Voortgang over meedoen in democratie en samenleving

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2025–202636 800 VIIVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Binnenlandse Zaken enKoninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2026Nr. 101 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN ENKONINKRIJKSRELATIES Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 2 juli 2026Democratie is van ons allemaal. Waar burgers, collectieven en maatschap-pelijke organisaties de ruimte krijgen, zien we maatschappelijke initia-tieven tot bloei komen. Deze democratische gemeenschap is hard nodig:dreigingen van binnen- en buitenaf vragen dat we onze democratieweerbaar maken. In mijn brief van 2 juli 2026 heb ik de samenhangendeaanpak voor een weerbare democratische rechtsstaat toegelicht(Kamerstuk 29 279, nr. 1063). Het betrekken van mensen in de democratieen samenleving is een belangrijk onderdeel van deze aanpak. In deze brieflicht ik verder toe hoe het kabinet de mensen die onze democratie makenmeer ruimte wil geven en wil ondersteunen.Als hoeder van de democratische rechtsstaat wil ik de ruimte voorinitiatief, invloed en zeggenschap van burgers versterken. Hoe we dedemocratie meer van ons allemaal kunnen maken zie ik daarbij alskernopgave. Daarbij heb ik in het bijzonder aandacht voor de versterkingvan democratisch ethos in de hele samenleving. Deze brief biedt ookinzicht in de voortgang van de plannen zoals aangekondigd door mijnvoorganger aan uw Kamer in juni 20251, waarmee ik voldoe ik aan detoezegging uw Kamer hier over te informeren.1. Initiatieven versterken: investeren in gemeenschapskracht Onze democratische gemeenschap is sterk: de initiatieven, ideeën enoplossingen die eruit voortkomen, dragen bij aan de veerkracht van onzedemocratie. Ze vormen haar basis. De bevlogenheid waarmee mensenzich inzetten voor de samenleving is inspirerend en verdient een podium.Dat niet alleen – ik wil ook ruimte en ondersteuning bieden.1Kamerstukken II 2024/25, 36 600 VII, nr. 142. kst-36800-VII-101ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2026Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 1011 1.1 De kracht van de maatschappij versterken Als overheid willen we maatschappelijke initiatieven beschermen, steunenen ruimte geven, zonder ze over te nemen, te domineren of in te perken.Recent onderzoek van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur(NSOB) laat aan de hand van praktijkvoorbeelden zien dat regulering enoverheidshandelen de ruimte voor burgerschap (onbedoeld) juist kaninperken. De overheid moet meer aandacht hebben voor ruimte makenvoor en ondersteunen van burgerschap, in plaats van het te willenorganiseren.2 Dat is precies waar we op inzetten. Afgelopen jaar hebbenwe geïnvesteerd in maatschappelijk initiatief door het hele land. Viaondersteuning aan bewonersinitiatieven zoals de Landelijke Verenigingvoor Kleine Kernen (LVKK) en het Landelijk SamenwerkingsverbandActieve bewoners (LSA) bereiken we zowel kleine kernen als stedelijkewijken. We creëren ook letterlijk ruimte met de Huizen van ActiefBurgerschap, die inmiddels zijn uitgegroeid tot 50 plekken door heelNederland. Deze laagdrempelige ontmoetingsplekken bieden bewoners,maatschappelijke organisaties en overheden de ruimte om met elkaar ingesprek te gaan. Ook krijgen initiatiefnemers er hulp om hun plannenverder te brengen. Vanuit de huizen wordt de meerwaarde kernachtigverwoord: «Een Huis van Actief Burgerschap is de plek waar inwoners,overheid, maatschappelijke partners en bedrijfsleven elkaar vinden omsamen te bouwen aan sterke gemeenschappen en een vitale lokaledemocratie. En dat is precies wat een sterke samenleving nodig heeft».Ruimte en ondersteuning bieden gaat ook over het wegnemen vanbelemmeringen. Dat zijn bijvoorbeeld knelpunten rond financiering,regeldruk, of verkokering binnen de overheid, waardoor initiatieven nietaltijd goed weten waar zij terechtkunnen. We willen deze oplossen enpraktische doorbraken realiseren. Dat is niet altijd makkelijk, maar nauwesamenwerking met andere ministeries en maatschappelijke partners helptdaar goed bij. Een concreet voorbeeld van hoe we dit doen is door samente werken aan de Werkplaats Tussenheid Hilvarenbeek. In Hilvarenbeekwerken inwoners, gemeente en Rijk samen om knelpunten vanbewonersinitiatieven sneller te signaleren en op te lossen. Datzelfde doenwe door aan te sluiten bij de ontwikkeling van de pilot Samen voorBuurtkracht. Deze wordt voorbereid in de Haagse Schilderswijk, de Bannein Amsterdam-Noord en het Nieuwe Westen in Rotterdam. Hier bouwenbewonersinitiatieven aan een sterk netwerk, en ontvangen meerjarigebasisfinanciering voor een sterke sociale basis om samenwerking,eigenaarschap en wijkkracht te versterken.Zoals aangekondigd in het coalitieakkoord werken we aan de oprichtingvan een Gemeenschapsfonds. Daarin staan ontmoetingsplekken centraal.Het Gemeenschapsfonds zetten we niet alleen op vanuit de overheid,maar nadrukkelijk samen met maatschappelijke partners, bewonersinitia-tieven en medeoverheden. Zo sluiten we aan bij wat lokaal al gebeurt.1.2 Naar een brede maatschappelijke alliantie op burgerschap Als mensen samenkomen, kunnen mooie dingen ontstaan. Op 29 mei jl.heb ik het We Doen Het Samen-festival bezocht. Hier heb ik gezienhoeveel energie, betrokkenheid en vakmanschap er in de samenlevingaanwezig is bij bewonersinitiatieven, maatschappelijke organisaties,fondsen, bedrijven en overheden. Zij benadrukten hoe belangrijk het isom deze beweging niet van bovenaf te organiseren, maar aan te sluiten2Honingh, M., Samwel, J. E., Toonen, T., & den Uijl, H. (2026). Burgers in de pas of passendburgerschap? Vier praktijken van democratisch burgerschap. Nederlandsche School voorOpenbaar Bestuur.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 1012 bij wat er al gebeurt en samen te zoeken naar manieren om maatschappe-lijke initiatieven beter te ondersteunen. Die oproep ondersteun ik enherhaal ik hier van harte.Die werkwijze staat ook centraal bij de Alliantie voor DemocratischBurgerschap, die afgelopen jaar verder is gegroeid. De Alliantie is eenpubliek-private samenwerking van BZK met het Vfonds en verschillendeprivate fondsen, zoals Porticus, de Janivo Stichting, het VSBfonds enCirrus Foundation. De samenwerking versterkt niet alleen de financiëlebasis, maar ook de inhoudelijke denkkracht en het bereik. Een belangrijkonderdeel van de Alliantie is Loket D, dat bewonersinitiatieven laagdrem-pelig ondersteunt. Loket D is inmiddels drie keer opengesteld. In de eerstetwee rondes samen is ruim € 2 miljoen toegekend, zijn 322 aanvragenbehandeld en 159 projecten ondersteund. De aanvragen kwamen uit hethele land en uit Curaçao. Het loket bereikt daarmee dus ook bewoners eninitiatieven buiten de bekende netwerken. De ondersteunde projectengaan over onze democratische gemeenschap in al haar vormen: vandorpsvisies, jongerenparticipatie, lokale verkiezingen, nieuwe Neder-landers, tot bewonersplatforms en zeggenschap in de wijk. Bewonerskrijgen ondersteuning om zich te organiseren, hun stem te laten horen enmee te praten over onderwerpen die hun dagelijks leven raken. Zo dragendeze initiatieven bij aan meer invloed en vertrouwen in de eigen rol inonze democratie. Verschillende inspirerende initiatieven zijn gesteund,zoals Buurtmoeders Lewenborg in Groningen, waar moeders metgemeente en partners werken aan een wijkplan, en de Eruna YoungLeaders training, waarin Eritrese jongeren democratische vaardighedenontwikkelen en in gesprek gaan met beleidsmakers.Komend jaar bouwen we de Alliantie verder uit, met bestaande en nieuwepartners. Maar ook daarbuiten verbreden we ons netwerk. Zo ben ik bij deronde tafel Onmisbare Schakels van het Oranje Fonds met veelmaatschappelijke initiatieven, fondsen, kennisinstituten, gemeenten enandere ministeries in gesprek gegaan over verschillende thema’s rondgemeenschapskracht, maatschappelijk initiatief en democratischburgerschap. Hier kwamen belangrijke doelen naar voren: we willeninitiatieven erkennen en meer waarderen, een plek aan tafel voor hengaranderen, en een eenduidig aanspreekpunt realiseren, met toegang tot(financiële) ondersteuning waar nodig. Er is veel energie en bereidheidom gezamenlijk op te trekken, en we werken samen om het ook waar temaken.2. Democratisch ethos versterken in de samenleving Mensen dragen onze democratie en samen vormen we een democra-tische gemeenschap. We versterken en ondersteunen daarom hetdemocratisch ethos in de hele samenleving. Daarbij richten we ons op alleburgers, van elke leeftijd en in elke regio. Daarnaast hebben we in hetspeciaal aandacht voor ambtenaren en politieke ambtsdragers, die eenbelangrijke rol spelen in het functioneren van onze alledaagse democratie.2.1. Democratisch ethos van jong tot oud Onlangs is het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO) 2025 verschenen.3Daaruit kwam naar voren dat Nederlandse kiezers in grote meerderheidde democratie als ideaal steunen. Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dater flinke verdeeldheid bestaat onder kiezers over de liberale spelregels die3Van Lit, J. M., & van Alebeek, C. R. A. (2026). Steun voor (en zorgen over) democratie. InHuijsmans, T., Harteveld, E., van der Meer, T.W.G., & Vermeulen, F. (red.). Veelstemmig. DeTweede Kamerverkiezing van 2025. Amsterdam: SKON, p. 8, 115.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 1013 de democratie vormgeven. Daarnaast bestaan er zorgen onder kiezersover democratische erosie, bijvoorbeeld ten aanzien van democratischenormen en de vrijheid van meningsuiting. Dat motiveert om met elkaar ingesprek te blijven over onze democratie: waar ze voor staat, of ze vooriedereen werkt en hoe we haar moeten versterken.We investeren daarom in laagdrempelig informatieaanbod over dedemocratische rechtsstaat, zowel voor jongeren als voor volwassenen.Daarvoor werk ik onder meer samen met ProDemos. Met extra middelenuit het amendement Sneller-Buijsse4 heeft ProDemos het afgelopen jaarhet netwerk kunnen versterken in de regio. Ook in 2026 continueer ik demiddelen voor de regionale inzet van ProDemos. Daarnaast werken wenaar aanleiding van het amendement Sneller-Meulenkamp5 aan een planvoor een verbreding van activiteiten van ProDemos. Hierbij is meeraandacht voor de regio, het mbo en het voeren van gesprekken overdemocratie met mensen die de democratie representeren, zoalsoud-rechters en oud-politici.Specifiek voor jongeren hebben we afgelopen jaar Stichting Tienskipondersteund, een organisatie die jongeren op een praktische manierwegwijs maakt in de alledaagse democratie. Tienskip betoogt datdemocratie overal is, en stimuleert jongeren zelf initiatief te nemen als zeiets signaleren. Via hun Tienskipdagen hebben ze circa 15.000 jongerenbereikt en ondersteund om hun initiatieven te verwezenlijken. Met steunvan het ministerie breidt Tienskip uit naar zes provincies. Jongerenworden via een ereburgertraject ook na de Tienskipdagen begeleid bij huninitiatieven. Zo vergroten jongeren van MBO Oostland de biodiversiteit inhun omgeving door ongebruikte stukken groen te beplanten. Ook zettenjongeren uit Dokkum zich in voor meer straatverlichting en veiligthuiskomen na het uitgaan met het Bikebuddies-initiatief. Zulke ideeën zijntalrijk, en ook aankomende periode steunen we Tienskip om hunondersteuning uit te breiden voor jongeren in heel Nederland. Jongerendenken niet alleen mee, maar komen ook met concrete oplossingen voorhun leefomgeving.2.2 Democratisch ethos onder ambtenaren en politieke ambtsdragers Ambtenaren en politieke ambtsdragers hebben een belangrijke taak inhoe onze democratie werkt. Voor de uitdagingen en dilemma’s die zedaarbij tegenkomen verdienen ze goede ondersteuning. We investerendaarom in het ontwikkel- en trainingsaanbod voor ambtenaren. Zo wordtin de basisopleiding Ambtelijk Vakmanschap een module opgenomenover democratisch rechtsstatelijk handelen, waarvoor komende maandeneen pilot plaatsvindt. Naar verwachting wordt de module begin 2027geïmplementeerd en daarmee beschikbaar gesteld voor alle Rijksambte-naren.Daarnaast financieren we de ontwikkeling van een handboek overdemocratisch ethos, geredigeerd door wetenschappers van de Univer-siteit Leiden. Met input van mensen uit de praktijk buigen meerderewetenschappers zich over de vraag wat democratisch ethos is en welkerol het speelt in het functioneren van de democratische rechtsstaat. Hethandboek komt naar verwachting in 2027 uit.Op lokaal niveau hebben we in 2025 met de Academie van de Verenigingvan Nederlandse Gemeenten (VNG) drie leermodules ontwikkeld omdemocratisch en ambtelijk vakmanschap te versterken voor participatie-4Kamerstukken II 2024/25, 36 600 VII, nr. 79.5Kamerstukken II 2025/26, 36 800 VII, nr. 93.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 1014 professionals en bestuurders. Daarnaast hebben de beroepsverenigingenop decentraal niveau samen met de VNG leeraanbod ontwikkeld op hetgebied van de lokale democratische rechtsstaat, gefinancierd door BZK.6Het aanbod is openbaar toegankelijk en wordt komende periode breedonder de aandacht gebracht onder gemeenten, waaronder de nieuwgeïnstalleerde raadsleden. Dit is in aanvulling op de nieuwe subsidiere-geling beroeps- en belangenverenigingen decentraal bestuur die 1 januari2026 in werking is getreden. Hiermee voorzien de beroeps- en belangen-verenigingen van burgemeesters, wethouders, raadsleden, statenleden,griffiers, gemeentesecretarissen en rekenkamers in opleiding, ontwik-keling, advisering en informatievoorziening. Met toegankelijkere enbredere ondersteuning voor alle beroepsgroepen in het decentraalbestuur wordt o.a. gewerkt aan de versterking van de democratischerechtsstaat.3. Invloed en zeggenschap versterken: decentraal, nationaal eninternationaal De democratische ruimte in Nederland is een groot goed: invloed enzeggenschap van burgers kan besluitvorming verrijken. Het is belangrijkdat we de mogelijkheden voor betekenisvolle invloed en zeggenschap nietalleen beschermen, maar waar mogelijk ook uitbreiden en verbeteren. Datdoen we door goede verankering in wetgeving en beleid, door tevernieuwen, en door goede informatievoorziening, trainingsmogelijk-heden en kennisuitwisseling.3.1 Decentraal niveau Decentrale overheden zijn het afgelopen jaar actief geweest om te komentot een participatieverordening, op basis van de nieuwe Wet versterkingparticipatie op decentraal niveau die 1 januari 2025 in werking is getreden.De wet is een katalysator geweest voor gemeenten om na te gaan hoe zijhun lokale democratie willen vormgeven en daarin invloed en zeggen-schap van burgers realiseren, onder meer via het uitdaagrecht. Omdecentrale overheden hierbij te ondersteunen hebben we meerdere actiesondernomen. Zo hebben we met de VNG een leernetwerk ingericht,waarin gemeenten ervaringen uitwisselen. Ook onderhoudt de VNG eenoverzichtskaart, die inzicht biedt in het aantal gemeenten met eenverordening.7 We bieden daarnaast actuele toolkits en handreikingen,zoals de handreiking Burgerberaden en de praktische inspiratiegidsDigitale Participatie en delen goede praktijkvoorbeelden, te vinden op hetkennisplatform www.lokale-democratie.nl.3.2 Nationaal niveau Ook op nationaal niveau werken we aan betekenisvolle invloed enzeggenschap. Zo vond afgelopen jaar het Nationaal BurgerberaadKlimaat8 plaats. Op 29 mei jl. hebben we de kabinetsreactie op deaanbevelingen van het burgerberaad aan de deelnemers van hetburgerberaad overhandigd.9 Het kabinet neemt direct de helft van devoorstellen over. Onderzoekers van de Radboud Universiteit Nijmegen,6E-learning Aan de slag met de lokale democratische rechtsstaat, VNG, https://vng.nl/trainingen/e-learning-aan-de-slag-met-de-lokale-democratische-rechtsstaat.7Kaart van Gemeenten met een participatieverordening, VNG, https://maps.vng.nl/kaart/gemeenten_met_een_participatieverordening/2025.8Nationaal Burgerberaad Klimaat, https://www.burgerberaadklimaat.nl/home/default.aspx.9Kamerstukken II 2025/26, 32 813, nr. 1564.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 1015 Tilburg University en de Haagse Hogeschool10 concluderen dat deelnameaan het burgerberaad leidde tot meer begrip voor andere meningen. Weverkennen welke vragen relevant zijn voor een volgend nationaalburgerberaad. Zo lijkt het instrument vooral geschikt voor advies overgepolariseerde, complexe en politiek lastige thema’s. Ook onderzoekenwe hoe burgerberaden verankerd kunnen worden binnen de Nederlandserepresentatieve democratie.Het is ook breder van belang om invloed en zeggenschap van burgers opnationaal niveau te versterken. Het afgelopen jaar is samen met hetKennisknooppunt Participatie en de interdepartementale werkgroepparticipatie (IDWP) het advies en trainingsaanbod voor Rijksambtenarenversterkt en benut. Zo wordt de workshop «Goed aan de slag metparticipatie» doorontwikkeld tot de basistraining «Samenwerken met desamenleving» voor gebruik binnen de Rijksoverheid op allerlei thema’s.Een digitale gespreksstarter helpt daarbij.11 We stimuleren ook kennis-opbouw en innovatie, via financiële onderzoeksvouchers die recent zijnverstrekt aan zes vernieuwende voorstellen en via een jaarlijks congres.Binnen de basisopleiding voor Rijksambtenaren bezien we hoe Rijksamb-tenaren het burgerperspectief structureel en beter in kunnen bedden inhun dagelijkse werk.Afgelopen jaar is ook de Nationale Jeugdstrategie gelanceerd.12 Deze issamen met 12.000 jongeren en 10 ministeries opgesteld en beoogt deinvloed en betrokkenheid van jongeren op thema’s die hen raken tebevorderen. De kabinetsreactie op de Nationale Jeugdstrategie wordtnaar verwachting in 2026 naar de Tweede Kamer gestuurd.3.3 Internationaal niveau Het versterken van de invloed en zeggenschap van burgers is ook eenthema voor internationale instituties als de Europese Unie (EU) en deRaad van Europa. Afgelopen november heeft de Europese Commissie hetEuropese Democratie Schild gelanceerd13, en een strategie voor hetmaatschappelijk middenveld uitgebracht.14 Beide onderstrepen het belangvan een sterk maatschappelijk middenveld binnen een democratie. Onsmaatschappelijk middenveld moet vrij en veilig kunnen opereren. Ikinvesteer binnen internationale gremia in samenwerking en kennisuitwis-seling met andere lidstaten op deze en andere thema’s, zoals binnen hetstuurcomité Democratie (CDDEM) van de Raad van Europa en hetInnovative Citizen Participation Network van de Organisatie voorEconomische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO).Vooruitkijkend: democratie maken we samenDeze brief laat zien wat we afgelopen jaar hebben bereikt samen: er zijnveel stappen gezet om initiatieven, democratisch ethos, invloed enzeggenschap binnen onze democratie te versterken. Dat hebben wegedaan met veel partners, en dankzij hun vindingrijkheid, doorzettingsver-mogen en inzet. Deze terugblik houdt ons ook een spiegel voor; wat kanen moet er beter? Juist door te evalueren kunnen we leren en verbeteren.Om inzichtelijk te maken hoe onze inzet ten aanzien van deze thema’s10Jacobs, K. T. E., Bleijenberg, C., & Sipma, T. (2026). Evaluatie Nationaal Burgerberaad Klimaat.Rapport 1. Voorbereiding, ontwerp en verloop. Radboud Universiteit Nijmegen, De HaagseHogeschool, Tilburg University.11Gespreksstarter Aan de slag met participatie, Kennisknooppunt Participatie, https://kennisknooppuntparticipatie.nl/p/gespreksstarter.12De Nationale Jeugdstrategie, https://nationalejeugdstrategie.nl/.13JOIN/2025/791 final.14COM/2025/790 final.Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 1016 uitwerkt in de praktijk, laten we deze zomer op onderdelen van onze inzeteen impact analyse uitvoeren. Ik verwacht deze dit najaar met uw Kamerte kunnen delen.Ik kom veel mensen tegen die zich inzetten voor hun gemeenschap, voorde samenleving, en voor elkaar. Het maakt onze democratie tastbaar, endat verdient alle ondersteuning en ruimte die nodig is. Daar zet ik mijblijvend voor in.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,P.E. HeermaTweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 36 800 VII, nr. 1017