Rapport “Van woorden naar daden: Een verkenning en kritische beschouwing van het concept ‘stochastisch terrorisme’”

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202529 754TerrorismebestrijdingNr. 747 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 6 februari 2025Hierbij bied ik u namens het kabinet, het rapport «Van woorden naardaden: Een verkenning en kritische beschouwing van het concept«stochastisch terrorisme»» ter kennisgeving aan. Het onderzoek isuitgevoerd door RAND Europe in opdracht van het WetenschappelijkOnderzoek- en Datacentrum (WODC).AanleidingDe afgelopen jaren zien we een duidelijke toename van online radicali-sering en extremisme. Het online domein speelt een significante rol voorkwaadwillenden in het aanjagen van extremisme en in het uiterste gevalterrorisme. Daarbij heeft de rol van (sociale) media in radicalisering enterrorisme de afgelopen jaren steeds meer aandacht gekregen. Zo kunnenextremistische ideeën via sociale media in toenemende mate personenbereiken. Dit kan leiden tot een normalisering van haat tegenoverspecifieke individuen, groepen of instituties en een acceptatie van geweld.Het concept «stochastisch terrorisme» wordt in dit kader steeds vakergebruikt wanneer het gaat om extremistisch geweld waarbij (sociale)media mogelijk een rol hebben gespeeld. Aangezien inzicht in dit conceptnog beperkt is, is dit onderzoek aangevraagd.Het begrip «stochastisch terrorisme» verwijst naar het publiekelijkdehumaniseren van een politieke, sociale, etnische of religieuze groep ofeen individu. Door interactie op (sociale) media ontstaat een versterktklimaat van vijandigheid. Hierdoor neemt de waarschijnlijkheid toe datiemand overgaat tot geweld, zonder dat hier een expliciete oproep totgeweld aan vooraf ging. Omdat deze uitingen impliciet zijn, kunnendegenen die deze uitingen verspreiden of versterken niet (eenvoudig)worden vervolgd. Het gaat dus om ongerichte opruiing of indirecteaansporing. kst-29754-747ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7471 BevindingenDe onderzoekers beschrijven de dynamiek en praktijkwerking van hetconcept «stochastisch terrorisme», maar stellen vast dat de juridischemeerwaarde van dit concept om maatschappij-ontwrichtende ontwikke-lingen te begrijpen beperkt is. Het concept biedt met name een analytischperspectief om incidenten te begrijpen, zo concluderen te onderzoekers.De belangrijkste bevindingen zijn:•Het fenomeen «stochastisch terrorisme» is niet nieuw, maar heeft doorde opkomst van sociale media meer potentie gekregen. Dit wegenseen toename in het bereik, uitvergroting en interactie. De drempel omonline een boodschap te verspreiden is laag, met de kans dat iemanddaadwerkelijk overgaat tot geweld.•Verder kunnen verhulde, maar vijandige uitingen van invloedrijkepersonen door hun achterban worden geïnterpreteerd als implicieteoproep tot handelen. Dit kan een discours opgang brengen dat viainteracties op (sociale) media bijdraagt aan een klimaat van vijandig-heid. Uiteindelijk kunnen versterking en interactie op sociale mediazo’n discours laten escaleren naar expliciete oproepen tot geweld. Indeze samenloop van omstandigheden kunnen individuen besluitenover te gaan tot (extremistisch) geweld. Zo kan het discours zowel denormatieve overtuigingen van een individu over geweld beïnvloeden,alsook zorgen voor een gevoel van urgentie om specifiek gedrag tevertonen, mede met het idee aangemoedigd te zijn door een invloed-rijk persoon.•In de praktijk is het echter niet mogelijk om causale verbanden vast testellen wanneer het gaat om stochastisch terrorisme. Er is namelijkgeen sprake van een expliciete oproep tot geweld en meerdereoproepen en narratieven kunnen een rol spelen. Het is daarom nietgoed mogelijk om vast te stellen wat aan één individu moet wordentoegeschreven. Ook is het ingewikkeld om te bepalen wie als aanjagerheeft opgetreden: de initiële verspreider of degene die de boodschapoppikt en gebruikt. Zo kunnen personen die verantwoordelijk zijn voor(het versterken van) het opruiend discours niet worden vervolgd;ontkenning is namelijk aannemelijk. De complexiteit van het aantonenvan causale verbanden tussen (online) discours en gewelddaden isvrijwel onmogelijk, zo concluderen de onderzoekers. Daarom biedt dithet concept «stochastisch terrorisme» geen juridische handelingsper-spectieven.•Daarnaast kan een nadruk op specifieke verspreiders van eenboodschap ertoe leiden dat een incident geïsoleerd wordt bekeken.Hierdoor wordt de bredere context over het hoofd gezien. Eenprovocerende boodschap is immers slechts één van de drijfveren offactoren die bijdragen aan het besluit om geweld te gebruiken.•Gezien bovenstaande beperkingen adviseren de onderzoekers om determ «stochastisch terrorisme» niet langer te hanteren. Daarbij gevenze aan dat dit onderzoek geen vervangende term heeft opgeleverd.•Wel kan het benoemen van het fenomeen zorgen voor een gevoel vanmorele verantwoordelijkheid bij de verspreider van een haatdragendeboodschap. Wanneer er geen sprake is van strafbare feiten, kan hetconcept worden gebruikt om aan te tonen hoe verspreiders vandemoniserende boodschappen en degenen die dergelijke narratievenop sociale media versterken, de kans kunnen vergroten dat iemanduiteindelijk tot geweld overgaat.Ik bedank de onderzoekers voor de uitvoering van het onderzoek en deoplevering van het rapport. De bevindingen van de onderzoekers zullenworden meegenomen in de aanpak van terrorisme en extremisme. DeTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7472 pijlers waarop de aanpak is gebaseerd staan in de Nationale Contraterro-risme Strategie1en de Nationale Extremismestrategie 2024–2029.2In het geval van stochastisch terrorisme constateren de onderzoekers datsociale media een centrale rol spelen. De opkomst van sociale media heeftgezorgd voor meer potentie voor dit fenomeen, omdat personenmakkelijker en vaker blootgesteld kunnen worden aan extremediscoursen, wat de kans op (extremistisch) geweld kan vergroten. Om hethandelingsperspectief voor het tegengaan van online extremisme enterrorisme te versterken heb ik recent de nadere uitwerking van deVersterkte Aanpak Online inzake extremistische en terroristische content3gepubliceerd. In de dialoog met de internetsector bespreek ik de ernst vande online problematiek en spoor ik de sector aan meer proactievemaatregelen te nemen om het internet veilig te houden. Daarnaast zet ikin op maatregelen die digitale weerbaarheid en mediawijsheid bevor-deren, met name ten aanzien van jongeren. Daarmee werk ik onver-minderd aan een strategie die niet alleen gericht is op het bestrijden vanradicalisering, maar ook op preventie en het versterken van weerbaarheidbinnen onze samenleving.De Minister van Justitie en Veiligheid,D.M. van Weel1Kamerstukken II 2021–2022, 29 754, nr. 641.2Kamerstukken II 2023–2024, 30 821, nr. 218.3Kamerstukken II 2024–2025, 29 754, nr. 735.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 754, nr. 7473