Verslag van het bezoek van de mensenrechtenambassadeur aan Bangladesh van 11 t/m 15 oktober 2009 en van zijn bezoek aan Pakistan van 16 t/m 18 november 2009

31263MensenrechtenstrategievoorhetbuitenlandsbeleidNr.40BRIEFVANDEMINISTERSVANBUITENLANDSEZAKENENVOORONTWIKKELINGSSAMENWERKINGAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,8januari2010Hierbijbiedenwijuhetverslagaanvanhetbezoekvandemensenrechte-nambassadeur,dathij–metzijnDeenseenDuitsecollega’s–aanBangla-deshbrachtvan11t/m15oktober2009envanzijnbezoekaanPakistanvan16t/m18november2009.BangladeshDedriemensenrechtenambassadeurswildenzichnadevrijeeneerlijkverlopenverkiezingenvan29december2008opdehoogtestellenvandemensenrechten-situatie.Voortswildenzijzicheenbeeldvormenvandestandvanzakentenaanzienvandenationaaleninternationaalaangeganeverplichtingenenbeloften.Denationaleverplichtingenvloeienvooreengrootdeelvoortuithet2008-VerkiezingsManifest«aCharterforChange».Hierinwerdenbeloftesgedaan,onderandereophetgebiedvancorruptie-bestrijding,armoedebestrijding,eenfunctionerendparlement,versterkingvanderechtsstaat,decentralisatie,civilservicehervormingen,terrorisme-bestrijding,uitvoeringvanhet«ChittagongHillTracts»vredesakkoordeneengroterrespectvoormensenrechten,metonderandereeen«zero-tolerance»beleidtenaanzienbuitengerechtelijkemoorden,martelingenensterfgevallentijdensdetentie.DeinternationaleverplichtingenzijnondermeerhetresultaatvanhetlandenexamendatBangladeshinfebruari2009aflegdeinhetkadervandeUniversalPeriodicReviewindeVNMensenrechtenraad.Demensenrechtenambassadeursvoerdengesprekkenmetregerings-vertegenwoordigers,zoalspremierSheikhHasina,deministersvanBuitenlandseZakenenvanJustitie,deonderministersvoorVrouwen-enKinderzakenenvoordeChittagongHillTracts,metledenvandeoppositie,mensenrechtenorganisaties,vrouwenorganisaties,denktanks,media,alsookmetvertegenwoordigersvandepolitie,vandeparamilitaireorga-nisatievandeBangladeshRifles(grenswachten),envandeveiligheids-dienstRapidActionBatallion(RAB).EenveldbezoekwerdgebrachtaanTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2009–2010KST1396690910tkkst31263-40ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2010TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.401 Kutupalong,eenvluchtelingenkampbijCoxBazar,waarsindsvelejarenRohingya-vluchtelingenuitBirma/Myanmarwordenopgevangen.Onderwerpendieaandeordekwamen,warenondermeerhetbelangvanonafhankelijkheidvandeNationaleMensenrechtencommissie,deVerkiezings-commissieendeAntiCorruptieCommissie,vrouwenrechten,geweldtegenvrouwen,kinderarbeid,hetafschaffenvandedoodstraf,deberechtingvanbetrokkenenbijdemuiterijonderdegrenswachteninfebruari2009,endeuitvoeringvanhet«ChittagongHillTracts»vredes-akkoord.Demensenrechtenambassadeurssprakenhunzorguitoverderecentetoenamevanbuitengerechtelijkemoorden,martelingenensterfgevallentijdensdetentieenonderstreeptenhetbelangvanhandhavingvande«ruleoflaw».DePremierendeministervanBuitenlandseZakendeeldendezezorgengavenaangeenbuiten-gerechtelijkemoordentezullentole-reren.DePremiermaaktegebruikvanhetbezoekvandemensenrechte-nambassadeursdoorindemedia,dieuitvoerigverslagvanhetbezoekdeed,het«zero-tolerance»beleidvanderegeringnogeensnadrukkelijkteonderstrepen.Ookwerdaandachtgeschonkenaandedoodvanmeerdan50gedeti-neerdeleden,vandeBangladeshRifles,dieop25–26februari2009ingewelddadigeopstandkwamentegendelegerleiding.Demensenrechten-ambassadeursdrongenaanopeeneerlijkentransparantprocesvandegrenswachten,zonderdatdaarbijdedoodstrafwordtuitgesproken,opopenbaarmakingvandeonderzoeksrapportenvandemuiterijenoponderzoeknaarderapportenvanmartelingendoodinhechtenis.Inmid-delsishetproces,waarca.1000grenswachtenterechtstaan,op24november2009vanstartgegaan.MeteenaantalvrouwenorganisatiesenmetdeonderministervoorVrouwen-enKinderzakenwerdgesprokenovervrouwen-enkinder-rechtenengeweldtegenvrouwen.GeweldtegenmeisjesenvrouweniseenserieusmaatschappelijkprobleemenvindtveelvuldigplaatsinBangladesh.DeonderministervoorVrouwenenKinderzakenheeftgender,huiselijkgeweld,deelnamevanvrouweninhetpubliekelevenenarbeids-voorwaardenvoorvrouwenenkinderarbeidhooginhaarvaandelstaanengafaanerallesaantezullendoenomwandadenalszuurgooienengroepsverkrachtingentegentegaan.Politieenjustitiezoudenvolgenshaarbestaandewet-enregelgevingbetermoetenuitvoerenendadersmoetenwordenberecht.Mentaliteitsveranderingalsmedebetrouwbaregegevensoverdeomvangvangeweldtegenmeisjesenvrouwenzijnvancruciaalbelang.Eenconcept-wetteksttegenhuiselijkgeweldisinmiddelsaanhetparlementaangeboden.Sindsdejaren’70totdeondertekeningvanhet«ChittagongHillTracts»vredes-akkoordin1997heefteengewapendestrijdgewoedtusseninheemsevolkeninhetgebiedendeoverheid,metalsinzeteenauto-nomeregio.InmiddelszijnookveelBengaalsesettlersinhetgebiedneer-gestreken.Deeerste12jaarisechternauwelijksuitvoeringgegevenaanhetakkoord.NaaantredenvandenieuweregeringvanSheikhHasinawerdeenministerievoordeChittagongHillTracts(CHT)opgezet.OpbasisvangesprekkenmetdeonderministerenmetdeCHT-Commissie–diesinds1990bestaat,maarnuweernieuwlevenisingeblazen–werdgeconcludeerddatderegeringweliswaargecommitteerdis,maarnognietbeschiktovereenplanvanaanpakeneentijdspadvoordeuitvoeringvanhetvredesakkoord.Ookisdewijzewaaropdeinhetlevengeroepenlandcommissietewerkgaatomdelandtitelsvandeinheemsevolkentegaranderenzoalsinhetvredesakkoordbeschreveniseenpuntvanzorg.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.402 DebestaandezorgpuntenwerdenookmetpremierSheikhHasinabesproken.Dehumanitairesituatievandeca.28000noginhetkampKutupalongverblijvendeRohingya-vluchtelingenuitBirma/Myanmarisdeafgelopenjarenverbeterd.Desituatievandeongeveer200000niet-geregistreerdeRohingya-vluchtelingendieinhetspontaanontstanekampnaastditoffi-ciëlekampzijnneergestreken,isdaarentegenzorgelijker.DespanningentussendeRohingya-vluchtelingenendelokalebevolkingzijndelaatstejarentoegenomen,hetgeentemakenheeftmetdearmoedesituatieinhetCox-Bazardistrictendegebrekkigemogelijkhedenvanookdelokalebewonersomtevoorzieninhetdagelijkslevensonderhoud.Demensen-rechtenambassadeurshebbeninhungesprekkenmetdepremierendeministervanBuitenlandseZakenaangegevendatdegastvrijheidvanBangladeshalomzeergeprezenwordt,maarookaangedrongenophetvindenvaneenduurzameoplossingvoordevluchtelingenproblematiekenverbeteringvandeleefomstandighedenvoordelokalebevolking.ZoweldePremieralsdeministervanBuitenlandseZakengavenaandatdesituatiehunvolleaandachthad,maarwezenookopdefinanciëlelastendieeenenandermetzichmeebrengt.DePremiergafaandatzijvoornemenswasBirma/MyanmartebezoekenendatdeRohingya-vluchtelingendanprominentopdeagendazullenstaan.IndiversegesprekkenZakenwerdBangladeshgecomplimenteerdmetdegrotebijdragedieditlandlevertaanVN-vredesmissies.VoortswerddeministervanBuitenlandseZakenaangesprokenopdeverplichtingenenbeloftesdietijdenshetlandenexameninhetkadervandeUniversalPeri-odicReviewwerdengedaan.Ookdrongendemensenrechtenambassa-deursaanopsteunvanBangladeshvoorVN-resolutiesmetbetrekkingtotBirma/Myanmar,ratificatievanhet«OptionalProtocoltotheConventionagainstTorture»(OPCAT),het«RomeStatuteoftheInternationalCriminalCourt(ICC)enopheffingvandereserveringenbijde«ConventionontheEliminationofDiscriminationagainstWomen(CEDAW)».DeministergafaandatzijvijfspecialerapporteursvandeVNhaduitgenodigdnaarBangladeshtekomen.IngesprekmetdeministervanJustitiegafdezeaandatderegeringoverweegttotratificatievanhetStatuutvanRomeovertegaan.DitwerdtijdenseenbezoekvandePresidentvanhetInter-nationaalStafhofaanBangladeshindecember2009nogeensherhaald.MetratificatiezouderegeringlatenziendatzegecommitteerdisaanhetherstellenvanderechtstaatendatzeeeneindewilmakenaandecultuurvanstaffeloosheidinBangladesh.DedriemensenrechtenambassadeurskwamentotdeconclusiedatdemensenrechtensituatieinBangladeshmoeilijk,maarnietzonderuitzichtopverbeteringis.Deregeringheeftaangegevenveelwaardetehechtenaanheteerbiedigenvanmensenrechtenenisgecommitteerddenationaleeninternationaleverplichtingengestandtedoen.Tegelijkertijdwerdgewezenopdeproblemenwaarmeehetlandtekampenheeft,geziendealomaanwezige,vaakextreme,armoede.DaarnaastgeldtdatBangladeshtemakenheeftmeteengeringecapaciteitbinnendeverschillendeinstan-ties,waaronderdepolitieenderechterlijkemacht.Indezeweerbarstigecontextblijkthetnietmakkelijkaandeverplichtingenenbeloftesopvolgingtegeven,terwijltegelijkertijdookde«lawandorder»situatiegehandhaafdmoetworden.Positiefisdatderegeringbereidheidtoontomopconstructievewijzeindialoogtetredenmetdeinternationalegemeenschap.TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.403 PakistanTijdenszijndriedaagsbezoekaanPakistanheeftdemensenrechtenam-bassadeurzichinhetbijzondergerichtopdesituatievanontheemdeninhetgrensgebiedmetAfghanistan,opkinderrrechtenenopdepositievan(religieuze)minderheden.Hijsprakhierovermetverschillendemaatschap-pelijkeorganisaties,metregeringsvertegenwoordigers,zoalsdeministersvoorMensenrechtenenvoorMinderheden,enmetVN-organisaties.Pakistanwordtsinds2008voorheteerstsindslangetijdweerdooreenciviele,democratischgekozen,regeringgeleid.Naasteconomischeproblemenalsgevolgvandefinanciëlecrisis,heeftPakistantekampenmeteengroteveiligheids-problematiek.TerroristischeaanslagenteisterennietalleendegrensregiometAfghanistan,maarvindeninhethethelelandplaatsentreffenvooralookonschuldigeburgers.DetalibaniseringheeftzichverderuitgestrektdanhettribalegrensgebiedmetAfghanistan.Deregeringvanéénvandevierprovincies,deNorthWestFrontierProvince(NWFP)gafmediofebruari2009toeaandeeisvandeTalibanomdeshariaintevoerenindelenvanhetdistrictMalakand(NWFP).HetPakistaanselegerzetteinapril2009eenoffensiefintegenmilitantenindeMalakand-regio,dieondermeerdedistrictenSwat,BunerenDiromvat.OokvoerthetlegeroperatiesuittegendePakistaanseTalibaninZuid-WaziristanenindeKhyberAgencyindeFederallyAdministeredTribalAreas(FATA).DegevechtenindeMalakand-regiozorgdenvoorcirca2,7miljoenontheemden.HetaantalontheemdenuitZuid-Waziristanbedraagtcirca400000.Maatschappelijkeorganisatiestoondenzichingesprekkenmetdemensenrechten-ambassadeurbezorgdoverhetontbrekenvantoezichtopdemilitaireoperatiesinNWFPenFATA.Destrijdtegenhetmilitantextre-mismestaatnogaleensopgespannenvoetmetfundamentelerechten.Decivieleregeringhadvolgenshengeencontroleoverhetleger.Degebrek-kigetoegangtothetgebiedmaakthetmoeilijkomberichtenovermensen-rechtenschendingenonafhankelijkteverifiëren.Voormensenrechtenacti-vistenwashetvrijwelonmogelijkomtoegangtekrijgentothetconflict-gebied.UitgesprekkenmetVN-organisatiesbleekdatdehulpverleningaanpersonendienietzijngevluchtuitgebieddatdoordeTalibanwordtgecontroleerd(o.a.inSwatenZuid-Waziristan)aanbeperkingenonder-hevigis.AlsersprakeisvanverdenkingvansympathiemetofhulpaandeTalibankrijgtmenvanhetPakistaanselegergeentoegangtothulp.DeVNstaathieroverincontactmetdePakistaanseautoriteiten.EengrootdeelvandeontheemdenuitSwatisinmiddelsteruggekeerd.Insommigegebiedendiedoordeautoriteitenveiligzijnverklaard,iswelis-waargeensprakemeervanconflict,maarwelvanintimidatiedoordeTaliban.HetgrootstedeelvandeontheemdenuitZuid-Waziristanwordtopge-vangeninzuid-NWFP.Ditgebiedstaatbekendalszeeronveilig:militantextremisme,misdaadentribaalgeweldlopeninelkaarover.Debescher-mingvanontheemdenengezondheidszorgzijnproblematisch.Toegangvandepersisbeperkt.Erzijngeengeorganiseerdevluchtelingenkampen.HetmerendeelwordtopgevangendoorlokalePashtun-gemeenschappen,diedaardoorhogekostenhebbengemaakt.VerderhebbendePakistaanseautoriteitenenhulporganisatiesvoorongeveer20%vandeopvangenhulpaandeontheemdenzorggedragen.DeontheemdenhebbenvaakflinkebedragenmoetenbetalenvoortransportuitZuid-Waziristanenalsgevolgdaarvaniseenaantalinfinanciëleproblemengeraakt.VN-organisatiesenlokaleNGO’sdragenzorgvoorhulpverleninginhetJalozai-kampnabijPeshawar,waarvoorheenhonderdduizendenAfghaansevluchtelingenverbleven,ennuontheemdenuitBajaur,TweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.404 Mohmand,KhyberenSwatwordenopgevangen.Erwordtgezorgdvoorvoeding,drinkwater,gezondheidszorg,onderwijsvoorkinderen.Degrootsteuitdagingvoordehulpverlenendeorganisatiesisdegrote,noggroeiendepopulatieendevoorbereidingopdewinter.Deveiligheidssitu-atiebemoeilijkthetwerk.NaaraanleidingvanverschillendeberichtenoverbuitengerechtelijkeexecutiesindezegebiedensprakdemensenrechtenambassadeurdeNederlandsezorgenhieroveruitinhetoverlegmetdeministervoorMensenrechten.Dezeerkendedatdezeexecutiesplaatsvonden,maardatzijindeextremeomstandighedenooknieteenvoudigaantepakkenzijn.IngesprekmetUnicefwerdstilgestaanbijberichtenoverhettoenemendaantalgevallenvankindermishandelinginvooraldeconflictgebiedeninhetnoordwestenvanPakistan.Unicefzelfbeschiktenognietovervoldoendegegevensomdezeberichtentebevestigen.Welwerderopgewezendatfysiekgeweldtegenkinderenopsommigepuntengesanctio-neerdwordtdoordePakistaansewetgeving,waarbijbijvoorbeeldfysiekestraffenopschoolzijntoegestaan.Eenrecentonderzoeknaarkinderar-beid,datwerdopgezetdoordePakistaanseregering,ILOenUnicef,wasvanwegedeonveiligesituatieinPakistanuitgesteld.Wettelijkisarbeidvanaf15jaartoegestaan.Erisgebrekaancontroleopdewet.Alsgevolgvandeeconomischecrisiswordenkinderenintoene-mendemateingezetomhetgezinsinkomenaantevullen.InhetzuidenvandeprovinciesPunjabenNorthWestFrontierProvince(NWFP)richtteUnicefzichsamenmetdeprovincialeoverhedenophetterugdringenvankinderarbeidindesteenfabrieken,doorkindereninstaattestellennaarschooltegaan.Eengelijksoortigprogrammawerduitgevoerdindeland-bouw.HoewelergeendirectelinkwastussenkinderarbeidenexportinPakistan,gafUnicefaandatergeengoedzichtwasopdeinformeleeconomie.Veelbedrijvenbestedenwerkuitaanfamilies,zodathetmoge-lijkisdatkinderenweldegelijkbijdragenaandeindustriëleexportpro-ductie.Goedescholingvankinderenstaat,volgensdiversegesprekspartners,onderdruk.Deopkomstvanhetonderwijsinmadrassa’s–circa4%vandetotaleschoolgaandejeugdkrijgtthansonderwijsinmadrassa’s–verkleindedekansopadequateopleiding.Ineenaanzienlijkaantalexterngefinancierdemadrassa’sleiddehetonderwijstotradicaliseringvanjongeren.UitdegesprekkenkwamnaarvorendatinPakistansprakeisvaneentoenemendeintolerantietegenoverreligieuzeminderhedenalsgevolgvandevoortschrijdendeorthodoxeislamisering.Erisgeensprakevangeorganiseerde,systematischevervolgingdoordeoverheid,maarerheersteenklimaatwaarbijfundamentalistenderuimtekrijgen.PakistankenteenaantalreligieuzeminderhedenwaarvandeChristenen,Hindu’s,SikhsenAhmadisdebelangrijkstezijn.MetnamedeAhmadigemeen-schap–metwiedemensenrechtenambassadeursprak–lijktgetroffentewordendoordeblasfemiewetgeving,diebedoeldisomdeIslamtebeschermentegengodslastering.Indepraktijkwordtdezewetvolgensmeerderegesprekspartnersaangegrependoorislamitischefundamenta-listenomeeneigenagendatepromoten.Ookkomthetvoordatbeschul-digingenvangodslasteringnaarvorenwordengebrachtompersoonlijkevetestebeslechtenofvanwegeeconomischgewin.EnkelemaandengeledenmonddeeenbeschuldigingvangodslasteringuitindedoodvanChristeneninGojra.MedeonderdrukvanuithetbuitenlandwordendeaanstichtersdaarvanvervolgddoordePakistaanseoverheid.DeministervoorMinderheden,ShabasBhatti,gafaandathijbezigismetvoorstellenomdeblasfemiewetgevingaantepassen,waar-doormisbruikvandezewetwordttegengaan.EennieuwelementisTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.405 bijvoorbeelddestrafbaarstellingvandegenedietenonrechteblasfemieinroept.Hetvolledigherroepenvandewetwasnietaandeorde.Ookanderegesprekspartnersgavenaandatdetijddaarvoornietrijpis.OnderdereligieuzeminderhedenhebbenvooralookdeAhmadi’stemakenmetdiscriminerendewetgeving.OpSaoedi-ArabiënaisPakistanhetenigemoslimlandindewerelddatde(islamitische)Ahmadi’stotniet-moslimsheeftverklaard.Deelnameaanhetopenbarelevenwordtbemoeilijkt,zoalshetaanvragenvanofficiëledocumenten,aangeziendaarbijeentegenhungeloofsovertuiginggerichteverklaringondertekendmoetworden.OpgrondvandestrafwetkunnenAhmadi’svervolgdwordenalszijzichvoordoenalsmoslims.OphetministerievanBuitenlandseZakensprakdemensenrechtenambas-sadeurovereenaantalmultilateralezaken,waaronderookdeNeder-landsezorgoverdevaakhardeopstellingvanPakistaansedelegatiesindeVNinNewYorkeninGenève.PakistandenktnaoverratificatievanhetVerdraginzakeBurgerlijkeenPolitiekeRechten(BuPo)enhet«OptionalProtocoltotheConventionagainstTorture»(OPCAT).Hetblijftinalge-menezingekanttegenbesprekingvanindividuelelandenindeVN-Mensenrechtenraad(andersdanviadeUniversalPeriodicReview)omdatdathaarsinzienstotongewensteconfrontatieeneenzijdigheidleidt.InvelegesprekkenwerddesluipendeorthodoxeislamiseringvandePakistaansesamenlevinggenoemdalseenvandebedreigingenvoorhetdoorvoerenvanhervormingenendaarmeevaneenverbeteringvandemensenrechtensituatie.Dezeontwikkeling,tezamenmetdeextremistischeaanslagen,denogwijdverspreidecorruptie,dedominanterolvandelegertop,debelangenvaneeneconomischeeliteendegroeiendefinancieel-economischeproblemeninhetland,bemoeilijkenvoortgangophetgebiedvanrespectvoormensenrechten.Zowelmilitairenalscivieleoverheidalseengrootdeelvanhetparlementgaanconfrontatiemetdeconservatievegeestelijkheiduitdeweg.TegendezeachtergrondisdeoproepvanenkelemensenrechtenorganisatiesominPakistantestrevennaareenseculieresamenlevinggebaseerdopinternationalenormenambitieus.VoorpartnersvanPakistaniseraanleidingomsteunteblijvenverlenenaanversterkingvancivielebestuursinstellingenenvanhetmaat-schappelijkmiddenveldteneindedemensenrechtensituatieteverbeteren.DeministervanBuitenlandseZaken,M.J.M.VerhagenDeministervoorOntwikkelingssamenwerking,A.G.KoendersTweedeKamer,vergaderjaar2009–2010,31263,nr.406