Kabinetsreactie op WRR-rapport 79 'Identificatie met Nederland'

31268JaarnotaIntegratiebeleid2007–2011Nr.9BRIEFVANDEMINISTERSVANJUSTITIEENVOORWONEN,WIJKENENINTEGRATIEAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,19augustus2008HierbijbiedenwijuaandekabinetsreactieaanopWRR-rapportnr.79,«IdentificatiemetNederland».DeministervanJustitie,E.M.H.HirschBallinDeministervoorWonen,WijkenenIntegratie,C.P.VogelaarTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2007–2008KST1216490708tkkst31268-9ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2008TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.91 KABINETSSTANDPUNTWRR-RAPPORTIDENTIFICATIEMETNEDERLAND1.InleidingInseptember2007heeftdeWRRhetrapportIdentificatiemetNederlanduitgebracht.Aanleidingvoordezepublicatievormdedeconstateringvanderaaddathetintegratievraagstuktegenwoordigsteedsmeereenidentiteitsvraagstukisgeworden.DeWRRsteltdatinsteedsbrederepolitiekeenmaatschappelijkekringendeopvattingheerstdatintegratie,naastmaatschappelijkeparticipatie,noodzakelijkerwijseenidentiteits-veranderingimpliceerten,daaraangekoppeld,eenverschuivendeloyali-teitvanhetlandvanherkomstnaarNederland.Deraadconstateertbovendiendatintegratieintoenemendematewordtvoorgesteldalseenzero-sumgame;vanmigrantenwordtverwachtdatzijzichexclusiefzoudenmoeten«identificeren»metNederlandenafstandzoudenmoetennemenvananderebanden.DeWRRplaatstvraagtekensbijdewenselijkheidenhoudbaarheidvaneenscherpedefinitievanNederlandseidentiteitalsantwoordopderoepommaatschappelijkesamenhangtebevorderenenintegratievanminder-hedentotstandtebrengen.Indezetijd,waarindepluriformiteitvandemaatschappijeerdertoe-danafneemt,draagtdepretentievanzo’nafge-bakendenationaleidentiteitervolgensderaadjuisttoebijdatsteedsmeergroepenzichhierinnietzullenherkennen.DaardoorontstaathetrisicovanvervreemdingvandeNederlandsesamenleving.Hetgevaarvandesidentificatieligtopdeloer.Diekanzichuiteninstilzwijgendedesidentificatie,waarbijgroepenmensenzichmentaalterugtrekkenuitdesamenleving,enbijvoorbeeldnietmeergaanstemmenenzichnietbemoeienmethetopenbareleven,maarookinmeerradicalevormenvandisidentificatie,waarbijdedemocratischerechtsordenietlangerwordterkend.Denationaleidentiteit,zobetoogtdeWRR,iséénvandeveleverbindingenwaarmeevolwaardiglidmaatschapvandeNederlandsesamenlevingtotstandkankomen.Deraadpleitvooreenopenidentiteit-sopvattingdieerkentdatmensenzoweldankzijgedeeldebelangen(func-tioneleidentificatie)alsgedeeldenormen(normatieveidentificatie)verbindingmakenmetelkaarenmetdesamenleving.Hetkabinetzietde–hierbovenkortsamengevatte–bijdragevandeWRRaandediscussiesoverdenationaleidentiteitendemanierenwaaropmensenzichmetNederlandkunnenidentificerenalseengelegenheidomzijnvisietegevenopvragenronddeNederlandseidentiteit.HetkabinetvindtdatheteentaakvandeoverheidisderandvoorwaardenvoormensentescheppenomzichmetNederlandtekunnenidentificeren.HetgaatdanallereerstomhetborgenvandekernwaardenenvrijhedenvandeNederlandserechtsstaatenhetstellenenhandhavenvangrenzen.DezestaanimmersaandebasisvanhetklimaatvanvrijheidwaarinbetrokkenheidenidentificatiemetdeNederlandsesamenlevingkunnengedijen.OokdientdeoverheidtebevorderendatburgersoverdekennisenvaardighedenbeschikkenommeetekunnendoenindesamenlevingennietwordenbuitengeslotenofopanderemanierenbelemmerdindemogelijkhedenzichteidentificerenmetNederland.Hetisindeopvattingvanhetkabinetechternadrukkelijknietdetaakvandeoverheidvoorteschrijvenopwelkewijzeenopwelkegrondenmensenzich–individueelofcollectief–metNederlandendeNederlandsesamenlevingzoudenmoetenidentificeren.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.92 2Kabinetsstandpunt2.1AlgemeenHetkabinetconstateertdatereenverschuivingheeftplaatsgevondeninhetdenkenoverdeNederlandseidentiteit.In1999concludeerdedeRaadvoordeMaatschappelijkeOntwikkelingnog,endatwerdnauwelijksweer-sproken,datmeninNederlandweliswaarhechtteaaneennationaleiden-titeit,maardanwelingematigdevorm.Anno2008ishetbeelddiffuus.Migrantengroepenzijnblijvendaanwezigenelementenvanhuncultuurvanherkomstzijnzichtbaarindesamenleving.DeEuropeseintegratieendetoenemendeverknopingvanNederlandmetderestvandewereldroepenvragenopoverdenationaleidentiteit.DatleidttoteenhernieuwdebelangstellingvooreneenzoektochtnaarwatNederlandtypischNederlandmaakt.DefelheidwaarmeedediscussieoverdeNederlandseidentiteitwordtgevoerd,onderstreeptdezorgenvanvelenoverdeplaatseneigenheidvanNederlandindewereld.Deterugkerendevraagofhethebbenvaneendubbelenationaliteitofvanandereculturele«wortels»danwelhetbelijdenvandeislamdeidentificatiemetNederlandindewegstaat,illustreertdebehoeftebijveelNederlandersaaneenherkenbarecultureleomgeving.IndebriefaandeTweedeKamervan12oktober20071heefthetkabinetalzijnstandpuntneergelegdovermeervoudigenationaliteit:«Nationaliteitmaaktdeeluitvanpersoonlijkeidentiteit.Zijgeefthetrechtomzichineenlandteverblijven,daarvrijrondtereizen,hetactieveenpassievekies-rechtuitteoefenenengebruiktemakenvaneenaantalvoorzieningen.Daarstaatookeenaantalplichtentegenover,diemindervanjuridische,maarmeervanpolitiek-maatschappelijkeaardzijn.WettenenregelszijnverbondenmetnormenenwaardendievooriedereendiezichinNeder-landbevindtbetekenishebben.Loyaliteitenverantwoordelijkheidhorendaarbij.BurgerschapwordtverwachtvanalleNederlanders.Respectvooronzerechtsordeendewaardenwaaruitzijisopgebouwd,participatieaandiesamenlevingenhetnastrevenvanpolitiekedoelenmetuitsluitenddemocratischemiddelen,zijndaardebelangrijkstevan.Dezerechtenenplichtenzijnessentieelvoordevrijheidvandeburgersenerzijdsenhetordenenvandesamenlevinganderzijds.(...)Nederlanderschapbevordertdeelnameaanhetmaatschappelijkverkeer.Meervoudigenationaliteithoeftdaaraannietindewegtestaan.Hetzijneerderoverwegingenvanpraktischeenjuridischeaarddieeenbeperkingrechtvaardigendanvermeendedisloyaliteit.Bovendienkanhetdebatovermeervoudigenationaliteitwaarbijloyaliteit,integratieenidentiteitalsscheidslijnwordenopgeworpen,uitlopenopdiskwalificatievanburgers.Eenmeer-voudigenationaliteitisvoorbetrokkenennietaltijdgemakkelijkenwense-lijk,maarhetafstanddoendaarvanevenmin.Hetzouinelkgevalonjuistzijnhetbezitvaneentweedestaatsburgerschapoptevattenalseentekendatiemandnietgoedisgeïntegreerd.Waarhetechtopaankomt,isimmersdebetrokkenheidbijdeNederlandsesamenlevingenrechtsorde.»MedeomdieredenachthetkabinethetongewenstdatzichindeNeder-landsesamenlevinggrotegroepenmensenzoudenbevindendiehierpermanentverblijvenengeenNederlanderzoudenkunnenworden.BijverkrijgingvanhetNederlanderschapmoetwelaaneenaantalvoor-waardenwordenvoldaan.ZoisbijnaturalisatiehetmetsuccesafleggenvaneennaturalisatietoetsverplichtenvoorziethetcoalitieakkoorderinkennisvanhetNederlandsinhetgeheleKoninkrijkdaarbijalsvoorwaardetestellen.DezeeisgaatdanookgeldenvoorpersonendieindeNeder-landseAntillenenArubawordengenaturaliseerd.1KamerstukkenII2007–2008,30166(R1795),nr.25,p.2.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.93 VoorwieinNederlandgeborenengetogenis,isidentificatiemetNeder-landeeneenvoudiger,maarvaakookminderbewustbeleefdprocesdanvoornieuwkomersdiehunvoetstappenookeldershebbenliggen.VeelmigrantenenhunkinderengevenblijkvaneensterkeidentificatiemetzowelNederlandende«eigen»etnischegroepinNederlandalsmethetlandwaarhungenealogischewortelsliggen.1Datisopzichgeenprobleem.Hetkabinetbeschouwthetalseenrealiteitdatburgersmeer-dereidentiteitenhebben,maarverwachtvanhenwelverbondenheidmetenbetrokkenheidbijdeNederlandsesamenleving.Zichbuitendesamen-levingopstellenofzichdaarvanafkerenisweleenprobleem,endatlaatditkabinetdanooknietpasseren.Identificatiewilindevisievanhetkabinetzeggendatmensenverantwoordelijkheidnemenvoordesamen-levingwaarinzijleven.Indeeersteplaatsgaathetdanomhetvervullenvanburgerplichten,bijvoorbeeldophetgebiedvanopenbareordeenbelastingen,netalsdegezamenlijkezorgvooreenleefbarewoonomge-vingenhetmilieu.Indetweedeplaatsbehoorthetmeedoeneneenbijdrageleverenaanhetinstandhoudenvandesamenlevingtotdeverantwoordelijkhedenvanwiedaardeelvanuitmaakt.Eenpuntvanzorgishierbijdatgroepenindesamenlevingworstelenmethunidentiteit.Sommigemigranten,ofhun(kinds)kinderen,hebbenmoeitezichmetdeNederlandsesamenlevingteidentificeren,bijvoor-beelddoordatdecontextenthuisen«buiten»sterkvanelkaarverschillen.Eendeelvanhenondervindtookdrukensomszelfsdwanguithetlandwaaruitzijafkomstigzijn.HetligtvoordehanddatdeoverheidextrainspanningenverrichtomookhenaandeNederlandsesamenlevingtebinden,enerzijdsdoorheneenhelpendehandtebieden–bijvoorbeelddoorhetwegnemenvanbelemmeringenvoormigrantenomafstandtedoenvandenationaliteitvanhetlandvanherkomst–enanderzijdsdoordrangendwangtoetepassenalszijzichafkerenofdewetovertreden.Maarerisnogeentweedebelangrijkeontwikkelinggaande,namelijkdezoektochtnaarauthenticiteitendebehoeftevaneendeelvandebevol-kingomzichmeerals(nationale)gemeenschaptemanifesteren.Ookhieraanwilhetkabinettegemoetkomen–overigenszonderdaarbijeennationalistischeofuitsluitendekoerstekiezen.HetbeleidwaarmeehetkabinethetvooralleNederlandersenvoorallendieinNederlandverblijveneenvoudigerwilmakenomzichmetNeder-landteidentificeren,isinfeitealbeschreveninhetcoalitieakkoord.HetWRR-rapportgeeftechteraanleidingomnogeensopdeuitgangspuntenvandatbeleidintegaan.Dezereactiesluitafmeteenoverzichtvaneenaantalconcretebeleidsmaatregelen.2.2DemocratischerechtsstaatalsgrondslagvoorvrijeidentificatieDekernwaardenenvrijhedenwaaropdeNederlandserechtsstaatisgeba-seerd,staanindevisievanhetkabinetaandebasisvanhetklimaatvanvrijheidwaarinbetrokkenheidenidentificatiemetdeNederlandsesamen-levingkunnengedijen.Hetkabinetstaatvoordezekernwaarden,verde-digtzetegenaantastingenvoerteensamenbindendbeleiddatmensenuitnodigtomzichmetdezewaardenenvrijhedenteidentificeren.2MetdewijzigingvandeRijkswetophetNederlanderschapwordteenverklaringvanverbondenheidingevoerdwaarindenieuweNederlanderbijaanvaar-dingvanhetNederlanderschapzweertofverklaartdathijdegrondwette-lijkeordevanhetKoninkrijkderNederlanden,haarrechtenenvrijhedenrespecteertenzweertofbelooftdathijdeplichtendiehetstaatsburger-schapmetzichmeebrengtgetrouwzalvervullen.3HiermeewordtdeverbondenheidvanhetindividumetNederlanduitgedruktintermendienaardemeningvanhetkabinetvooralleNederlandersgelden.1RotterdamJongerenSurvey2006.2ZieinditverbandookdepassagesoverdeweerbaredemocratieindekabinetsreactieophetWRR-rapport«Dynamiekinislamitischactivisme»,KamerstukkenII,30800VInr.115.327juni2008,Stb.270.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.94 IndeNederlandseopvattingenoverdeverhoudingtussenindividuengemeenschapstaat,naasteenverantwoordelijkheidvaneeniederjegensdegemeenschap,depersoonlijkevrijheidengelijkwaardigheidvanallemensencentraal.Elkmensheefthetrechtoverzijneigenlottebeschikkenengeenmensismiddelinhetbereikenvangemeenschappelijkedoelen.NietvoornietsisheteersteartikelvanonzegrondwetdebepalingdiezegtdatallendiezichinNederlandbevindeningelijkegevallengelijkbehandeldworden.Discriminatiewegensgodsdienst,levensovertuiging,sekseofseksuelegerichtheid,politiekegezindheid,ras,ofopwelkegronddanook,isniettoegestaan.HetrespectvoordemenselijkewaardigheidzonderonderscheidstaataandebasisvandedriekernwaardendiedoordeCommissieUitdragenKern-waardenvandeRechtsstaatwordenbenoemd:vrijheid,gelijkwaardigheidensolidariteit.1VrijheidwilzeggendatallemenseninNederlandvrijzijnomtedenken,tezeggenentedoenwatzewillen,maaralleenalszedaarmeegeeninbreukmakenopdevrijheidvananderennietingevaarbrengen.Allemensenzijngelijkwaardig,wantdemenselijkewaardigheidenvrijheidvandeéénisnietbelangrijkerdandievandeander.Gelijk-waardigheidbetekentdaterruimteisvoorverschillentussenmensenenverschilleninopvattingenenlevensbeschouwingen.DeCommissieUitdragenKernwaardenvandeRechtsstaatconstateertdatalskern-waarde«gelijkwaardigheid»weinigterdiscussiestaat,maardatdediscussievooralgaatoverdevraaghoedezekernwaardemoetwordeningevuldendezezichverhoudttotdekernwaardevrijheid.2Vrijheidkentveleaspecten.Devrijheidvanmeningsuitingisdebasisvandeomgangsvormenindedemocratischesamenleving.Zonderdezevrij-heidisgeenopencommunicatiemogelijkenvindtergeenpubliekdebatplaats.Vrijheidomvatookgodsdienstvrijheidenvrijheidvanlevensover-tuiging.HetzijnvooraldezevrijhedendiesterkverbondenzijnmetdevormingvaneenNederlandsenationalestaat,waarbijnatuurlijkmoetwordenerkenddatindepraktijk«afwijkende»levensovertuigingennietzondermeergeaccepteerdwerdenendathetbeginselvangewetensvrij-heidbevochtenwerdtenkostevaneenkatholiekeminderheid.Vanuitdezestrijdiseentraditiegegroeidvanwederzijdseacceptatie.Actievetolerantie,respectvoorenrespectvolleomgangmetiederslevensovertui-ging,inclusiefdevrijheidomvangeloofteveranderenofgeengeloof(meer)aantehangen,beschouwthetkabinetdanookalseenwezens-kenmerkvandeNederlandsesamenleving.Solidariteitiseenuitdrukkingvanhetbesefdatwijalseenlingnietkunnenoverleven.Omsamenteleven,moetenwesamenwerken–maarookwieniet(volledig)kanmeedoen,heeftrechtopeenmenswaardigbestaan.Solidariteitligttengrondslagaandeverzorgingsstaat,maarverplichtevenzeertotmeedoennaarvermogen.Solidariteitgaatoverhettonenvanrespectvooranderen,maarbrengtookmetzichhetactiefopkomenvoorderechtenvananderenalsdieernstiginhetgedrangzijn.3Dezesolidariteitblijftnietbeperkttotdeeigenkringofheteigenland,maarstrektzichuittotpotentieelallemensen.DitbrengtmetzichmeedatNederlandeenactievegesprekspartnerwilzijninEuropeesverbandeninalleinternationaleverbandenwaardatvantoepassingis,zodatheteenbijdragekanleverenaaninternationaalvreedzaamleven.Bovengenoemdekernwaardensluitennietaltijdnaadloosopelkaaraan;zekunnenconflictenveroorzakenendilemma’soproepen.Dedemocrati-scherechtsstaatbiedtprimamechanismenomdaarmeeomtegaan.Maardatkanalleendoortegelijkertijdvasttehoudenaaneenononderhandel-barekern.DitgeldtmetnamevoordereedsaangehaaldekernwaardendieaangevenwelkgedragbinnendegrenzenvandeNederlandserechts-staatpastenwelkgedragdaarbuitenvaltendusonacceptabelis.Neder-1Onverschilligheidisgeenoptie.Derechts-staatmakenwesamen.Adviesvandemaatschappelijkecommissie«Uitdragenkernwaardenvanderechtsstaat»inopdrachtvandeMinistervanJustitieendeMinistervanBinnenlandsezakenenKoninkrijksrelaties,DenHaag,13februari2008.2Uit:AdviesvandecommissieUitdragenKernwaardenrechtstaat(DenHaag,2008).3Uit:AdviesvandecommissieUitdragenKernwaardenrechtstaat(DenHaag,2008).TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.95 landheeftopditgebiedeenachtenswaardigetraditie.Demilitairedienst-plichterkendegewetensbezwaren,maarookdesocialezekerheidswetgevingbiedtruimtevoormensendieomprincipiëleredenennietverzekerdwildenzijn.DeNederlandseonderwijswetgevingbiedtalheellangruimteaaniedereenomonderwijsvandeeigenovertuigingtegevenentevolgen.HeterkennenvanverschilinopvattingenenovertuigingenisdiepgeworteldindeNederlandsewetgevingenheeftgezorgdvoorduur-zamevreedzameverhoudingen.Beslissendisofderuimtediemensenwordtgebodenenhetgedragdatzijvertonen,uiteindelijkacceptabelzijnbinnenhetgeldendesysteem.VoordeNederlandsesamenlevingbetekentdezestellingnameoverdekernwaardenvanderechtsstaatverschillendezaken:•DebestaandewettenenregelsgeldenvooriedereendieinNederlandverblijft.Deoverheiddientdezemetkrachttehandhaven.•Ditimpliceertdatveelaandachtmoetwordenbesteedaanhandhavingvanderegels.Omdevrijheidvandeééntegenoverdevrijheidvandeanderteverdedigenishetnodigdatovertredingvanderegelsookwordtaangepakt.Goedontwikkeldeopsporing,toezichtenhandha-vingisiniedersbelangenvormteenbelangrijkeprioriteitvoorhetkabinet.•Wiezichindiebestaanderegels,ofdeuitlegdaarvan,nietkanvinden,heeftallerechtomdatuittesprekenenteproberendezelangsdemo-cratischewegteveranderen.Derechtsstaatzalzichechtermetkrachteninzetvanallerechtsmiddelenteweerstellentegendegenendiedatproberenmetondemocratischemiddelen.•Deoverheidconsulteertdebelanghebbendeburgersbijhettotstand-brengenvanregels.•Bijhetnemenvanbelangrijkebesluitenwordtrechtgedaanaandediversiteitaanbelangenenopvattingen,ookalwerktditsomsvertra-gendopdebesluitvorming.Alleenzokunnenwettenenregelseenbindendefactorindesamenlevingzijn.•Deoverheidheeftdeplichttehandelenconformdewet,eninhetbijzonderdeGrondwetendemensenrechtenverdragen.Alleendanzijndevrijhedenenrechtenvooreeniedergeborgd.2.3Nationaleidentiteit:eenzaakvanálleNederlandersEenbelangrijkemeerwaardevanhetWRR-rapportisdathetaandachtvraagtvoorhetcomplexekaraktervannationaleidentiteit.Nationaleidentiteitenwordenpersoonlijkingevuld,maarveronderstelleneencollec-tiefzelfbeeld.Identiteitenhebbeneengeschiedenis,komenergensvandaanenzijnbovendiencontextgebonden.Zewinnenaanbelangenvervagenweernaargelangdeomstandigheden.HetgevoelvanNederlan-derschapdatoverheersttijdensmomentenvannationaleverbondenheid–bijvoorbeeldtijdensbelangrijkemaatschappelijkegebeurtenissen,tijdensgrotesport-encultureleevenementenoftijdenseenverblijfinhetbuitenland–ebtinhetlevenvanalledagweerweg.Identiteitenverbindenonsookmetdetoekomst.Zemakenduidelijkwatineenveranderendewereldnietzomaaropgegevenkanworden,maaromvattenook–gedeelde–idealeneneenvisieopwatnagestreefdmoetworden,hoedetoekomsteruitmoetzien.NederlandseidentiteitbehoorttoeaanálleNederlanders:zijgeveniederopeigenwijzeinvullingaanhunNederlanderschapenaanwatvoorhenNederlandtotNederlandmaakt.DieindividueleinvullingneemtnietwegdatercultureleherkenningspuntenzijndieveelNederlandersdelen.Eengemeenschappelijkeidentiteitiszoweleenproductvandegeschiedenisalsvaneengezamenlijkbeeldvandetoekomst,vangedeeldeervaringenenverhalendieiedereenkentendoorgeeftaanvolgendegeneraties.DeTweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.96 kerndaarvanwordtgevormddoor–uiteraard–deNederlandsetaalenherkenningspuntendieonzegeschiedenisletterlijkzichtbaarmaken,zoalsonskoningshuis,burgerschapsrituelen,museaenmonumenten.Maarevenzeerbehoorttotdiekerneenhistorischzelfbeeldvaneenkleinlanddatkanbogenopeeneeuwenlangestrijdtegenhetwater,eenhandels-geest,technologischvernuftenopenheidtegenoverandersdenkendenenanderslevenden.Tenslottebestaandeherkenningspuntenookuitcultu-releuitingen,uitlandschappelijkeenbouwkundigekenmerkendieNeder-landzijngezichtgeven,enuiteenschiereindeloze,zichindeloopvandegeschiedenisontwikkelende,verzamelingongeschrevenmaniereneninformelegedragscodesdienaargelangdesituatieopdevoorgrondtreden.Vooraldiealledaagseomgangsvormen,manieren,landschappelijkeenbouwkundigekenmerkenbiedenherkenbaarheid,geveneengevoelvanwat«normaal»envanzelfsprekendis.Voorbeeldenhiervanzijnbegroetingsrituelen,maarookkledinggewoonten,hetonderhoudenvandeachtertuintjesendeeetcultuur.Daarbijgeldtoverigensweldatomgangsvormenengedragscodesvaaksterkgebondenzijnaaneenbepaaldesocialecontextenvariërennaargelangdefamilie-envrienden-kring,werkomgeving,politiekepartij,geloofsgemeenschapensportver-enigingwaarmeninverkeertofdebuurtwaarinmenwoont.Watindeenesituatiewordtbeschouwdalsongedwongenofgezellig,kanineenanderegeldenalsonbeleefdofoverlast.Gevoelensvanwat«normaal»envanzelfsprekendisbepalenmedeofmensenzichwelofnietthuisengeaccepteerdvoeleninhunleef-omgeving.Alleenaldaaromkandeinstroomvanmigranten–indewijk,deschool,devereniging,dewerkomgeving–gepaardgaanmetgevoe-lensvanonbehagen,verliesenzelfsonveiligheid.Dezegevoelenswordensterkernaarmatehetgedragvannieuwkomerssterkerafwijktvanwatvoorheenalsnormaalgold,enhelemaalbijcrimineelofandergrens-overschrijdendgedrag.Indezeomstandighedenkandeoverheidnietafzijdigblijvenendientzijintegrijpen.Tegelijkertijdishetineendynamischesamenlevingonontkoombaardatnormenveranderenencontinuwordenbijgesteld:gedragingenofcultuur-uitingendievroegernietwerdengeaccepteerd,wordendatnuwel,maarkunnenevengoedweeropnieuwterdiscussiewordengesteld.Indepluri-formesamenlevingdieNederlandvanoudsheris,zijnnormenenwaardenvoortdurendonderwerpvanvaakfellediscussie.Doorprocessenalsglobaliseringeninternationaliseringiserwelietsessentieelsveran-derd.Deconfrontatiemetdenkwijzenengebruikenuitanderelandenzorgtervoordatnormatievekadersineensteedshogertempohunvanzelfsprekendheidverliezen,ersteedsvakerruimtewordtopgeëistvoornieuwedenkwijzenengebruiken.Datraaktdirectaandegrondslagenvanhetsamenleven,enroeptnieuwe,urgentevragenop.Hetdebatovernationaleidentiteitgaatóókhierover:hoeveelruimteiservoornieuwegebruikenendenkwijzen,waarliggendegrenzen,watisonaantastbaar?Datdebatmoetwordengevoerdenmagookcontrover-sieelzijn.Hetkabinetonderschrijfthetbelangvangemeenschappelijkenormvindingeneenopendebatwaarinpositiesennormenduidelijkwordenuitgesprokenenbesproken.Discussieendebatindemedia,depolitiekenderestvandesamenlevingzijnessentieelvoorhetinstand-houdenvandedemocratie,óókwanneerextremestandpuntentersprakewordengebracht.Eencontroversieeldebatbetekentechternieteenrespectloosdebat–netzominalsrespectbetekentdatmenzwijgtomdeandernietvoorhethoofdtestotenoftemishagen.Respectbetekentwel:rekeninghoudenmetgevoelensvananderen,nietnodelooskwetsen,TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.97 kunnenincasserenengeduldhebben.Respectverondersteltookeenrealistischeblikopdeeigenpositie.Vannieuwkomersindesamenlevingmagverwachtwordendatzezichaanpassenaandedaarheersenderegelsenalgemenegebruiken.Eenrealistischeblikisdaarnaastnodigindeontvangendesamenleving.Bijvoorbeeldindevormvanhetbesefdateensamenlevingdienieuwkomersopneemt,hunruimtemoetbiedenendaardoorverandert.Ineendemocratischerechtsstaatkaniedereenmeedoenaanhetvaststellenvanderegels,gebodenenverboden.Juisthetdemocratischeproces,gecombineerdmetdegarantiesvanderechts-staat,maaktdatmogelijkzonderdathetrisicobestaatdatdekernwordtaangetast.2.4Bindingensamenhang:verschillendewegen,gezamenlijkreisdoelTerwijldeWRRvooralingaatopdeidentificatiemetNederlanddoornieuwkomersendeacceptatievannieuwkomersalsdeelvandeNeder-landsesamenlevingenvandeNederlandseidentiteit,ishetkabinetvanmeningdathetdebatoverNederlandsenationaleidentiteitvraagtomeenruimerebenadering,dieoogheeftvoordeopgavetotsocialebindingtussenállendiedeeluitmakenvandeNederlandsesamenleving.Doelmoetzijneensamenlevingtotstandtebrengenwaariniedereenzichthuiskanvoelen.DatbetekentdatburgersinNederlandgezamenlijkvoordetaakstaandeNederlandsesamenlevingzodaniginterichten,datzijruimteenhouvastbiedt.Ruimtevooreigenheid,vrijheidenpluriformiteit,houvastdoorhetstrevennaargemeenschappelijkheid,zekerheidenherkenbaarheid.Socialesamenhang,eenvandezespijlersvanhetkabinetsprogramma«Samenwerkensamenleven»,isdanookeenopgavedieverderreiktdandeintegratievanmigrantenindeNederlandsesamenleving.Deopdrachtomopvreedzamewijzeomtegaanmetmaatschappelijketegenstel-lingen,achterstandentebestrijdenenwaarmogelijkmensenonderlingteverbindenstrektzichuitnaarjongenoud,hoog-enlaagopgeleid,gezondemensenenmensenmetbeperkingen,naardegenendiehunwortelshieralvelegeneratieshebbenzowelalsnaarnieuwkomersindeNederlandsesamenleving.Participatie,emancipatie,bindingenintegratiezijnsleutelwoordenvooraldezegroepen.Hetkabinetsteltechterookvastdatdeintegratie,identificatieenbindingvan(voormalige)migrantenenhunkinderenmetdeNederlandsesamenlevingeenvandedringendstevraagstukkenvandezetijdis.Socialesamenhangisimmersnietdenkbaarzonderdeintegratievanjuistdeze,inomvangtoegenomen,groepenindesamenleving.Omdieredenisintegratieeenzelfstandigdoelvanhetkabinetsbeleid.OnderwijsenarbeidcruciaalvooremancipatieenverbindingDeWRRwijstopdeverschillende,naastelkaarbestaandewegendiebeschikbaarzijnvoorhetbevorderenvanbindingmetNederland.Ookalsmensenzichincultureelopzicht(nog)weinigverbondenvoelenmetNederland,biedenonderwijs,arbeidendeleefomgevingbelangrijkeaanknopingspuntenomidentificatiemetNederlandteversterkeneneenscheidend«wij-zij»-denkentussendeverschillende(etnische)groepentegentegaan,aldusdeWRR.HetkabinetismétdeWRRvanmeningdatdeschool,dewerkplekendewoonomgeving(stad,buurtofwijk)belang-rijkeplekkenzijnwaarmensendebindingmetdeNederlandsesamenle-vingkunnenervarenenversterken.Onderwijsenarbeidbiedenmensenbijuitstekaangrijpingspuntenzichteverbindenmetanderenoverdegrenzenvanhunprimaire(groeps)identiteitenheen.Zekeropschooleninhetwerkkomenzeimmersregelmatigenlangdurigopeenvanzelfspre-kendemaniermetelkaarincontact,werkenzesamenopbasisvanweder-zijdseafhankelijkheidentellenhunindividuelecapaciteitenmeerdanTweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.98 statusverschillenofgroepsgebonden(etnische)identiteiten.Onderdieomstandighedenkunnenmensenelkaargemakkelijkerbeoordelenalsindividuinplaatsvanalslidvaneengroep,enhunstereotyperingenoverelkaarbijstellen.Indehuidigeontzuilde,opprestatiegerichtesamenle-vingvormenwerkenscholingsteedsbelangrijkerebronnenvan(persoon-lijke)zingeving,maatschappelijkestijgingensocialecontacten.Ofwel:onderwijsenwerkzijnvoorvelenbijuitstekdomeinenwaardoelen,normenenemotiessamenvallenenkansenliggenvooridentificatiemetdesamenleving.BovendienvormenschoolenwerkplekbelangrijkeplaatsenvancultureleoverdrachtvandeformelenormenenaldieongeschrevenmaniereneninformelegedragscodesdiezonauwverwevenzijnmetdeNederlandsecontextenmetdemanierenwaaropinNederlandmetdiversiteitwordtomgegaan.Onderwijsenarbeidbiedentenslotteookmogelijkhedenvooridentifi-catieopeenindirecteremanier.Wanneerdoorscholingenwerkdesociaal-economischepositievanmensenverbetert,stijgthunmaatschap-pelijkaanzien,hebbenzijmeergripophunleven,eenrobuustereidenti-teitenzijnerbeterevoorwaardenomhetontstaanvanscheidslijnentussengroepentevoorkomen,socialesegregatieteverminderenensamenhangenbindingtebevorderen.Hetkabinetdoeteenappèlopalleburgersommeetedoenindesamenlevingopbasisvanwederzijdseacceptatieengelijkwaardigheid.Vanálleburgerswordtverlangddatzijeenplaatsverwervenindesamenlevingdooreenopleidingtevolgenenafmaken,eeninkomenteverwervenendeverantwoordelijkheidtenemenvoordeopvoedingvanhunkinderen.VannieuwkomerswordtóókverwachtdatzijdetaallerenenzichverdiepeninhetreilenenzeilenvandeNederlandsesamenleving.EnvanautochtoneNederlanderswordtverwachtdatzijdeinspanningenvannieuwkomersopwaardeschattenenopenstaanvoormensenmeteenandereetnische,cultureleoflevens-beschouwelijkeachtergronddiemeewillendoenindesamenleving.1Buurt,wijkenstad:proeftuinenvooridentificatiemetdesamenlevingOndankshetfeitdateencombinatievanontwikkelingen(toegenomenmobiliteit,internationalisering,deverspreidingvanICTendeindividuali-sering)bepaaldegroepenminderafhankelijkheeftgemaaktvansocialecontactenenvoorzieningeninhundirecteleefomgeving,ontlenenveelmensennogaltijdeenzekerebindingaandebuurtofstadwaarinzijwonen.Hetkabinetiszichbewustvanhetbelangvanstedelijkeidentifi-catie.Voormigrantenkandestadofbuurteenidentificatiekadervormendateenvoudigertecombinerenismetloyaliteitgevoelensmethetlandvanherkomst.Ineenaantalwijken–veelalindegrotesteden–isdesamenstellingvandebevolkingingrijpendveranderdendeleefbaarheidsterkonderdrukkomentestaan.Erissprakevaneenverliesvanherkenningspuntenvoordeoorspronkelijkebewoners,afkalvendesocialebindingensocialecontroleentoenemendeonveiligheid,wantrouwenenfrictiestussenbevolkingsgroepen,overlastdoorhangjongerenencrimineelgedrag.Hierdoorvoelenmensenzichvaakonveilig,mijdenzecontactenindebuurtoftrekkenzichterugachterdevoordeur.Hetkabinetheeftdezeproblematiekhoogopdepolitiekeagendagezetviahetprogramma«VeiligheidbegintbijVoorkomen»2enhetActieplanKrachtwijken.3Deaanpakvanhetkabinetmoetertoeleidendatdezewijkenweeromge-vormdwordentotvitalewoon-,werk-enleefomgevingen,waarmeemensenzichkunnenidentificerenenzichzoweerbetrokkengaanvoelenbijdeNederlandsesamenleving.1Integratienota2007–2011,KamerstukkenII2007–2008,31268,nr.1,p.5.2KamerstukkenII2007–2008,28684,nr.119.3Integratienota2007–2011,KamerstukkenII2007–2008,31268,nr.1.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.99 Indevolgendeparagraafzaleenaantalbeleidsmaatregelenenbeleids-voornemensderevuepasserendiedepersoonlijkeidentificatievanmensenmetNederlandversterken.Maatschappelijkeemancipatiedooronderwijs,meedoendoorwerk,enopgroeienenwonenineenstimule-rende,veiligeleefomgevingvormendepijlersvanhetintegratiebeleidvanditkabinet.IndeIntegratienota2007–2011:Zorgdatjeerbijhoort!heefthetkabinetzijneigenvisieontwikkeldophetbeleiddathiervoornodigis.3Enwatdoetdeoverheid?3.1EenveiligeleefomgevingalsvoorwaardeHetkabinetstaatvooreensamenlevingwaarinmensenzichveiligenvertrouwdvoelen.Veiligheidiseenvoorwaardevoormensenomzichmethunwoon-enleefomgevingtekunnenidentificeren.Hetveiligheidsbeleid,eninhetbijzonderhetprogrammaVeiligheidbegintbijVoorkomenrichtzichophettegengaanvanagressieengeweld–waaronderhuiselijkeneergerelateerdgeweld–endeaanpakvanoverlastenverloedering.Hetleverthiermeeeenpositievebijdrageaandeidentificatiemogelijkhedendiemensenterbeschikkingstaan.1Hetkabinetkiestdaarbijvooreenpersoonsgerichteaanpakomdecriminaliteitenoverlastterugtedringen.Somsbetekentditdateenhardeaanpaknodigis,bijvoorbeeldwanneeriemanddoorblijftgaanmethetplegenvandelictenofoverlastgevendgedrag.Inanderegevallenvolstaanmaatregelendiegerichtzijnophetbewerkstelligenvaneenpositievebindingmetdesamenleving,zoalsscholingofgerichtearbeidstoeleiding.InhetlichtvandehierbesprokenproblematiekishetvangrotebetekenisdatdeTweedeKamerzichinruimemeerderheidpositiefbetoondeoverditbeleid.Doelstellingisdatin2010decriminaliteitinNederlandmet25procentisafgenomentenopzichtevan2002.Daarmeezijnwealopdegoedeweg:decriminaliteittegenburgersisgerekendtotenmet2007metcirca10procentgedaald.Hetveiligheidsbeleidvanditkabinetstelthetvoorkomenvancriminaliteitenhetterugdringenvanoverlastcentraal.HetkabinetzetviahetprogrammaVeiligheidbegintbijvoorkomenenhetActieplanoverlastenverloedering2hooginophetvoorkomenvanproblemenenspanningenzodatmensenzichprettigenveiligvoelenindeeigenbuurt.Ditbeleidrichtzichophetversterkenvanhetinstrumentariumzodatoverlastgeversalineenvroegstadiumviaeenopdepersoongerichteaanpakophetjuistepadkunnenwordengeholpen.Ookdesamenwerking(tussenketen-partners)oplokaalniveauwordtversterkt,zoalsdoordeafstemmingvandeaanpakinveiligheidshuizen.Daarnaaststimuleerthetactieplanhetzelfoplossendvermogenvandeburgers(denkhierbijaanbuurt-bemiddelingsprojecten).BijdeTweedeKamerisinmiddelseenaantalmaatregelenaanhangigterbestrijdingvanvoetbalvandalismeenernstigeoverlast.3HetgaatdaarbijomeenbevoegdheidvoordeburgemeestertothetgevenvaneenbevelvoordehandhavingvandeopenbareordeeneenindeGemeentewetoptenemenregelingvoorhetopleggenvaneenlangerdurendgebieds-ofgroepsverboddoordeburgemeester.Daarnaastbevathetwetsvoorsteleenbevoegdheidvoordeofficiervanjustitietothetgevenvaneengedragsaanwijzingterstrafrechtelijkehandhavingvanderechtsorde.Hetwordtdaarmeemogelijkeengebiedsverbod,eencontactverbodofeenmeldingsplichtopteleggen,danweldeaanwijzingzichtedoenbege-leidenbijhulpverleningtervoorkomingvannieuwestrafbarefeiten.InditverbandkantenslotteookhetprogrammaAllekansenvoorallekinderen4wordengenoemddattotdoelheeftomallekinderen,ongeachthuncultureleachtergrond,gezondenveiligtelatenopgroeien,hun1ZieinditverbandookdeaanbevelingvandeCommissieuitdragenkernwaardenrechts-staatomnooithetbelangvantoezichtenhandhavinguithetoogteverliezen.2KamerstukkenII2007–2008,28684,nr.130.3KamerstukkenII2007–2008,31467,nr.3.4KamerstukkenII2006–2007,31001,nr.5.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.910 talententelatenontwikkelen,eensteentjetelatenbijdragenaandemaat-schappijengoedvoorbereidtezijnopdetoekomst.HeteerderenbeterbereikenvanmigrantenjeugdenoudersiseenbelangrijkaandachtpuntenwordtverderuitgewerktindebeleidsbriefDiversiteitinhetJeugdbeleiddieop11julijl.aanuwKamerisaangeboden.13.2BindingdoorburgerschapHetkabinetisvanmeningdatdeNederlandsetaalhetcementvormtvandeNederlandsesamenlevingenaandebasisstaatvanidentificatiemetNederland.Onderwijs,werk,maarookcontactenmetbuurtgenotenwordenernstigbelemmerdwanneermensendeNederlandsetaalnietspreken.Omervoortezorgendatnieuwkomersdirectenopgelijkevoetmeekunnendoenisinburgeringvangrootbelang.DitbetekentdatmendetaalleertenkennismaaktmetdeNederlandsesamenleving.Omdekwaliteitvaninburgeringteverbeterenenervoortezorgendatméérmenseninburgeren,isin2007hetDeltaplaninburgeringvanstartgegaan.DitgaatervanuitdatmensendeNederlandsetaalpasechtgaanbeheersenalszeerinhetdagelijkselevenmeeaandeslaggaan:inwinkels,ophetwerkenindeontmoetingmetNederlandsestad-enbuurt-genoten.Viadespecialecursussenkunnenjaarlijks60000mensenbeginnenmetinburgerenenhetlerenvandeNederlandsetaal.Omhetbelanghiervanteonderstrepenzijnooktweetaalcampagnesvanstartgegaan:DeNederlandsetaalverbindtonsallemaalenhetbegintmettaal.nl.HiernaastzijnerverschillendestappengezetomtaalachterstandenwegtewerkenbijálleNederlandersdiemoeitehebbenmetlezenenschrijven,zoalsaandachtvoortaalontwikkelingalsonderdeelvandevroeg-envoorschoolseeducatie,decampagneLeersuccesenhetAanvals-planLaaggeletterdheid2006–2010.2InditverbandisookdedoorhetkabinetbeoogdeversnellingvandeprocedurevoortoelatingtotNederlandvanbelang,zoalsneergelegdindeblauwdrukmodernmigratiebeleiddieinjunijl.aanuwKamerisaangebo-den.3Nietalleenishetvoorbetrokkeneneenbelastingomlangtemoetenwachtenopeenbeslissing;hetbetekentookdatmindertijdbeschikbaarisvoordeinburgeringenhetleverenvaneenbijdrageaandesamenleving.Hetregulieretoelatingsbeleidzalopnieuwwordenvormgegeven.Hierbijisnietrestrictie,maarselectiviteithetuitgangspunt.KennismigratiekaneenbelangrijkepositievebijdrageleverenaandeNederlandseeconomie,cultuurenwetenschap.Inditlichtishetvanbelangdatdewet-enregel-gevingzowordtvereenvoudigddathetbeleidbeteraansluitbijdepraktijkendebehoeftenvandeNederlandsesamenleving.Hetbeleidskaderzaldanookwordenvereenvoudigd,zodatopvoorhandduidelijkkanzijnofeenaanvraagkansvanslagenheeft,enbeslistermijnenzullenwordenverkort.ActievedeelnameaandeNederlandsesamenlevingiseentaakvanálleburgers.Actiefburgerschapbetekentnietalleenmaatschappelijkepartici-patie(kansengrijpenoponderwijs,scholingenarbeid),maarookbetrok-kenheidviapolitiekeparticipatieenactievedeelnameaanmaatschappe-lijkeinstellingenenhetmaatschappelijkmiddenveld.Omalsactieveburgertekunnenfunctionerenineensteedspluriformeresamenlevingiskennisnodigvanderechtsstaat,dedemocratischekernwaardenendedemocratischeprocessendiedaaruitvoortvloeien.Burgerschapsvormingisopgenomenindekerndoelenvanhetprimairenvoortgezetonderwijs.DoorburgerschapeenplaatstegeveninhetonderwijswordtbeoogddatzowelautochtoneleerlingenalsmigrantenleerlingeneengedeeldperspectiefontwikkelenopderoldiezijalsburgersindeNederlandsesamenlevingspelen.DeoprichtingvanhetNationaalHistorischMuseumeneenHuisvandeDemocratieenRechtsstaatwaarbezoekers–met1KamerstukkenII2007–2008,31001,nr.52.2KamerstukkenII2005–2006,30300VIII,nr.142.3KamerstukkenII2007–2008,30573,nr.10.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.911 namejongeren–opallerleimanierenkenniskunnenopdoenoverdevelefacettenvandeNederlandsedemocratie,vergroothetdraagvlakenkennisvandeNederlandsedemocratischerechtstaat.OokzethetkabinetzichinvooreenHandvestvoorverantwoordelijkburgerschap.Hethandvestzaldebelangrijkstedemocratischewaardennoemenendebijbehorendeverantwoordelijkhedenvoorinstellingenenindividueleburgers.Wierespectwilontvangen,moetrespectkunnengeven.Wievrijheidwil,moettolerantzijnjegensanderen.Respectvolentolerantmetelkaaromgaanbetekentniet«levenenlatenleven»,wegkijkenenmaarallesoverjeheenlatenkomen.Respectentolerantieontvangenbetekentnietalleruimtekrijgen–ofnemen–tenkostevananderen.Respectentole-rantiebetekeneneenactievebetrokkenheidopelkaar:rekeninghoudenmetdeander,maardieanderookaanspreken,elkaarruimtegevenmaarookelkaargeenoverlastbezorgen.Inhetbeleidsprogrammanoemthetkabineteenaantalwegenwaarlangsheteenrespectvolleomgangvanmensenmetelkaarwilbevorderen.Juistomdathetdatsamenmetbetrokkenburgerswildoenbiedthetproceszelfookweermogelijkhedentotidentificatie.IdentificatiemetNederlandstimuleerthetkabinetookdooraandachttevragenvoorbijzonderemomentenwaaropdiegemeenschappelijkheidcentraalstaat:Koninginnedag,Bevrijdingsdag,Prinsjesdag,Koninkrijksdag.Juistdiedagenverwijzennaarankerpuntenvandegeza-menlijkeidentiteit,waaronderderechtsstaatendeuniversaliteitvandeinNederlandaanvaardekernwaarden.ActieveverspreidingvankennisvanenbetrokkenheidbijdeNederlandsegeschiedenis,recentdoorhetopstellenvandecanonvandeNederlandsegeschiedenis,ziethetkabineteveneensalseenbelangrijkmiddelombetrokkenheidbijNederlandtestimuleren.Dein2005ingevoerdenaturalisatieceremonieisbedoeldomhetverkrijgenvanNederlanderschaptevierenalseenbelangrijkmomentinhetlevenvanmigranten.Bijzonderestimulansenwordentevensgebodendoorsport,spel,kunstencultuur.Grotesport-encultureleevenementenbiedenvelenbijuitstekeenmogelijkheidzichmeteenhelegemeenschapverbondentevoelen.Maarookopkleinereschaal,metnamebijactievedeelname,leverensport,spel,kunstencultuuridentificatiemogelijkheden.Verenigingen–envooralophetterreinvansportverbindendiemiljoenenmensen–biedeneenplaatswaarmensenelkaarontmoetenenzichidentificeren:allereerstmetdeeigenvereniging,maarookmetdegroteregemeenschap.Sportneemthier,zoweldoordegrotehoeveelheidmensendieeractiefbijbetrokkenzijnalsdoorhetcompetitieverband,eenbijzondereplaatsin.MetdebeleidsbriefDekrachtvansportvanoktober20071heefthetkabinetdanookeengrootaantalmaatregelenaangekondigdomdesport-beoefeningtebevorderen;hetprogrammaMeedoenallochtonejeugddoorsport2bevordertinhetbijzonderontmoeting,binding,opvoedingenintegratievanallochtonejeugd–enhunouders–inendoorsport.Ruim500sportverenigingenmakenzichinditkadersterkvooreenforsetoenamevandesportdeelnameonderdezejongerenenookvooropvoedings-enintegratiedoelen.HetkabinetwilmensenprimairalsburgerindeNederlandsesamenlevingbenaderen,ennietalsvertegenwoordigervaneenspecifiekegroep.Ditlaatonverletdathetsomsnodigisomafzonderlijkegroepenaparttebenoemenenaantespreken.Hetaanpakkenvanproblemenbegintimmersmethetopdejuistewijzebenoemenervan,endusishetinbeleidessentieeldatcategorieënwordengehanteerddieprecies,relevantenfunctioneelzijnvoordecontextwaarinzijwordengebruikt.Ditbetekentdatiemandopschoolalsleerlingwordtaangesproken,ophetwerkals1KamerstukkenII2007–2008,30234,nr.13.2KamerstukkenII2005–2006,30234,nr.4.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.912 werknemer,inbepaaldesituatiesalschristenofmoslimeninweeranderesituatiesalsTurkseAmsterdammer,Achterhoeker–ofNederlanderzondermeer.3.3BindingdoorgezinenonderwijsVoornieuwegeneratieszijnhetgezinendeschoolbijuitstekbelangrijkeplekkenvanidentificatie.Centraalstaatnuinveelgezinnenenscholenhetontwikkelenvanhetvermogenbijkinderenombindingentecreërenmetdesamenlevingdoormeetedoen,teonderhandelen,deregelstekennenentestellenenookzelfinvloeduitteoefenen,bijvoorbeeldopdeafsprakenbinnenhetgezin,deschoolofdesportvereniging.Hetvoordeelhiervanisdatditkinderenvoorbereidtopeensterkveranderende,steedspluriformeresamenleving.Tegelijkertijdbrengtditeenzwareopgavemeevooroudersendesamenlevingalsgeheel.Ouders,familie,scholen,burgers,maatschappelijkeorganisatiesenoverhedenhebbenallede(mede)verantwoordelijkheidomgewenstewaardenteonderhoudenenactiefuittedragen.GezinHetgeziniseenbelangrijkeplaatsvoorhetkwekenvanbetrokkenheidbijdesamenleving.Inhetgezinwordenkinderenopgevoed,wordtgebor-genheidgebodenenwordenessentiëlewaardenennormenvoorgeleefdenovergedragenaanvolgendegeneraties.Oudersmoetendaarvoldoendetijd,middelenenvaardighedenvoorhebben.Methetbeleidtenaanzienvanhetgezin,waaronderhettotstandbrengenvandeCentravoorJeugdenGezin,dediversevormenvanfinanciëleondersteuning,demaatregelenrondopvoedingsondersteuningendeaandachtvoordenegatievegevolgenvanechtscheiding,zethetkabinethierstevigopin.HetprogrammaAllekansenvoorallekinderenvanjuni20071biedthier-voorhetalgemenekader;indebriefDiversiteitinhetJeugdbeleidvanjuli20082wordteennadereuitwerkinggegevennaareenbeleiddatookmigrantenkinderenenhunoudersgoedbereikt.SchooluitvalHetkabinetonderschrijftdatdeschooleenbelangrijkdomeiniswaar-binnenidentificatiemetdeNederlandsesamenlevingtotstandkankomen.Voortijdigschoolverlatenvormteenhardnekkigebelemmeringvoorbetrokkenheidvangroepenjongerenmetdesamenleving.Dezeproblematiekvindtveelalhaaroorsprongineerderopgelopentaalachter-standbijdestartvanhetbasisonderwijs,dieinhetvoorgezetonderwijsnietmeerwordtingehaald.Incombinatiemethetontbrekenvaneenstabielegezinssituatie,«verkeerde»vriendeneneenverstoordepersoonlijkheidsontwikkelingkandezeachterstandleidentothetvoor-tijdigafbrekenvandeopleiding.Dezejongerenlopenhetrisiconietalleenopschoolmaaruiteindelijkookopdearbeidsmarktuitdeboottevallen.Innovember2007presenteerdehetkabinetzijnbeleidomvoortijdigeschooluitvalaantepakkeninhetprogrammaAanvalopdeschooluitval:eenkwestievanuitvoerenendoorzetten.3Inconvenantenmetderegio(contactgemeentenénscholen,zowelmboalsvo)wordtovereengekomenhoehetdoel,eenverminderingvan40%vanhetaantalnieuwevoortijdigschoolverlatersaanheteindvanschooljaar2010–2011,wordtbereikt.Eriseenprestatiebeloningvan€2000,–perdaadwerkelijkverminderdenieuwevoortijdigeschoolverlater(nocure,nopay)eneenvastebijdragevoordeuitvoeringvanprogramma’s.Descholenmoetenhunmaatre-geleninhoudelijkafstemmenmetgemeentenominaanmerkingtekomenvooreenfinanciëlebijdrage.HetpleidooivandeWRRvoorcreatieveremanierenvanomgaanmethetprobleemvandeschooluitvalvindthierinalgevolg,zoalshetverspreidenvanbestaandemaatwerktrajectenmet1KamerstukkenII2006–2007,31001,nr.5.2KamerstukkenII2007–2008,31001,nr.52.3KamerstukkenII2007–2008,26695,nr.42.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.913 bewezenmeerwaarde,hetverbeterenvandeaansluitingtussenvmboenmbo,hetintensiverenvandeleerlingbegeleidingenhetinvoerenvandeleerwerkplichttot27jaaralsstokachterdedeurvoorjongerenomdoortegaanmetonderwijstotzeeendiplomabehalen.Verderzijnerexperi-mentengestartmetverlengdevmbo-trajectenvanafhetderdeleerjaar,waardoorleerlingenhunstartkwalificatiekunnenhalenzonderdevaakproblematischeovergangnaareengrootregionaalopleidingscentrum(ROC)enomgekeerd(waarbijleerlingenviaeengeïntegreerdtrajectopeenROCeenstartkwalificatiekunnenhalen).SegregatieNaastvoortijdigschoolverlatennoemtdeWRRschoolsegregatieeenbelemmeringvoordeidentificatiemogelijkhedenvangroepenjongerenenhunouders.Schoolsegregatieverhindertdatmensenvanverschillendegroepenüberhauptmetelkaarincontactkomen.DeWRRpleitervoornaastdevrijheidvanonderwijsdeopdrachttotverbindenalsleidendprincipevanhetonderwijsbeleidtehanteren.Dezogenaamdeverbindings-opdracht,alsopdrachtaandeschooltotsamenleren,zouwettelijkveran-kerdmoetenworden.Hetkabinetheeftzichtendoelgestelddesegregatieinhetonderwijstebestrijden.Daarbijishetzichervanbewustdatdeonderwijssegregatienauwverbondenisaandeconcentratievanetnischegroepenmeteenlaaginkomenenopleidingsniveauinbepaaldewijken.Maarookdeschoolkeuzekaneenbelangrijkerolspelenbijhetinstandhoudenvanschoolsegregatie,bijvoorbeelddoorkinderenbuitendewijknaarschooltelatengaan,dezogenaamde«wittevlucht».Eensterkorthodoxegrond-slagkaneveneensdemogelijkheidvoorontmoetingentussenverschil-lendegroepenbelemmeren,wanneerdezescholenookgekenmerktwordendooreeneenzijdigeetnischesamenstelling.Hetkabinethuldigtdesondankshetstandpuntdaternietgetorndmoetwordenaandegrond-wettelijkverankerdevrijheidomhetgewensteonderwijstekunnengeven.Mensendienendevrijheidtehebbenzichopdiewijzeteorganiserenenteverbindendieaansluitbijhuninteressesenwereldbeeld.Maardatmoetwelgebeurenbinnendegrenzeneneisendievooriedereengelden.Hoogwaardigonderwijsmoetvooriedereentoegankelijkzijnenmagnietafhangenvandesamenstellingvandeschool.DitbetekentdatIslamiti-schescholenhetzelfdebestaansrechthebbenalsandersoortigbijzonderonderwijs(christelijk,joods,humanistisch,antroposofischetc.),mitshetcurriculumvoldoetaandekerndoelendiebijwetzijnvastgelegd.DezezijnophunbeurtweergestoeldopdekernwaardenvandeNederlandsesamenlevingenbeogenbijtedragenaandepluriformesamenlevingdieNederlandis.IndebriefaandeTweedeKamervan8februari2008presenteerthetkabinetzijnplannenomdesegregatieinhetbasisonderwijsaantepakken.1Investerenindekwaliteitvanhetonderwijsstaatdaarbijvoorop.Hiernaastishetbeleideropgerichtdebevolkingssamenstellinginde40wijkenvandewijkaanpakmindereenzijdigtemaken.Hettegengaanvanwoonsegregatieisvangrootbelangomtekomentotmeergemengdescholen.Verrewegdemeesteouderskiezenvooreenschoolindewijkwaarzijwonen.Sindshetschooljaar2006–2007hebbengemeentenenschoolbesturendewettelijkeverplichtingomjaarlijksmetelkaarteover-leggenovertenemenmaatregelentegensegregatie.Inmei2007ishetKenniscentrumGemengdeScholengeopend.Ditondersteuntgemeentenenscholenbijdeontwikkelingvaneenconcreteaanpakvansegregatieinhetonderwijs.Daarnaastzulleninitiatievenvanouderswordenaange-moedigdenondersteundomeenveranderingindesamenstellingvanscholentebewerkstelligen.Viapilotszalwordenonderzochtofinvoeringvanvasteaanmeldmomentenmogelijkenwenselijkis.Hetbevorderen1KamerstukkenII2007–2008,31293,nr.3.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.914 vancontacttussenleerlingenvanverschillendeachtergrondenendiverseculturenwordtgestimuleerdviavriendschapsscholen,waarbijkinderenvanuitverschillendemetelkaargezamenlijkeactiviteitenuitvoeren.OnderwijsenburgerschapScholenhebbenbovendiendeopdrachthunleerlingenvoortebereidenopdeelnameaandepluriformesamenlevingdieNederlandis.Sinds1februari2006zijnscholenwettelijkverplichtactiefburgerschapensocialeintegratietebevorderenendeleerlingenkennistelatenmakenmetverschillendeachtergrondenenculturenvanleeftijdsgenoten.HiermeewordtaleeninvullinggegevenaandedoordeWRRvoorge-steldewettelijkeverbindingsopdracht.VoorhetonderwijsisoveractiefburgerschapensocialeintegratiespeciaalleermateriaalontwikkelddoordeStichtingLeerplanOntwikkeling(SLO).Ditmateriaalzalin2008beschikbaarkomenvoorhetprimaironderwijs.Deverplichtingdatscholenmoetenbijdragenaandeintegratievanleerlingengeldtvoorallescholenenmoetvolwaardigedeelnameaandesamenlevingmogelijkmaken.Deonderwijsinspectiehoudttoezichtopdenalevingvandewette-lijkeopdrachttotbevorderingvanintegratieenburgerschapdoormiddelvanhettoezichtkaderactiefburgerschapensocialeintegratie.3.4BindingdoorwerkZoalshetkabinetinzijnbeleidsprogrammaSamenwerken,samenlevenaangeeft,ishetverrichtenvanbetaaldwerkeenvandesleutelstothetbevorderenvanverbindingen.Hetkabinetzietindeaanbevelingenuithetinfebruari2007gepresenteerdeadviesvandeSociaalEconomischeRaad(SER)Nietdeafkomstmaardetoekomst.Eenbeterepositievooralloch-tonejongerenopdearbeidsmarktbelangrijkeaanknopingspuntenvoorhetverbeterenvandearbeidspositievanallochtonejongeren.Indekabinetsreactieophetadviesvanjuli2007wordtopdezeaanbevelingeningegaan.1ScherpantidiscriminatiebeleidHetkabinetonderschrijftdevisievandeWRRendeSERdathetvoort-woekerenvandiscriminatieopdearbeidsmarkteendirecteenconfronte-rendevormvanuitsluitingisdiefunestisvoordesamenleving.Discrimi-natie–ofdatnubasisisvanherkomst,geloof,sekseofseksuelegeaardheid–isteallentijdeonaanvaardbaar.Discriminatiebelemmertmensenmetelkaarincontacttekomen,leidttottalentverspillingendraagthetgevaarinzichdatmensenmarginaliserenofzelfsradicaliseren.Erbijhorenentoegangkrijgentotwerkzijnbelangrijkevereistenomjeergensgeaccepteerdenthuistekunnenvoelen.IedereeninNederlandheeftdanookhetrechtopgelijkebehandelingenvrijwaringvandiscrimi-natie.Deoverheidheeftdanookdeplichtdiscriminatieopdearbeids-markt,daarwaarhetzichvoordoettebestrijden.Daarbijheeftnietalleendeoverheideenrol,maarookveleanderepartijenzoalsgemeenten,socialepartnersenindividuelewerkgeversenwerknemers.VerbeterenarbeidsparticipatievanmigrantenHetkabinetheeftkennisgenomenvandevoorstellenvandeWRRomtegenstellingenopdearbeidsmarkttebestrijden.IndeIntegratienota2007–2011zethetkabinetzijnbeleiduiteenomdearbeidsparticipatievanspecifiekegroepennieuwkomers(jongeren,vrouwenenvluchtelingen)tebevorderen.Indebegrotingvan2008middelengereserveerdomsocialevaardighedenonderwerkzoekendejongerenvanniet-Nederlandseherkomstteversterken.Binnenhetonderwijsvormensollicitatie-vaardighedenensocialevaardighedenaleenintegraalonderdeel,maarnuwordendemethodiekennogeensextraonderdeaandachtgebracht1KamerstukkenII2006–2007,29544en27223,nr.99.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.915 vangemeenten.Ookgaathetkabinetwethoudersenanderelokalepart-nersstimulerentotbanenplannentekomen.Tijdensdeparticipatietopvanjuni2007zijndiverseafsprakengemaaktomdearbeidsparticipatievanmigrantenverdertestimuleren.ZoismetdeG-4afgesprokendatdezegemeenten,aansluitendbijdebestaandegemeentelijkeactiviteiten,zichzulleninspannenommoeilijkplaatsbarejongerenzonderstartkwalificatienaarwerktebegeleiden.Hetkabinetondersteuntdiverseprojectendiezichrichtenophetverbeterenvandestagepraktijkvoormigrantenjongerenenopdeinzetvanpromotieteamsdiezichrichtenophetverbeterenvandebeeldvormingvandezejongerenbijwerkgevers,dewervingvanstage-enleerwerkplekkenenbanen.Indepromotieteamswordtookveelaandachtbesteedaanhetbijbrengenvansoftskillsenhetstimulerenvanjongerenomhunschoolopleidingaftemaken.TijdensdeparticipatietopistevensafgesprokendatdeStichtingvandeArbeidongelijkebehandelingbijwervingenselectietegengaatendatzijinvesteertineenbetereonderlingeverstandhoudingopdewerk-vloer.Totslotisopdeparticipatietopafgesprokendathetkabinetinsamen-spraakmetdewerkgeversenmigrantengemeenschappeneencampagnezalontwikkelenen,opbasisvandeuitkomstenvandeDiscriminatie-monitor,eenstrategiediedebewustwordingvanvooroordelenmoetvergrotenenpositievebeeldvormingmoetversterken.Debeeldvormings-campagnezalzichzowelrichtenophettegengaanvannegatievebeeld-vormingvanwerkgeverstenaanzienvanniet-westersemigranten,alsophettegengaanvannegatievebeeldvormingvanniet-westersemigrantentenaanzienvanbepaaldesectorenenwerkgevers.Decampagnezalgerichtwordeningezetafhankelijkvanverschillendebehoeftenenproblemeninbepaalderegio’sensectorenenvanverschillendemigrantengroepen.Aangeziendeoverheidzelfeenvoorbeeldfunctieheeftbijdegelijkebehandelingengelijketoegangtotarbeid,isin2006eenintegralebenaderingontwikkeldomdediversiteitbinnenhetrijks-personeeltevergoten.Concreetwilhethuidigekabinethetaantalmensenvanbi-cultureleafkomstinderijksdienstvergrotenmet50%in2011.Ookwilhetkabinetervoorzorgendatzijinaanmerkingkomenvoor50%vandeaangewezen1000stageplaatsenopmbo/hbo/wo-niveauende1000werkervaringsplaatsenvoormensenmeteenlangeafstandtotdearbeids-markt.Daarnaastheefthetkabinetdiversiteitalsspeerpuntvoordepubliekesectorbenoemd.4TotbesluitHetkabinetkanenwilnietvoorschrijvenwatNederlanderschapvoormensenbetekentenopwelkewijzemensenzichidentificerenmetNeder-land.Hetkabinetkanenwilwélaangevenopwelkewijzehetbindingindesamenlevingwilbevorderen.MetdenadrukopdekernwaardenvandeNederlandserechtsstaatalsgrondslagvoorvrijeidentificatiedraagthetkabineteenboodschapuitoveridentiteitdieinsluitendisenruimtelaatvoordevelemanierenwaaropmensenzichlegitiemkunnenidentificeren.Hetisaandeoverheidomzichintezettenvooreensamenlevingdieuitnodigteninsluit–mededooreenveiligewoon-enwerkomgevingenvoldoendekansenoponderwijsenarbeid.HetisdeverantwoordelijkheidvaniedereburgeromdaadwerkelijkmeetedoenenzichbetrokkentetonenbijdeNederlandsesamenleving.TweedeKamer,vergaderjaar2007–2008,31268,nr.916