendiversiteit(2008–2011)opgestart.Hierwerkenprofessionals,jeugdorganisaties,gemeenten,universiteiteneneenmulti-etnischcoachingsteamsamenompraktischeenbewezeneffec-tieveaanpakkenteontwikkelen.•Eriseeninventarisatieuitgevoerdnaarhetaanbodvanopmigrantengerichteinstrumentenvooropvoedingsondersteuning(ECO3/Sardes).•Ontwikkelinginterculturelemeetladder(gereedseptember2009)(VJI).•Aanbevelingen/Handreikingversterkenfrontlinie(gereedseptember2009)(VJI).•Inventarisatievanaanbod/lacuneseffectieveinterventiesvoorniet-westersejongeren(2008–2011)enaanpassendatabankeneffectieveinterventies(Nji)•GereedschapskistvooropdiversiteittoegesnedenCentravoorJeugd&Gezin(september2009).•Kennissynthesepreventiepolarisatieenradicalisering(COTi.s.m.Forum).•Nulmetingmonitor(CBS/SCP).4.WonenensegregatieVoorhettegengaanvandefysiekesegregatievanbevolkingsgroepenzijndevolgendemaatregelenopgezet.•Differentiatievandeeenzijdigewoningvoorraadinconcentratiewijkendoormiddelvanherstructurering(ISV)engemengdbouwen.•Uitvoeringvanregionaleafsprakenoverdehuisvestingvanlageinko-mensgroepeninderandgemeentenvandegrotesteden(bestuurlijkevoortgangsgesprekkenoverdewoningbouwafspraken2005–2010endekomendeverstedelijkingsafspraken2010–2020).•Stimulerenvaneenmeergemengdebevolkingssamenstellinginachterstandswijkendoormiddelvanexperimentenmetvariabelehurenenvergrotenvandemogelijkhedenvoorwoonruimteverdeling.•HetrealiserenvaneenstimulerendeleefomgevinginwijkenenbuurtendoormiddelvanhetactieplanKrachtwijken.15.ArbeidsmarktHetarbeidsmarktbeleidkentinprincipeeengeneriekeaanpak.Metdezemaatregelenwordenookmigrantenenhunkinderengeholpen.Daarnaastzijnmaatregelenopgezetvoorhetactiefbestrijdenvandiscriminatie,hulpbijhetzoekennaarwerkenhetontwikkelenvanvaardigheden,stimule-ringvanhetdiversiteitsbeleideniseronderzoekgedaannaardeeffectivi-teitvanreïntegratietrajectenvoorallochtonen.2Omdegevolgenvandeeconomischecrisisteverminderenisinhetvoor-jaarvan2009hetactieplanJeugdwerkloosheidopgesteld.3Hierbijkrijgtdehogewerkloosheidondermigrantenjongerenbijzondereaandacht.Zobevattendeconvenantenmetde30regio’sopnadrukkelijkverzoekvanhetkabinetexplicieteactiviteitenvoorallochtone,i.c.kwetsbare,jongeren.OokishetlandelijkoverlegMinderheden(LOM)actiefbetrokkenbijdeuitvoeringvanhetactieplanJeugdwerkloosheidinderegio.1Hetkabinetverwijstvoordewijkenaanpaknaardeafzonderlijkenota’senbrievendiehieroverzijnverschenenonderkamernummer30995.2ZiekabinetsreactieophetSER-advies«Nietdeafkomst,maardetoekomst.Eenbeterepositievoorallochtonejongerenopdearbeidsmarkt»,TK2006–2007,29544,nr.99;TK2007–2008,29544,nr.126en149;190.TK2008–200928719,nr.60.3TK2008–2009,29544,nr.189.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2524 6.BeleidvoorspecifiekegroepenHetbeleidvoorintegratieeninburgeringkentoverhetalgemeeneengeneriekebenadering.Alleenwanneerersprakeisvanbijzondereomstandighedenofsituatieskanaanvullendbeleidnodigzijn.•VoorAntilliaans-enMarokkaans-Nederlandseprobleemjongerenisaanvullendbeleidnodig.HetkabinetheeftdeafgelopenjaarmeerderebrievennaardeTweedeKamergestuurdoverdeaanpakvandezegroepen.1•VoordeaanpakvanRomainNederlandiseenbriefnaardeTweedeKamergestuurdenisextrageldbeschikbaargekomen.2•NaardesituatievandemigrantenuitMidden-enOost-Europeselanden(deMOE-landers)isonderzoekgedaan.Eenstandpuntbepalinghieroverzalinhetnajaarvan2009aandeTweedeKamerwordenverstuurd.7.ActiefburgerschapendialoogAanhetbereikenvandedoelstellingenbijactiefburgerschapwordtbijge-dragendoordeoprichtingvanhetHuisvoorDemocratieenRechtsstaat3,hettrajectopwegnaarhetHandvestverantwoordelijkburgerschap4,deLokaleproeftuinenburgerparticipatie,deCodevoorgoedopenbaarbestuur5enhetprojecttotversterkingvandeGrondwet.Ookzijndiverseinitiatievenvoorontmoetingendialoogeneenpilotprojectsocratischemethodeuitgevoerd.Tevenszijnenkelespecifiekeprojecteneropgerichtjongereningesprektelatengaanoverdewaardenvandedemocratischerechtsstaat.Uitvoeringseptember2009–juni2010.8.DiscriminatieenbestrijdenenvoorkomenNederlandvoerteenactiefbeleidomracismetebestrijden.AlsvervolgopdeconferentievandeVNinDurbanin2001heeftdeNederlandserege-ringhetNationaalActieplanRacismebestrijding2003–2007gepresenteerdenuitgevoerd.HethuidigekabinetheeftinhetCoalitieakkoorddeaanpakvandiscriminatiealsspeerpuntbenoemd.Debelangrijkstemaatregelenzijnalsvolgt.•DeWetgemeentelijkeantidiscriminatievoorzieningenisop28juli2009inwerkinggetreden.6Hetwetsvoorstelbevatdeverplichtingvoorgemeentenomdeingezetenenvanhungemeentetoegangteverlenentoteenantidiscriminatievoorziening.•DeinvoeringvandeWetisvergezeldgegaanvaneenlandelijkecampagnegerichtopdemeldingsbereidheidvanslachtoffersvandiscriminatietevergroten.Dezecampagneheeftvan23junitot2augustusplaatsgevonden.•DebewindsliedenvanSocialeZakenenWerkgelegenheidhebbendeTweedeKamereenplanvanaanpakaangebodenoverdeaanpakvandiscriminatieopdearbeidsmarktvanniet-westersemigranten.•DehandreikingLokaleAanpakDiscriminatiegenaamd«Iedereen=Gelijk»isopgesteldinsamenwerkingmetdeVNG,BZKenWWI.Inseptemberhebbenerdrieregionaleinformatiebijeenkomstenplaats-gevondenomdegemeententeinformerenoverdeWetgemeentelijkeantidiscriminatievoorzieningenendehandreiking.•DeaandachtvoordiscriminatiebijpolitieenOMissterkvergroot.Ineenlandelijkeaanwijzingisvastgelegddatinallegevallenvandiscri-minatieaangiftemoetwordenopgenomen.Verderiserinelkepolitie-regioeenRegionaalDiscriminatieoverleg(RDO)ingesteld,waarinperiodiekoverlegplaatsvindtvanpolitie,OMenADV’soverdezakendiespelen.•LaterditjaarverschijnendeMonitorRassendiscriminatieendetweedeDiscriminatiemonitorniet-westerseallochtonenopdearbeidsmarkt.1VoordeaanpakvanAntilliaans-Nederlandseprobleemjongeren,zieTK2007–2008,26283,nr.31enTK2009–2010,26283,nr.52.VoordeaanpakvanMarokkaans-Nederlandsepro-bleemjongeren,zieTK2008–2009,31268,nr.13.2TK2008–2009,31700XVIII,nr.90.3TK2008–2009,31475,nr.A6.4TK2008–2009,29614,nr.12.5TK2008–2009,31701,nr.19.6TK2008–2009,31439,nr.A.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2525 Aandehanddaarvanzalwordenbezienoferaanvullendemaatregelennoodzakelijkzijn,opdearbeidsmarktofopanderebeleidsterreinen.•IndeArbeidsomstandighedenwetisdezezomereenbepalingopge-nomendiewerkgeversverplichtomeendiscriminatiebeleidtevoeren.•Recentisindatkaderhetproject«ToleranceOnline»vanhetMeldpuntDiscriminatieInternetendeNationaleJeugdraadgelanceerd.Ditproject,datmogelijkwordtgemaaktdoordeministeriesvanWWI,JustitieenOCW,heeftalsdoelstellingomjongerenbewusttemakenvankwetsendeendiscriminerendeuitlatingenophetinternet.9.VrouwenactiverenenterugdringeneergerelateerdgeweldVoorhetterugdringenvaneergerelateerdgeweldisin2006hetprogram-maeergerelateerdgeweldopgezet(zieookde5evoortgangsrapportageuitjuli2009).1Hierinzijnonderanderedevolgendemaatregelengeno-men.•Werkenaaneenmentaliteits-engedragsveranderingindeeigengemeenschappenviaafsprakenmetmigrantenorganisatiesoverdeuitvoeringvanhetpreventieprogramma:«aandegoedekantvandeeer».•Afsprakenmet10gemeentenin2009overderealisatievaneenlokalepreventieaanpak.Onderdeelhiervanisdeverbeteringvandesamen-werkingencontacttussenmigrantengroepeneninstantiesendevergrotingvanhetbereikenvertrouwenvanmigrantenininstellingen.•Eindevaluatievan«aandegoedekantvandeeer»voorjaar2011.•OndersteuningdoorhetLandelijkExpertisecentrumEergerelateerdGeweld(LEC)eneenonderwijsprogrammavoorpolitie,openbaarministerieendezittendemagistratuur.HetisdebedoelingdatdeSSR2tot4cursussenperjaarzalorganiseren.•Verbeteringvanhetinzichtineergerelateerdgeweldviacasuïstiekon-derzoekverrichtopzakenvanmogelijkeergerelateerdgeweld,opgrondvangegevensdiebeschikbaarzijnbijdepolitie,vrouwenopvangende3lokalebestuurlijkepilots.OverdemaatregelenvoordeemancipatievanvrouwenenmannenuitmigrantengemeenschappenisdeTweedeKamerindebrief«Emancipatievanvrouwenenmannenuitetnischeminderheidsgroepen»2geïnfor-meerd.Hetgaathieronderandereomdevolgendemaatregelen.•OmvrouwenteactiverenzijninhetkadervanhetprogrammaDuizendenéénKrachtmet25gemeentenafsprakengemaaktoverhetcreërenvaneensluitendparticipatieaanbodomzoveelmogelijkvrouwentebereikenmeteenpassendtraject.•Voordeemancipatievanvrouwenenmeisjesuitetnischeminder-heidsgroepenishetvanbelangdathunmannenenvadersbereiktwordenenmeegaaninhetemancipatieproces.Daaromiseenbudgetvan€2,4miljoenbeschikbaargesteldaangemeentendieeenvader-centrumwillenrealiseren.10.TegengaanvanpolarisatieenradicaliseringIn2007ishetactieplanpolarisatieenradicalisering2007–2011opgesteld.3DedoelenvanhetActieplanzijnalsvolgtgeformuleerd:•Hetvoorkomenvan(verder)processenvanisolatie,polarisatieenradicaliseringdoorhet(weeropnieuw)insluitenvanmensendiedreigenafteglijdenofzichaftekerenvandeNederlandsesamenle-vingendemocratischerechtsorde.•Hetvroegtijdigsignalerenvandezeprocessendoorbestuurdersenprofessionalsenhetontwikkelenvaneenadequateaanpak(pro-actie).•Hetuitsluitenvanmensendieduidelijkegrenzenhebbenoverschreden1TK2008–2009,30388,nr.34.2TK2008–2009,30420nr.128.3TK2006–2007,29754,nr.103.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2526 enervoorzorgendathuninvloedopanderenzoveelmogelijkbeperktwordt(repressie).In2008ismetdelokaleondersteuninggestart.Eensysteemvanco-finan-cieringisvormgegeven.Daarnaastisin2008hetkennis-enadviescen-trumNuansaopgericht.Nuansabeantwoordtvragen,verwijstdoornaarrelevantedeskundigheidensteltbasistoolsbeschikbaar(voorbeeldpro-jecten,factsheets,handreikingen).In2008zijnoplokaalniveaudiversespecifieketrainingenopgezetvoorbijvoorbeeldonderwijs,politie,jeugdwerkenreclassering.ViaNuansawordtgezorgdvoorvoldoendekennisenhandelingsmethodenomdesge-vraagdteondersteunenbijdeaanpak.Ookdeinternationalesamenwer-kingheeftin2008vormeninhoudgekregen.EennetwerkvanEuropesebeleidsmakersisopgezetvooruitwisselingvangoedepraktijken.In2009organiseerthetministerievanBZKeenCities-Conferencewaareerstelijns-werkersuitheelEuropaervaringenenbestpracticesmetelkaarkunnenuitwisselen.In2008isdeeersteTrendanalyseuitgekomen.Hierinwordendeontwikke-lingenophetterreinvanpolarisatieendrievormenvanradicaliseringbeschrevenengeanalyseerd.11.Gemeenschappelijkeintegratie-agendavanRijkengemeentenVoorverbeteringvandesamenhangtussendeactiviteitenvanRijkengemeentenophetgebiedvanintegratieisdegemeenschappelijkeinte-gratieagenda«Datgenewatonsbindt»opgesteld.1Alsonderdeelvandezeagendazijnenwordenbijeenkomstengeorganiseerdaandehandvanverschillendeintegratiethema’szoalsinburgering,onderwijs,werk,wonen,socialeintegratie,actiefburgerschap,emancipatie/participatievanmigrantenvrouwenenveiligheidengezondheid.1TK2007–2008,31268,nr.8.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31268,nr.2527