Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 11 maart 2009 over o.a. verslag van een werkbezoek aan Indonesië van 12 tot en met 19 oktober 2008

26049IndonesiëNr.68VERSLAGVANEENALGEMEENOVERLEGVastgesteld2april2009DevastecommissievoorBuitenlandseZaken1heeftop11maart2009overleggevoerdmetministerVerhagenvanBuitenlandseZakenover:–debriefvandevoorzittervandevastecommissievoorBuiten-landseZakend.d.19december2008inzakeverslagvaneenwerkbezoekaanIndonesiëvan12totenmet19oktober2008(31825,nr.1);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.16februari2009inzakeverslagvanhetbezoekaanSingapore,Indonesië,AustraliëenNieuwZeelandvan12tot22januari2009,onderdeelIndonesië(31700V,nr.82);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.2december2008inzakeverzoekcommissievoorBuitenlandseZakeninzakedenabestaandenRawagedeh(2008Z08318);–debriefvandeministervanVerkeerenWaterstaatd.d.25november2008inzakebeleidtenaanzienvandedoordeEUopgesteldezwartelijstluchtvaart(21501-33,nr.199);–debriefvandeministervanBuitenlandseZakend.d.10februari2009inzakeNederlandseassistentieaanIndonesiëmetbetrekkingtotdeEUzwartelijst(noflylist)(21501-33,nr.211).Vanditoverlegbrengtdecommissiebijgaandgeredigeerdwoordelijkverslaguit.Voorzitter:OrmelGriffier:VanderKolk-TimmermansDevoorzitter:IkheetdeministervanBuitenlandseZaken,zijnstaf,deledenendeaanwezigenopdepublieketribunevanhartewelkom.Despreektijdis7minutenperfractie.VragenenopmerkingenuitdecommissieDeheerVanBaalen(VVD):Voorzitter.ZoweltenaanzienvandepolitiekesituatiealstenaanzienvandevrijheidvanmeningsuitingiserinIndo-nesiëgrotevooruitganggeboekt.Deverkiezingenvoorhetparlementendepresidentzullennaarhetzichlaataanziendemocratischgeschieden.1Samenstelling:Leden:Leden:VanBommel(SP),VanderStaaij(SGP),Wilders(PVV),Waalkens(PvdA),VanBaalen(VVD),Cqörüz(CDA),Ormel(CDA),voorzitter,Ferrier(CDA),VanVelzen(SP),DeNeréetotBabberich(CDA),Haverkamp(CDA),Blom(PvdA),Eijsink(PvdA),VanDam(PvdA),Dezentjé-Hamming(VVD),Irrgang(SP),Knops(CDA),Boekestijn(VVD),Voordewind(ChristenUnie),Pechtold(D66),ondervoor-zitter,TenBroeke(VVD),VanRaak(SP),Gill’ard(PvdA),Thieme(PvdD)enPeters(GroenLinks).Plv.leden:DeWit(SP),VanderVlies(SGP),DeRoon(PVV),Vermeij(PvdA),VanMiltenburg(VVD),Omtzigt(CDA),Spies(CDA),AastedMadsen-vanStiphout(CDA),JaspervanDijk(SP),TenHoopen(CDA),Jonker(CDA),Besse-link(PvdA),Leerdam(PvdA),Arib(PvdA),Neppérus(VVD),Lempens(SP),Schermers(CDA),Griffith(VVD),Wiegman-vanMeppelenScheppink(ChristenUnie),Kos¸erKaya(D66),VanBeek(VVD),Gesthuizen(SP),Samsom(PvdA),Ouwehand(PvdD)enVendrik(Groen-Links).TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1295600809tkkst26049-68ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.681 WijkunnendusondereengoedgesterntedebetrekkingenmetIndonesiëversterken.Ikbenblijdatdezeminister,evenalszijnvoorganger,daaraanaandachtbesteedt.Ikbrengeenaantalpuntenonderdeaandachtvandeminister.ErisnogsteedseenEuropesebanopIndonesischeluchtvaartmaatschap-pijen.DeministerisinIndonesiëgeweest.HijheeftaandeVolkskrantgemelddatGarudaIndonesiaistoegelatenendatiedereenzelfmoetbepalenofhijwilvliegenmetdezemaatschappijofdathijdietegevaarlijkvindt.Datlijktmijniet.Deministerisoptimistischoveropheffingvandeban.Ikwilgraagvanhemwetenwaaropzijnoptimismegestoeldis.IkwildeNederlandsehulp,deontwikkelingssamenwerkingmetIndo-nesië,onderdeaandachtbrengen.DeheerHaverkamp(CDA):Overdezwartelijstisenormveeldiscussiegeweest,ooktijdensonzereis.Zouuhet,metdekennisvannu,alsparle-mentariërverstandigvindenomwelofnietaanboordtegaanvaneentoestelvaneenmaatschappijdieopdezwartelijststaat?DeheerVanBaalen(VVD):MetdeledenvandeNederlandseregeringdienaarIndonesiëreizenenookdaargebruikmakenvanlokaleluchtvaart-maatschappijenzouikelkmomentineenIndonesischvliegtuigwillenstappeninIndonesië.IkzoudatookzelfsinAmsterdamwillen,maardatkannogniet.DeheerHaverkamp(CDA):Hetgaatmijernietomofditmetdeledenvanderegeringis.Wijmakenonzeeigenstandigeafweging.Zouualsparlementariërineentoestelgaanzitten,ongeachtwatdeNederlandseregeringwelofnietdoet?DeheerVanBaalen(VVD):AlsikalsNederlandsparlementariërnaarIndonesiëga,maarookalsprivépersoon,zouikgewoongebruikmakenvaneenIndonesischeluchtvaartmaatschappij.IkvraagmijoverigensafwaaromdeheerHaverkampdezevraagzoexplicietstelt.Devoorzitter:DeheerHaverkampkrijgtstraksinzijntermijndegelegen-heidomuwvraagtebeantwoorden.DeheerHaverkamp(CDA):Ikgaovermijneigenspreektekst.Devoorzitter:Ikgaeroverwiehetwoordkrijgt.Uopditmomentniet.DeheerVanBaalen(VVD):Voorzitter.Tenaanzienvandeontwikkelings-samenwerkingmetIndonesiëheeftdeVVDveelsympathievooreenaantalprojectenopdeMolukken,waaronderdegemeenschappelijkesportbeoefening.JongAmbonuitVlissingenisdaareenvoorbeeldvan.Wijhopendatditsoortcontactenwordtuitgebouwd.EenanderpuntbetrefthetComprehensivePartnershipAgreement(CPA).ViaeenaangenomenmotievandefractiesvanhetCDA,deVVDendeChristenUnieheeftdeKameraangegevendatzijgraagvoortgangindatproceswilzien.Indestukkenleesikdatmogelijkin2010dezeovereen-komstwordtondertekend.Ikvraagdeministerwaaromdatzolangmoetwachten.Ligtdataandeinhoud?Gaathetomdetails?Graagnadereinformatiedaarover.RawagedehisnietzozeeraandeordegekomentijdenshetbezoekvandecommissieaanIndonesië,alswelbijhetbezoekvanenkeleKamerleden.DeNederlandseambassadeurisbijdeherdenkinggeweest.Erwordennuookontwikkelingssamenwerkingsprojectenopgetuigd.Ikwilvandeministerdeverzekeringdatditnietmagwordengezienalseensoortcompensatie.DeVVD-fractiesteuntditsoortprojecten.ZijisdaareenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.682 voorstandervan.DezeprojectenzijnechtergeencompensatievoorwaterinRawagedehisgebeurd.Graageentoezeggingvandeministeropditpunt.IkstelvastdatIndonesiëophetpuntvandemensenrechtengrotevooruit-gangmaakt,ooktenaanzienvanderechtsstaat,maarerisnogdezaak-Munir.Kandeministeraangevenhoehetmetdezezaakverloopt?DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.NetalsdevorigesprekerbenadrukikdatderelatietussenNederlandenIndonesiëbijzonderis,uithistorischperspectief,enookuithetontwikkelingsperspectief.NederlandbesteedteenruimbedragaanontwikkelingssamenwerkinginIndonesië,zelfshetgrootstebedragvanallepartnerlanden,maarookvanwegehetfeitdatereengrotegroepmenseninNederlandwoonachtigisdieinfamiliairezinbandenonderhoudtmetIndonesië.ZowelvoorderegeringalsvoordeKameriseralleaanleidingomruimeaandachtaandierelatietebesteden.Ikbenblijmethetverstevigenvandieband,inpositievezin,doorhetbilateraleverdragvoordialoogensamenwerking,datisgeparafeerdendatwaarschijnlijkin2010getekendzalworden.Ikhoopdatdieonderteke-ningdaadwerkelijkgestaltekankrijgen,zodatdesamenwerkingopeenaantalbelangrijketerreinenzoalseconomie,buitenlandsepolitiek,stabili-teit,veiligheid,mensenrechtenenduurzameontwikkeling–vooralopditlaatsteterreiniserinIndonesiënogheelveeltewinnen–daadwerkelijkvormgegevenkanworden.Ikweetnietwelkeconcretetekstenerbeschikbaarzijn,maarikhoopdatdeKamerdaarkennisvankannemenendathetuiteindelijkeverdragookgepubliceerdkanworden.Hetgaatomeenaantalzakendievoorgrotegroepenmensendaarenhiervanbelangzijn.Ikkengeenteksten,maarwellichtdateralwatopenbaaris.Graageenreactieopdatpunt.Ikkrijgookgraagantwoordopdevraagwaarhetvanafhangtofhetdaadwerke-lijkin2010kanwordenondertekend.Kortom,hettekenenvandatverdragiseenhistorischestap.EenhistorischestapwerdookgezetdoordevorigeministervanBuiten-landseZaken,BenBot,toenhijsteldedatNederlandinderelatiemetIndonesiëaandeverkeerdekantvandegeschiedenisheeftgestaan.Dieuitspraakisdaarnavaakgeciteerd.Tochkosthetnaardemeningvanmijnfractiedehuidigeregeringdegrootstemoeiteomhierhetlogischevervolgoptegeven.ZowordendoordeKamerallangvragengesteldoverdedoorNederlandsemilitairenaangerichtemassamoordopburgersvanhetdorpjeRawagedeh.DeSP-fractieheeftsamenmetwoordvoerdersvandeChristenUnieendePvdAgesprokenmetoverlevendenennabe-staanden.VorigjaarisvoorheteerstdeNederlandseambassadeurbijdeherdenkinggeweest.OokdezeministervanBuitenlandseZakenheeftmetnabestaandengesproken.Ikdenkdatditkleine,maarbelangrijkestappenzijnopwegnaarerkenningvanwaterpreciesisgebeurd.NaardemeningvandeSP-fractieishetnognietvoldoende.Gelukkigkunnenwijvast-stellendathetnogniethelemaaltelaatisvoordenabestaanden.Medenaaraanleidingvanuitsprakenvandezeministeralszouspijtniethetzelfdezijnalsexcuses,ismijnvraagwaaromNederlandnietgewoonexcusesmaaktvoordeaangerichteellende.Waaromnietooknabe-staandenenoverlevendencompenseren,ennietalleen,zoalsnugebeurt–ikvinddatoverigensgoed,maarikvraagnaardepolitiekebetekeniservan–hetdorpalsgeheeleenaantalprojectenbieden,watdanookweerwordtopgevatalscompensatie,maarwaarbijuitdrukkelijkwordtgezegddatdithetnietis?Erwordtdusweleengebaargemaakt,maardepoli-tiekeduidingervankenikniet.Ikvraagerderegeringdanmaarnaar.DeheerVanBaalen(VVD):DeheerVanBommellijkttegrossiereninexcuses.AlsjewenstdatNederlandexcusesmaakt,danwensjenatuur-lijkookdatvanIndonesischezijdeexcuseswordengemaaktvoorwateenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.683 flinkaantalmensenisaangedaan.Waarombegraafjedatnietenkijkjenaardetoekomst?Datisveelbelangrijkerdanhetgrossiereninexcuses.DeheerVanBommel(SP):Ikbenbegonnenmetnaardetoekomsttekijken.Dehistorischerelatiekrijgtstraksmethetnieuweverdrageenheelbelangrijkverdragsrechtelijkfundamentonderdegemeenschappelijketoekomst,wantdiehebbenwij.IkdenkechterdatermetdewoordenvandeministervanBuitenlandseZakeninhetverledenookeenbelangrijkebodemgelegdisonderdehistorischepositievanNederland.DatdeambassadeurvanNederlandafgelopendecembervoorheteerstbijdeherdenkingisgeweest,zieikalseenbelangrijkevervolgstap,maardaarmoethetnietbijblijvenwatmijbetreft.Hetgaaternietom,hetverledenonnodigopterakelen.Wijkunnenslechtsvaststellendatdebewustwor-dinginNederlandvanonseigenverledeninIndonesiërecentis.DiemoetwatmijbetreftnieteindigenmetdewoordenvanBenBot.Daarisdiebewustwordingwatmijbetreftbegonnen.Ikziedevervolgstappen,eenstapvaneendeelvandeKamer,deregering,deministervanBuiten-landseZakenendusookdeambassadeur,alseenlogischvervolg.Daarmeekunnenwijdatboeknaardemeningvanmijnfractienietsluiten.DeheerVanBaalen(VVD):UwenstdatvanNederlandsekanttezien,maardanwenstudat,zoneemikaan,ookvanIndonesischekant.DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.Volgensmijdoenwijnietandersdandat.WijsprekenophistorischegebeurtenissennietalleendeNeder-landseregeringaan,maarookdeIndonesischeregering.Datdebatkanalleengevoerdwordenwanneerjevanuitjeeigenverantwoordelijkheidookuitsprakendoet.DeheerWaalkens(PvdA):HechtcollegaVanBommelnogenigewaardeaandepublicatievanhetonderzoekvanhetNIOD(NederlandsInstituutvoorOorlogsdocumentatie)indezen?Ikweetdatditeenveelbrederterreinbetreft,maarkandatnaarzijnmeningeenbijdrageleverenaaneenverderebeoordelingvanwaterismisgegaan?DeheerVanBommel(SP):Ja,absoluut.AlhoewelikookzegdatalleswatergeschrevenisoverdegebeurtenisseninIndonesiëonderNeder-landseverantwoordelijkheidtotopdedagvanvandaagnietvolledigis.OokdeExcessennota,dieoverdezedonkerepaginavandeNederlandsegeschiedenisgeschrevenis,isnietvolledig.Hetwerkzaldusdeelsmoetenwordenaangevuld.Uitarchiefonderzoekblijktookdaternogsteedsveelnarezakenzijnondergeschoffeld.Eenvandeonderzoekersvandestijds,deheerFasseur,thansgewaardeerdlidvandecommissie-Davids,heeftookdaarvoorgepleit.Hijkanhetweten,wanthijheeftaandieExcessennotagewerkt.IkoverweegomdeKameropditpunteennadereuitspraakvoorteleggen.Voorzitter.Deexcusesjegensdeslachtoffersvandeexcessenmoetenookwordenaangebodenaanhetlegervan3000Nederlandsedienstweige-raars.AlstegendebevolkingvanRawagedehdiepespijtkanwordenbetuigd,danmoeterookspijtwordenbetuigdtenopzichtevandemensendienietbegonnenaandieonverstandigeoorlog.Zijkregendaar-voor,inplaatsvanerkenning,gevangenisstrafvangemiddeldtweejaar.In1951weigerdedeministervanJustitieamnestieuittesprekentoeneenKamerliddaaromvroeg,omdatzijgeenspijthaddenbetuigdvanhundienstweigering.InmiddelsheeftdeNederlandseregeringzelfspijtbetuigd.Ikroepderegeringdanookopomnudievervolgstaptezetteneneengebaartemakentenopzichtevandedienstweigeraarsdienoginlevenzijn;eerherstelvoordezeoudereheren,dieterechthungewetenvolgdenenmilitaireordersnaastzichneerlegden.Zijstondennietaandeverkeerdekantvandegeschiedenis.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.684 DeheerVanBaalen(VVD):Voorzitter.Ineendemocratischerechtsstaatstuurtderegeringtroepenuitondergoedkeuringvanhetparlement,ofdatnudienstplichtigenzijnof,zoalsnuinNederland,beroepsmilitairen.Zijbeoordelennietzelfofzijgaan.Ineendemocratiewordtdatdoorrege-ringenparlementbepaald.Watunudoet,iseengrovebeledigingaanhetadresvandeNederlandsemilitairendiewelaandieplichtgehoorhebbengegeven.Degenendiezichonderdedienstplichtuitmuisden,hebbengeenrespect,nietvanmijnpartij.DeheerVanBommel(SP):HetisuitermatetebetreurendaterbijdeVVD-fractiegeensprakekanzijnvanvoortschrijdendinzichtenvanhetopnieuwbeoordelenvaneengeschiedeniswaarvanwij,ophetmomentdatwijtotonseersteoordeelkwamen,nietallefeitenkenden.Wijkennennogsteedsnietallefeiten,maarwijwetenweldatNederland–dieuitspraakwordtdoordeSP-fractievolledigonderschreven–indieperiodeaandeverkeerdekantvandegeschiedenisheeftgestaan.WateronderNederlandseverantwoordelijkheidisgebeurd,geldtalseenoorlogsmis-daad,eenmisdrijfdatveroordeelddientteworden.Demensendiegewei-gerdhebbenomdaaraandeeltenemen,pastopditmomentexcuses,omdatzijtoentothetjuisteoordeelzijngekomen,hetgeenwijpasvelejarenkondendoen.Voorzitter.DeKamerwildenaarIndonesiëenooknaardeMolukken.EenbezoekdaaraanwerdineennotitievanhetministerievanVerkeerenWaterstaatexplicietontraden,omdatIndonesischevliegmaatschappijenopdezwartelijstvandeEuropeseUniestaan.DatbetekentdatzijnietindeEuropeseUniemogenlanden.IkroepdeNederlandseregeringopomIndonesiëopallemogelijkemanierenbijtestaan–ikweetdatereenaantaltechnischezakenspeeltwaarNederlandbijbehulpzaamkanzijn–omeraanbijtedragendatdeIndonesischeluchtvaartmaatschappijenwelaandeeisenvoldoen.Somsbetrefthetpapiereneisen.IkbedoeldaarmeedatzijtechnischgesprokenindepraktijkwelaandeeisenvandeEuro-peseUnievoldoen,maardathetdaninadministratievezinnietopordeis.DeKamerisophetverkeerdebeengezetdoordenotitievanVerkeerenWaterstaat.ErisdringendontradenommeteenIndonesischemaat-schappijtereizen,omdateenreisvandeKamerdeaandachtzoutrekkenenpublicitairzouwordenuitgebuitdoordeIndonesischeregering.DatisvalsevoorlichtingvanhetministerievanVerkeerenWaterstaat.DeministervanVerkeerenWaterstaatmoestopdatmomentwetendatambassadepersoneelenledenvanderegeringwelmetdiemaatschap-pijenvlogen.IkdurfdanooktestellendathierobstructieisgepleegdinderichtingvandeKamer.WijwildengraagdeMolukkenbezoeken,zodatwijeenpunthaddenkunnenmakenvandemensenrechten,vandeabsurdhogestraffenvoordegenendiedeMoluksevlaghijsen.OokAmnestyInternationalbenadruktdathethijsenvandeRMS-vlagbehoorttotdevrijheidvanmeningsuiting.IkroepdeministerdanookopomopditpuntbijdeIndonesischeregeringteblijvenhameren.WijhebbenbijonsbezoekveelaandachtgevraagdvoordepositievanMoluksegevangenen.ErismijgeblekendatrecentnogsprakeisvanhetdeporterenvanMoluksegevangenenbuitenAmbon.Eenextrastrafkunjezeggen,omdathetdaarmeeveelMolukkersonmogelijkwordtgemaaktomhunfamilieledendieindegevangeniszitten,tebezoeken.IkroepdeministervanBuitenlandseZakenopomookdaareenpuntvantemaken,zodaterdrukkomtopdeIndonesischeregeringominiedergevaldedetentieopAmbonplaatstelatenvinden,zodatdefamiliedezemensenkanbezoeken.DeheerVanBaalen(VVD):AlhoewelikhetinhoudelijkeensbenmetdeheerVanBommeldatdeKamergebruikhadmoetenmakenvanIndonesi-scheluchtvaartmaatschappijenvoorhaarbezoekaanIndonesië,moetenwijweleerlijkzijn.ErlageenadviesvanVerkeerenWaterstaat.DatTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.685 hoefdenwijnietoptevolgen.DeKamerheeftalszodanig,iniedergevaleenmeerderheidervan,onverstandiggehandeld.DeheerVanBommel(SP):IkbendatzeermetdeheerVanBaaleneens.DeKamerhadgewoonballenmoetenhebbenenmoetenvliegen.ZokenikdeheerVanBaalenook.Datissimpel.HelaasbleekdaargeenKamer-meerderheidvoorenheeftdeKamerdiekanslatenliggen.Ookdathadeenhistorischbezoekkunnenzijn.HetzalvermoedelijkvelejarendurenvoordatdeKamerweernaarIndonesiëgaat.Errestmijdanooknietsandersdanopenigmomentopeigenverantwoordelijkheiddiekantaftereizen.IkzegweldathetadviesvanhetministerievanVerkeerenWater-staatnaardemeningvanmijnfractienietintegerwas.IkvraagdeministervanBuitenlandseZakendanmaarofhijooitzo’nadviesheeftgehadvanhetministerievanVerkeerenWaterstaat.MijnlaatstepuntbetreftdesituatievandePapoea’sendeNederlandsegevangenen.MedeopbasisvanhetrapportvanhetAmerikaanseminis-terievanBuitenlandseZakenoverdemensenrechten,datdezemaandisverschenen,kangesteldwordendatdesituatievandePapoea’svergelijk-baarisalshetomhethijsenvandevlagenschendingvandemensen-rechtengaat.Kentdeministerdatuiterstduidelijkerapport?GaathijsamenmetdeAmerikanenoptrekkenomervoortezorgendatindemensenrechtenvandePapoea’sverbeteren?TenslottedepositievandeNederlandsegedetineerden.WerktdeministersnelaaneenWOTS-verdrag,zodatermeervoorhengedaankanworden?IkweetdathetbestaanvandedoodstrafinIndonesiëeenbelangrijklastigpuntdaarbijis,omdatNederlanddienietkent,waardoordaartoeveroor-deeldegevangenennooitnaarNederlandovergebrachtkunnenworden.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Voorzitter.WijhebbeneenspecialebandmetIndonesië.HetishetlandwaarNederlanddemeestehulpaangeeft.Ikwasiniedergevalonderdeindrukvanalhetwerkdatdeambas-sadedaardoet.OokviaBuitenlandseZakendankaandeambassade.Ikvraaghetministerieomdezedankovertebrengenvoordegoedeontvangstenhetgoedewerkbezoekdatwijhebbengehad.Deministerconcludeertinhetverslagvanzijneigenreisdaterduidelijkevooruitgangis.Dathebbenwijookmogenzien,metnamebijdeeconomischeontwik-kelingen.EenvandespeerpuntenvandeministervoorOntwikkelingssa-menwerkingisdeverdelingvanwelvaart.Nogaltijdleeft50%vandeIndonesischebevolkingvan2dollar.30%heeftnietvoldoendeteetenendebasisvoorzieningenzijnnoglangnietvooriedereenbeschikbaar.Ondanksdeeconomischegroei,ishetinIndonesiënogeenkwestievanverdeling.DeheerWallacevandeWereldbankbeaamdetijdensonsgesprekookdatopdatpuntnogeenslagtemakenis.Hetiseenmiddeninkomenland,dusindecategorievantransitielanden,albegrijpikdatwijdatzonietmeernoemen.Ikvraagomaandachtvoordeeerlijkeverdelingvandewelvaart,naastdeaandachtdiehetkabinetgeeftaangoedbestuurenbeschermingvanmensenrechten.BijdeovergangnaartransitielandkanjenogweldevraagstellenofNederlandalsbilateralehulpnietmeeraandirectearmoedebestrijdingzoumoetendoen.Hetbeleidissinds2005veranderd.Juistgegevendeverdeling,blijftmetnamedesituatieophetplattelandachter.Insommigedelenvandestadisdesituatieoverigensooknogalschrijnend.Menheeftmaarkleinestukjesgrondterbeschikkingomtebewerken.Zijleverenteweiniginkomenop.Datversterktdetrekvanhetplattelandnaardestad.Zouplattelandsontwikkelingooknietmisstaaninhetrijtjevanaandachts-puntenvanhetkabinetvoorIndonesië?IkbegrijpdatdeministervanBuitenlandseZakeninditoverlegookdeministervoorOntwikkelings-samenwerkingwaarneemt.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.686 Devoorzitter:WijhebbenalleeneenoverlegmetdeministervanBuiten-landseZakengevraagd.Ikconstateerdatuvrijveelvragensteltdiespeci-fiekgerichtzijnaandeministervoorOntwikkelingssamenwerking.DeheerVoordewind(ChristenUnie):DitwaseenalgemenereactieophetreisverslagvandeministerenhetbeleidvandeambassadetenopzichtevanIndonesië.Ikzalmijinmijninbrengmetnamerichtenopdemensenrechten,corruptiebestrijdingetcetera.Voorzitter.Deministerconcludeertdatheteigenlijkgoedgaatmetdehervormingenbinnenhetleger.Waarbaseerthijzichop?WijhoordenverhalenvanmetnamedeCrisisGroupdatdezehervormingenjuiststag-neren.Erwaseenontwikkelinggaanderichtingverbeteringvanhettegen-gaanvanbelangenverstrengelinginhetleger,maarwijhoordendatdienujuiststagneertendatookhetlegerzichmeerconcentreertopinterneinplaatsvanexterneveiligheid.Erzijn12000militairengestationeerdinPapoea.Hetwordenersteedsmeer,opeenbevolkingvan2,5miljoenmensen.OpdeMolukkenzijnerinmiddels30000politiemensenopeenbevolkingvan1,4miljoenmensen.Nederlandheeft50000politieagentenop16miljoenmensen.Hetlegerheeftnogsteedseeneconomischemachtsbasisenbepaaldebedrijvenzijnnogsteedsinhandenvanhetleger.Hoeverklaartdeministerhetverschilininzichtmetdeopmerkingenendewaarnemingendieikhebgehoordtijdensdereisendieikookterugzaginhetverslag,endeconstateringvandeministerzelf?Nederlandvoerteenmensenrechtendialoog.MinisterVerhagen:Kuntueentoelichtingdaaropgeven?Uvraagtmijomeenreactie,aangezienmijnbevindingenblijkbaarafwijkenvanuwwaarnemingen.Ikhebuwverslaggelezen.Ikkrijggraageennaderetoelichtingdaaropomeengoedantwoordopuwvraagtekunnengeven.DeheerVoordewind(ChristenUnie):WijhebbenuitgebreidmetmevrouwJonesvandeInternationalCrisisGroupgesproken.Zijheeftonseenuiteenzettinggegevenvandestandvanzakenbijdehervormingenvanhetleger.Ikwilervanafzijnofditnuletterlijkinhetverslagvandecommissiestaat,maarikhebhetteruggevondeninmijnaantekeningen.Volgensmijstaathetookletterlijkinhetverslag,wantikwerderdooranderen,extern,opgewezendiehetverslaghebbengelezen.Devoorzitter:Ukuntdeministernietvragenomeenreactieopuwprivé-aantekeningen.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Datzijnmijnwaarnemingenendatzijndedingendieikhebopgedaantijdenshetbezoek.Daaropkanikeenreactievandeministervragen.Hetmoetnietgekkerworden!MinisterVerhagen:Ikwildangraagwatmeerinzichthebbeninuwwaar-nemingen.Ikbedoelditnietvervelend,maarikwileengoedantwoordkunnengeven.DeheerVoordewind(ChristenUnie):WijhebbenvandeCrisisGroupgehoorddatdehervormingenbinnenhetlegerstagnerenendatdeeconomischemachtsbasesnogsteedsrelevantzijnvoorhetleger.Daaropvraagikeenreactie,wantikleesinhetverslagvandeministerdathijtotandereconclusieskomt.Voorzitter.Ikkomopdemensenrechten.Inhetverslagvandeministerwordtdezaak-Munirgenoemd.Wijhoordenonlangsdatdeverdachteweerisvrijgelaten.Ikbegrijpdatdeambassadehetprocesvandichtbijvolgt,maarkandeministerdelaatstestandvanzakengeven?OverdetoegangtotPapoeasprakikzojuisttijdensdelunchmeteenoud-Kamerliddathetdossiervijftienjaargeledeninzijnportefeuillehad.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.687 Ookhijwildedaartoenheenenooktoenwerddatgeweigerd.Hetdossierherhaaltzich.Nogsteedskunnenpolitici,zoalswij,enjournalistennietnaarPapoea.DesituatieopdeMolukkenisnogsteedsgespannen.WijhorenvanmensenrechtenorganisatiesdatvorigjaaropdeMolukkenverschillendechristenenzijngemarteldenvermoord.Mensenkunnennogsteedsnietterugnaardemixedvillages.Waarvoorheenmoslimsenchristeneninééndorpwoonden,durvenchristenennogsteedsnietterugnaarhuneigendorpen.Erisnogsteedsgeenmoratoriumvoordedood-straf.Demartelingengaandoor.DeVN-rapporteurheeftdaaroveronlangseenrapportuitgebrachtenookAmnestymeldtdit.Vlaggenincidentenwordenzwaarbestraft.Wijkregenookberichtendat37vande77gevan-genenvanAmbonnaarJavazijnvervoerdendatfamilieledenveelgeldmoetenbetalenomhunfamilietekunnenbezoekenopJava.IkbrengditonderdeaandachtvandeministerenzomogelijkookvandievandeIndonesischeregering.Kortom,watzijndemargesvanNederland,behalvehetmonitorenenhetdoordeambassadeaandekaakstellenvanmartelingenendesituatievanreligieuzeminderheden?Mijnlaatstepuntgaatspecifiekovergeloofsvervolging,omdatikdaarookspecifiektijdensonzereisnaarhebgevraagd.IkhebvandeRaadvanKerken,dePGIinIndonesië,begrependatdeafgelopenvierjaar200kerkengedwongenzijngesloten.Zijndieberichtenookbekendbijhetministerie?Zoja,watkandeNederlandseregeringdoenvoordegods-dienstvrijheid,zoalszijookisvastgelegdindeGrondwet,dePancasila?Zietderegeringookspanningmethetgedwongensluitenvande200kerken?WijhebbeneerderKamervragengesteldoverhettheologischeseminarinJakarta,datmetgeweldisgesloten.DiemensenzittennogsteedsintentenkampenaanderandvanJakarta.Zietdeministermoge-lijkhedenviahetMensenrechtenfondsomdezestudentenaanhuisvestingtehelpen?Tenslotte.DuurzaamheidismeerdeportefeuillevandeministervoorOntwikkelingssamenwerking.WijhebbeneenweduweuitRawagedehbezocht.Ikbegrijpdatdeministerdatookheeftgedaan.Ikspreekmijndankuitaandezeregering,metnameaanministerKoenders,dietochzijnnekheeftuitgestokenvooreenvormvancompensatieviaextrasteunaanditdorp.Ikbendaarheelergblijmee.DeheerVanBaalen(VVD):Ikslatochaanophetwoordcompensatie.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Tegemoetkoming.DeheerVanBaalen(VVD):Nee,menvoertOS-beleid.Menvoertprojectenuitofgaatdatdoen,maaruzietdattochnietalscompensatieoftegemoetkoming,alseensoortinlossingvaneenschuld,ofwel?DeheerVoordewind(ChristenUnie):Ikconstateerdatderegeringheeftbeslotenommetnamedoordeactuelesituatie,misschienweldoorhetbezoekvandeministervanBuitenlandseZakeneneenaantalKamer-leden,specifiekvoorhetdorpRawagedehtekijkennaarmogelijkhedenvooronderwijsenzorg.Ikdankderegeringdaarvoor.DeheerHaverkamp(CDA):Voorzitter.Hetisgoeddatwijmetenigeregelmaat,bijnajaarlijks,metdeministervangedachtenkunnenwisselenoverIndonesië.NederlandheefteenbijzondererelatiemetIndonesië.Hetisvooronseenbelangrijklandomderelatiemeeteintensiveren.Ikbeginmetonseigenwerkbezoek.IkwilnamensmijnfractieviadeministerdeNederlandseambassadeinJakartahartelijkdankenvoordegoedeondersteuningterplekke.IkdankookdeondersteuningvandeTweedeKamervoordeverslagleggingendevoorbereidingvandezereis.Hetwasuitonsperspectiefeenproductiefwerkbezoek,alhoewelerindeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.688 Nederlandsepersvoornamelijkaandachtwasvoordezakendiewijniethebbengedaan.OnzealgemeneindrukvandealgemenesituatieinIndonesiëisdathetglashalfvolis.Erzijngoedekanten,hoopvolleinitiatieven,zoalsdehervormingsagenda,waardeIndonesischeregeringnogsteedsmeeaanhetwerkis.IkdenkookaandeinternationalepositiedieIndonesiëwilinnemeninbijvoorbeelddeAsean(AssociatievanZuidoost-AziatischeNaties),derelatietotBirmaendebrugfunctiedieIndonesiëkanvervullentenopzichtevanislamitischelanden.Hetglasisechterhalfvol.Erzijnookzorgelijkepunten,waaronderhetarmoedevraagstukendeduurzaamheidsaanpak.Doordewereldwijdecrisiskomenkleineprodu-centenindearmoedeval.Eenspeciaalpuntvanaandachtiswatonsbetreftdespecialeautonomiewet,waarbijikvooraldenkaanPapoeaendeMolukken.Wathetonderwijsbetreft,blijkenergroteregionaleverschillentezijn.ZoiserinPapoeaonvoldoendekennisenkundeaanwezigonderdeautochtonebevolkingomtekomentoteengoedeimplementatievandespecialeautonomiewet.Uithetverslagvandeministerblijktdathijonzezorgenrondomdeimplementatievandespecialeautonomiewetdeelt.KandeministeraangevenhoewijvanuitNederlandderegeringenmaatschappe-lijkeorganisatiesmeerkunneninzettenopcapacitybuildingentrainingvanlokalebestuurdersinPapoea,zoalsvanafhedenookopdeMolukkengaatgebeuren?DegevoelighedenrondomzelfbeschikkingvanPapoeaendeMolukkenzijngroot.Ikverwijsnaardeovertrokkenreactiesophetmomentdatervlaggenwordengehesen.Tijdensonzegesprekkenhebbenwijeropaangedrongendatmenopditpuntminderstrengzalstraffen.Inhetreisverslagvandeministerzienwijweldathijonzezorgopditpuntdeelt,maarwijvindenernietsoverteruginhetgesprekvanhemmetvicepresidentKalla.Kandeministeraangevenofditisgewisselden,zoja,opwelkewijze?Zoja,watwasdereactievanIndonesischezijde?IkkomopderelatietussenNederlandendeMolukken.EenflinkaantalmenseninNederlandwilterugnaardeMolukken.Wijhebbendaarineenvorigdebatookaandachtvoorgevraagd.In2002isdeRepatriëringsrege-lingvervangendoordeRemigratiewet.HetblijktdatdenieuweregelingveelongunstigerisendathetontbreektaanbegeleidinginIndonesiëzelf.KandeministeraangevenofditdestijdseenbewustekeuzeisgeweestofwilhijdegenendieterugwillenkerennaardeMolukkenverderhelpen?Heefthijinzichtindeaantallen?Uitdestukkenmaakikopdathetomongeveertienverzoekenperjaargaat,maarwijbegrijpenvandeMoluksegemeenschapdathetomveelgrotereaantallengaat.DeheerVanBommel(SP):AlsgevolgvandenieuweRemigratiewetissprakevaneenbehoorlijkeachteruitgang.Erwordtdanookveelmindergebruikvandieregelinggemaakt.WilhetCDAwellichtsamenmetanderefractieszoekennaarmogelijkhedenomeenverruimingaantebrengen?DeheerHaverkamp(CDA):Hetisgeenrecentewijziging,wantzijheeftin2002plaatsgevonden.Zeerrecentbenikerzelfmeegeconfronteerd.Ikprobeernunategaanofwijdiemensenkunnenhelpen.Ikvraagnaardeafwegingendiehebbenplaatsgevonden.Ikvindhetbelangrijkomhoorenwederhoortoetepassen.Alsderegeringmetargumentenkomtwaardoorikhettochlogischvinddathetzoisingevuld,danwilikdataccepteren,maarvooralsnogwilik,evenalsu,diemensengraaghelpen.Ikvindhetbelangrijkomeentussenstapintebouwenenomnategaanwatdegrondslagisvanderegelingenwelkeconsequentieseraanverbondenzijn.Vandaardatikdevraagzohebgesteld.DeheerVanBommel(SP):Eénvandeconsequentiesdienualduidelijkis,isdatderegelinggeenuitkomstmeerbiedtvoorvaakouderemensendiedebedoelinghebbenomhunlaatstelevensdagenteslijtenopdeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.689 Molukken.Daarzitdepijn.Ikhoopdatudatmeewiltlatenwegenbijdebeoordelingvanhettekortschietenvandenieuweregeling.Bentudaartoebereid?DeheerHaverkamp(CDA):Hetiseenfeitdatikhierinmijninbrengexplicietaandachtvoorvraag.Ikgaooknogeensspecifiekinophetpuntvandebegeleidingdaarterplekke.MenkomtinJakartaaan,maardankomthettrajecterna.WijzijngoedbegeleiddoordeNederlandseambas-sadeendatgunjeanderenook.Vandaardatikdezevraagstel.Voorzitter.Dereligieuzespanningen.WijhebbeneenuitmijnperspectiefzeerindrukwekkendebijeenkomstgehadmeteenaantalreligieuzeleidersopdeMolukken.Hetispositiefdatdedialoogtussenreligieuzeenpoli-tiekeleidersjuistplaatsvindtopgrassroot-niveau.Menweetelkaartevinden.Erzijnintensievecontacten,zoalsookinPapoeadegemeen-schappelijkebijeenkomstenwaarmensamenzoektnaaroplossingen.Maardelaatstetijdnemenreligieuzespanningenweertoe.HoeweldeIndonesischegrondwetgarandeertdatchristenenhungeloofinvrijheidmogenbelijden,dreigterindedagelijksepraktijksteedsmeerintolerantieteontstaanrichtingreligieuzeminderhedeninhetalgemeenenchristeneninhetbijzonder.DeeltdeministerdeanalysedatderechtendiedeIndo-nesischegrondwetgeeftaanreligieuzeminderhedenweerontnomenkunnenwordenalsgevolgvandeimplementatievanallerleidecentralewetgeving?Zoja,welkemogelijkhedenzietdeministeromhieroverhetgesprekmetdeIndonesischeautoriteitenaantegaan?Wijhebbenbegrependatmenopregeringsniveaunogsteedshechtaandevrijheidvangodsdienst.HetvoorafgaandelijktmijnfractieeenvandeonderwerpendiegeschaardkunnenwordenonderhetComprehensivePartnership.Hetisvooronsonduidelijkwaterpreciesondervalt.Wordenarmoedebestrijding,mensenrechtenenduurzaamheidbesproken?Kandeministeronsaangevenwatdezedialooginnauwesamenwerkinggaatopleverenenwelkeonderwerpenexplicietopdeagendastaan?OpwelkewijzewordtdeKamervandeinhoudvanhetpartnerschapopdehoogtegesteld?Duurzaamheid.Rondomdeklimaatproblematiekishetgoed,teziendatIndonesiëzichcommitteertaandeKopenhagenagenda.Wijhebbengrotezorgenoverdeoerwoudenenillegalehoutkap.IsbijdeNederlandseregeringbekendwatdeKopenhagenagendaconcreetzalinhoudenvoorbijvoorbeelddehoutkapineenaantalgebiedeninIndonesië?DeministersprakmetvicepresidentKallaovereconomischesamenwerkingtussenNederlandenIndonesië,metnameophetterreinvandeproductievanpalmolie.DeministergafaandathijzicherhardvoorwilmakendatIndo-nesiëmeertoegangkrijgttotdeEuropesemarkt.Heefthijdaaralsvoor-waardeaangestelddatdepalmoliemoetvoldoenaandeCramercriteria?WijdenkendatheteensuccesisgeweestdateruitNederlandopdatpunteeninitiatiefisgenomen,datisovergenomendoordeEuropeseUnie.HetzouaardigzijnalsdatookvertaaldwordtrichtingIndonesië.Deministerheeft,evenalswij,gesprokenmetmensenrechtenverdedigers.OnderanderewerdderechtszaaktegenstudentenactivistTabunibesproken.KandeministeraangevenhoeNederlandinlijnmetdemensenrechtennotitiedezezaakgaatmonitoren?Gisterenkregenwijhetberichtdat37Moluksegevangenenzijngetrans-porteerdnaarheteilandJava,verwegvanhunfamilie.WildeministerdezekwestieaandeordestellenbijdeIndonesischeautoriteiten?Gestelddatereenvervolgplaatsvindtinderechtszaakronddekwestie-Munir,gaatdeNederlandseambassadedieweervolgen?Bijeenvraagoverdeontwikkelingsrelatiekanikmijvoorstellendatdezeschriftelijkwordtbeantwoord.Hetgaatoverhetspecifiekeprogrammadatwijbezochthebben,hetNationalProgramforCommunityEmpowerment,datookinonsverslagwordtgenoemd.Wijwarenonderdeindrukvandewijzewaaroplokalegemeenschappendaarbijbetrokkenzijn.WijhebbenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6810 echterookbegrependatdeontwikkelingsrelatiebeëindigdzalworden.Devraagisopwelkewijzedecontinuïteitgeregeldwordt.Tenslottewilikstilstaanbijdezwartelijstvanvliegtuigmaatschappijen.Bijdebegrotingsbehandelinghebbenwijhieruitgebreidovergediscussi-eerd.IkverneemgraagdestandvanzakenvanhetopheffenvandeflightbanvanIndonesië.24maartzalerinBrusseleenvergaderingplaats-vinden.HetheeftmijnfractiezeerverbaasddatzijviadekrantmoestvernemendatonzeministervanBuitenlandseZakenenookdeministervanJustitiemettoestellenhebbengevlogendieopdezwartelijststaan.Isdeministervoornemens,datteblijvendoen?Watonsbetreft,ishetverstandigeromtewachtentotGarudavandezwartelijstisgehaald.DeheerVanBaalen(VVD):IkhebalopeeninterruptievandeCDA-woordvoerderinmijninbrenggevraagdwaaromhiernaargevraagdwordt.Ditmaakthetnognietduidelijker.HetbetrefteenadviesvanVerkeerenWaterstaat.AlsdeNederlandseregeringinIndonesiëergensheenwilvliegen,danmoetzijdatmeteenIndonesischeluchtvaartmaat-schappijdoen.HetzelfdegeldtvoordeKamer.WaarstaatdeheerHaver-kampzelf?Waaromdoethijzomoeilijk?DeheerHaverkamp(CDA):Deredendatikbijudoorvroeg,wasomdatikvanupersoonlijkwildewetenwatuwmotivatiewasomwelofnietineentoesteltegaanzittendatopdezwartelijststaat.IkvindhetwatzwakvandeheerVanBommeldathijzichverschuiltachtereenadviesvandeNederlandseregering.HetPresidiumvandeTweedeKamerheeftzelf-standigeenafweginggemaakt,namelijkdaternietgevlogenmoetwordenmeteentoesteldatopdezwartelijststaat.Datsteuntmijnfractie.DieafwegingheeftdusduidelijkbijdeKamerledenzelfgelegen.Jekuntzeggendatderegeringdatweldoet,maarikvinddatjedieafwegingzelfstandigmagmaken.Ikmagdanookaanderegeringvragenopbasisvanwelkeargumentenzijhaarafwegingmaakt.AlsNederlandsevolksver-tegenwoordigerzaliknietineentoestelgaanzittendatopdezwartelijststaat.DeheerVanBaalen(VVD):Danstruikeltuoveruweigenbenen,wantnogmaals,dankunjeinIndonesiëgeenbezoekenafleggen.IkvindhettewaarderendatdeministervanBuitenlandseZakenindeVolkskrantheeftverklaarddathijgeenprobleemzaginhetgebruikmakenvanIndonesi-scheluchtvaartmaatschappijen.Uvaltuweigenministerafzonderdatuduidelijkaangeeftwaaromudatdoet.DeheerHaverkamp(CDA):Ikvalmijnministernietaf.Hetenigewatikzeg,isdatwijhiereenuitgebreidwetgevingstrajecthebbengehadoverdezwartelijst.ErwasonduidelijkheidinEuropaoverdeimplementatievandezwartelijst.HetwasbijzonderdatmensendiemeteenTurksemaat-schappijvervoerdwerden,inBelgiëkondenlanden.ZijmoestenmeteenbusnaarNederland.Hetparlementheefttoengezegd:datmoetafgelopenzijn;eenzwartelijstiseenzwartelijst.Vervolgenswerdenwijgeconfron-teerdmethetfeitdat,alswijonszoudenverplaatsenbinnenIndonesië,ditmeteentoestelzouzijndatopdezwartelijststaat.DeTweedeKamerheeftzelfstandighetbesluitgenomen.NiemandvanderegeringstondopSchipholmetdemededeling:ikverbieduomwelofniettegaan.DeTweedeKamerledenhebbenzelfdienaarmijnmeningverstandigeafwe-ginggemaakt.Anderenkunnentoteenandereafwegingkomen,maarikwildaaroverdaningesprekgaan.DeheerVanBommel(SP):Noubreektmijnklomp.Nuwordtmijverwetendatikmijverschuilachtereenadviesvanderegering.Bentunouhelemaalgekgeworden!Hetadviesvanderegeringwasvoormijhelemaalgeenaanleidingomdanmaarniettegaan.IkwildepersewélTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6811 naardeMolukken.U,alsCDA-fractie,hebtzichverscholenachterdatadvies.Uhebtnaardebekendeweggevraagd.UwistdatereenzwartelijstvoorEuropawas.VervolgenshebtueropaangedrongendatdoorhetPresidiumbijhetministeriewerdnagegaanhoehetzatmetdezwartelijstenofereenvliegadvieskonwordengegeven.Wijhebbengeenenkeleaanleidingdaartoegezocht.Wijhebbensteedsgezegddatwijdiereiswelwillenmaken.DatgeldtookvoordefractiesvandeVVDendeChristen-Unie.Wewarenerbijna,maarhetCDAzeitoen:latenwedatmaarnietdoen.WijhebbenallesinhetwerkgesteldomwelnaardeMolukkentegaan.Uvonddiezwartelijst,diepapierenbureaucratie,belangrijkerdaneenbezoekaandeMolukken.Datzijndefeitenennietanders.DeheerHaverkamp(CDA):UlooptwegvanhetfeitdathetPresidium,hetbestuurvandezeTweedeKamer,tegendevasteKamercommissievoorBuitenlandseZakenheeftgezegd:ugaatniet.IndatPresidiumziteenvertegenwoordigervandeVVD,vandeSPeneenvoorzittervandeChristenUnie.Erisopgeenenkelmomentaangegevendathetanderslag.Ikhebinderdaadpersoonlijkgemotiveerdgezegd:alsdedelegatiealsnogwilvertrekken,doetudatzondermij,dievrijheidheeftu.DeheerVanBaalen(VVD):Datisserieusoverwogen.DeheerHaverkamp(CDA):Datisserieusoverwogen,datkan.UheeftzichallemaalkeurigbijhetadviesvanhetPresidiumneergelegd.Ikvindhetdanzwakomachterafdebalbijderegeringteleggen.Uhebtalsvolwassenvolksvertegenwoordigerzelfdeafweginggemaakt;hetadviesvanhetPresidiumiseenverstandigadviesenwijgaanniet.Umoetvervolgensnietviadeperseenbeetjegaanzittenhuilen.DeheerVanBommel(SP):Ikhuilnietviadepers.Ikspreekuhierrecht-streeksaan.Dathebikeerdergedaanendatzalikblijvendoen.Ikhebgezegd:hetadviesvanhetministerievanVerkeerenWaterstaatisgeenintegeradviesgeweest.Alshetdatwelwasgeweest,danwasdaarinmeldinggemaaktvandefeitendiebijhetministeriebekendwaren,name-lijkdatministersvliegenmetIndonesischemaatschappijenendatambas-sadepersoneeltepasenteonpasvliegtmetIndonesischemaatschap-pijen.DanzoudeafwegingvanhetPresidiumeengeheelanderezijngeweest.DanhaddenwijgewoonhetadviesgenegeerdendanzoudenwijnaardeMolukkenzijngevlogen.DaarzatvolgensmijwatdeCDA-fractiebetreftdepijn.MijnheerHaverkamp,uwildegewoondiereisnaardeMolukkennietmaken.Daarvoorhadudatadviesnodigenheeftudatgekregen.Zozijndefeiten.DeheerHaverkamp(CDA):Uverdraaitdefeiten.WijhebbenonstothetuitersteingespannenomuookopdeMolukkentekrijgen.Ikheballeenwelgezegddatditwatmijbetreftnietmeteentoestelisdatopdezwartelijststaat.Ikwildathierinhetopenbaarbevestigen.Ubentalspoliticuszeerwelinstaatomtebeoordelenwaaruwelofnietaanwezigbent.IkvindhetnieteerlijkdatuzichverschuiltachtereenadviesvandeNeder-landseregering.Uhebtdieafwegingzelfstandiggemaakt.Weesdandapperenzegdatdanook.DeheerWaalkens(PvdA):Voorzitter.Hetiseerdergezegd,wijhebbeneenbijzondererelatiemetIndonesië.Onswerkbezoekwasbinnendierelatiebijzonderwaardevol.IkdankookdeambassadeurenzijnkompanenopdepostvanJakartavoorhuninzet.WijwillengraagdatdeministerdewaarderingvandefractievandePvdAoverbrengt.Zelfzienhoedehervormingenindatenormelandhunbeslagkrijgen,iswaar-devol,ookomditdebatnutekunnenvoeren.HetiseenunderstatementdatwijhelaasmoetenconstaterendatdekansendieerzijnnietvoorTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6812 iedereeneenbeteretoekomstgaranderen.DePvdAwil,kanenmaghetboekvanhetverledennietsluiten.Wijmoetenechterinonzerelatietochvooralvooruitblijvenkijken.Gezienhetvoorgaandewilikmijkortheidshalveaansluitenbijdeopmer-kingendiezijngemaaktoverhetafsluitenvanhetComprehensivePart-nership.HetisduidelijkdatNederlandmetdepolitioneleactiesaandeverkeerdekantvandegeschiedenisheeftgestaan.HetbetuigenvanspijtdoordeNederlandseregeringiseenbelangrijkeengoedestapgeweest.DatdiespijtherhaaldisenblijftwordendooranderebewindspersonenisvoordePvdAbelangrijk.DeExcessennotawasincompleet.WijzienuitnaardeNIOD-publicatieserie.KanderegeringaangevenwanneerhetNIODklaaris?Wilhetkabinetnadepublicatieervanzosnelmogelijkzijnreactiegeven?Iedereenheeftrechtopeeneerlijkeenfairebeoordelingvanwaterzoalismisgegaan.HetisgoeddatinhetspecifiekegevalvanRawagedehzoweldeambassa-deuralsdeministereengesprekheeftgehadmetdeoverlevenden.Verzoeningenmedemenselijkheidmoetenbijallestappenhetuitgangs-puntzijn.Meernogzalaandachtgegevenmoetenwordenaandatproces,nietalleenviaprojecten,maarookviaeeneerlijkedialoogmetdeoverle-venden.GrotezorgensprekenwijuitoverhetdecentralisatieprocesdatinIndo-nesiëgaandeis.HetafstaanvandemachtdoorJakartaiseenpijnlijkprocesdatnietvanhartegaat.HetiseenprocesdatineersteinstantieeenIndonesischeaangelegenheidis.Grootzorgpuntisdeachterstellingvanderegio’s.Achterstellingenonvoldoendeurgentiebijonderwijs,armoedebestrijding,hettegengaanvanhetschendenvanmensenrechtenencorruptiezijngroteveiligheidsrisico’svoorderegio.Dezeachterstellingisdeoorzaakvandepolitiekeconflictenendereligiewordtmisbruiktomconflictenscherpertemaken.DePvdA-fractievindtdatNederlandzichkrachtigmoetblijvenuitsprekenvoordevrijheidvanmeningsuitingenhetvrijlatenvanvreedzameacti-visten.AmnestyInternationalvraagtaandachtvoordemensendiezijnvastgezetnavreedzameprotestenvooronafhankelijkheidopdeMolukken.DitgeldtnietalleenvoordeMolukken,maarzekerookvoorPapoea.DeNederlandseregeringmoetkeeropkeerdeIndonesischeregeringophaarverantwoordelijkhedenaanspreken.HetzouindiezininteressantgeweestzijnominhetverslagvandeministerietstelezenoverwatdeIndonesischemensenrechtenorganisatieshemvertelleninplaatsvanhetherhalendatdeIndonesischeregeringintoenemendemateaandachtaandeverbeteringvandemensenrechtenbesteedt.DeWereldbankheefteenvanhaargrootstearmoedeprojecteninIndo-nesië.Tijdensonswerkbezoekhebbenwijeentweetalprojectenbezocht,communitybased,zichtbaarvoormensen,metconcreteresultaten.HetNIMD(NederlandsInstituutvoorMeerpartijenDemocratie)isactiefinIndonesiëenzounaastdescholenvoordemocratieaankunnenhakenbijdeWereldbankprojecten.Wijhechtenveelwaardeaanhetblijvensamen-werkenmetdeIndonesischeregeringomdedemocratiseringteverster-kenentebestendigen.JuridischeassistentieuitNederlandindezaak-Munirisenblijftnoodzakelijk.HetisgoeddatNederlanddaarwaarmoge-lijkviadeambassadehetprocesnauwlettendvolgt.Hetarmoedevraagstukisnietalleeneenstedelijkprobleem.Destille,onzichtbare,maarschrijnendearmoedeophetplattelandiseengrotezorgvoordePvdA.Erzaleenbalansgevondenmoetenwordeninhetaanpakkenvandestedelijkearmoedeendievanhetplatteland.WijcomplimenterenhetkabineteninhetbijzonderdeministervoorOntwik-kelingssamenwerkingmetzijninzetomookinIndonesiëmeetehelpen,deduurzameontwikkelingtebewerkstelligenophetplattelandenmeerinhetbijzondervoordeinzetvoorhetHeartofBorneoProject.MetbetrekkingtotdeNederlandsegedetineerden:deministervanBuiten-landseZakenheefteenzaakwaarwijookaandachthebbenbesteedTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6813 tijdensonswerkbezoeknaarvorengebracht.Wijwillengraagvandeministerwetenoferenigevoortgangisindelopendezakenopditmomentenookinhetspecifiekegeval.MetbetrekkingtotdezwartelijsthebbenwijonsookenigszinsverbaasdoverhetadviesvanhetministerievanVerkeerenWaterstaat.NaastNederlandmetzijnassistentieomGarudaendeandereluchtvaartmaat-schappijentehelpenomtevoldoenaandevoorwaardendiegesteldmoetenworden,isookEuropaaanzetomditprobleemoptelossen.Graagzosnelmogelijk,zodatwijookopeenordentelijkemanierdepresi-dentvandeRepubliekIndonesiëhierkunnenontvangen,inzijneigenGarudavliegtuig.DeheerVanderStaaij(SGP):Voorzitter.DebijzondereaandachtvoorIndonesiëisnietalleeneenzaakvanhetverleden,maarookvanhethedenendetoekomst.Wijhebbeneengedeeldegeschiedenisenhistori-schebanden,waarindedonkerebladzijdennietontbreken.Datkwamooktijdensonswerkbezoektelkensweeringesprekkennaarvoren.Daaristerechtopenlijkaandachtvoor,nietomdegeschiedenisovertedoen,nietomweerdiscussiestebeginnenoverformelecompensatieendergelijke,maarwelomopenoogtehebbenvoordegeschiedenis.DeontwikkelingeninIndonesiëlateneengemengdbeeldzien.Hetisbeslistwaardaterpositievehervormingenzichtbaareningezetzijnophetterreinvangoedbestuur,derechtsstaat,democratiseringeneconomischeontwikkeling.Datisverheugend.Wijzijnpositiefoverdeversterkingvandebilateralerelatiesindeachterliggendejaren.Wijzienooknieuwemogelijkheden.Hetvielmijbijvoorbeeldingesprekkenopwaterinhetrechtssysteem,datNederlandsewortelsheeft,daarvannogisterugtevinden.Datkanaanknopingspuntenbiedenom,bijvoorbeeldophetterreinvanhetbestuursrecht,waaropwijveelervaringhebben,nategaanwatwijmetIndonesiëkunnendelen.Tegelijkertijdiseropeenflinkaantalaspectennogeenheellangewegtegaan.Denkaandecorruptie-bestrijding,maarookaandedemocratiseringenderechtsstaat.Erisnietzomaarsprakevanonomkeerbarepositievestappen.HetisnogmaardevraagwelkeconsequentiesdemondialekredietcrisiszalhebbenvoorIndonesië,ondermeervoordeeconomischeontwikkelingen.Dereligieuzespanningen,diesomsmeeronderhuidszitten,zijneennadrukkelijkzorgpunt.Erissprakevaneengroeiendislamitischzelfbe-wustzijn,datinbepaaldegevallenuitmonddeindeinvoeringvandeshariawetgeving.Uitopiniepeilingenbleekdesteundaarvoortegroeien.Sporendergelijkezorgelijkeontwikkelingenookmetdewaarnemingenvandeminister?Indelaatstebrievenkomtditimmersnietmeerechtnaarvoren.Indebeleidsnotitieuit2006klonkennogwelwatzorgelijkegeluidendoor,ondermeeroverdesympathiediedoorgrotemoslim-organisatieswerdgeuitvoordenucleaireambitiesvanIran.Destrijdtegenterrorismeenalleswatdaarmeesamenhangt,heefteennegatieveuitwerkingopgemeenschappeninIndonesië.Diekanbijdragenaaneenzekereradicalisering.Wijvindenhetheelbelangrijkomdaarscherpoogvoortehebben.DeNederlandsebevolkingenmaatschappelijkeorganisatieshebbenbijzonderebelangstellingvoorPapoeaendeMolukkenenzijndaarbijzonderbijbetrokken.InPapoeablijvenpositieveontwikkelingenhelaasnogachter.Mensenrechtenschendingenenonacceptabelebenaderingvanmensenrechtenactivistenbehorenhierbepaaldniettothetverleden.Iknoemslechtsdedraconischbestraftevlagincidenten.OokdebestrijdingvanarmoedelooptsteviguitdepastenopzichtevanderestvanIndo-nesië.Erissprakevaneengebrekkigeimplementatievandespecialeautonomiewetgeving.Datzijngeennieuwepunten,maarblijvenpuntenvanzorg.IkhoopdatwijopdatpuntalertblijvenendatwijdaaroverhetTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6814 gesprekmetIndonesiëblijvenaangaan.Daarmoetechtnogeenslaginwordengemaakt,wantoppapierzietheterfraaieruitdaninwerkelijk-heid.OpdeMolukkenzijndeernstigespanningenvanhetrecenteverledenverminderd.Zezijnechterniethelemaalverdwenen.Dezespanningen,ookindeverhoudingentussenchristenenenmoslims,kunnenineensoplaaienalseenveenbrand.Daarmoetenwijalertopblijven.Watbetreftmensenrechten,corruptie,armoedebestrijdingeneconomischeontwikke-lingishiernogveelwerkaandewinkel.Hetvielmijtijdensmijnwerkbe-zoekopdatIndonesiëvooralinvesteertindevisserij,ookopdeMolukken,terwijleenflinkpercentagevandeMolukkersindelandbouwwerkt.KanNederland,metzijnexpertiseoplandbouwterrein,hierniethetnodigebetekenen?Dankomikophetterreinvandereligieuzespanningentesprekenoverdevrijheidvangeloof.MijnfractieheeftmethetCDA,deChristenUnieenanderefractiestijdenshetbezoekeenaantalkerenaandachtgevraagdvoordesluitingvanchristelijkekerkeninIndonesiëdooragressiefoptredenvanislamitischezijde.Mijnfractiedringterbijdeministeropaanomditthema,zowelbilateraalalsinEU-verband,hoogopdepolitiekeagendatehouden.Oppapierisdegeloofsvrijheidgoedgeregeld,maarhetkomteropaandathetindepraktijkwordtgehandhaafd,ondermeerjegensbepaaldemaatschappelijkegroeperingendiedaarnietveelvanmoetenhebben.Indatopzichtwasmijnervaringwat«spiegelbeeldig»tenopzichtevandeervaringbijeenwerkbezoekaanIraneenaantaljarengeleden.Daarsprakikheelveelgematigdemensen,terwijlsprakewasvaneenheelstrakregime,dateenveelstringenterelijnvoorstond.InIndonesiëhadiksomshetomgekeerdeidee:hetregimewasvaakvangoedewil,maardehandhavingendeeffectuering,ooktegendezinvanbepaaldebevolkingsgroepen,moetwelwordenwaargemaakt.Eentijdjegeledenzagikweerdebeelden–ikmeeninNetwerk–vandestudentendieuithettheologischeseminarinJakartawerdenweggejaagd.Danschrikjevandewijzewaaropzo’nbuurtdaaropreageertenhoedeverhoudingenkennelijkzijn.Ikvraagaandachtvoorhetgegevendatdiestudentennogsteedsondermiserabeleomstandighedenverkerenengeenfatsoenlijkonderkomenhebbenkunnenvinden.IkhoorgraagofdeNederlandseregeringnogmogelijkhedenzietomdaarineenhelpendehandtebieden.Indonesiëbeschouwtzichzelfalseengematigdmoslimland.HetiseeninteressantevraagwatdemogelijkhedenzijntenopzichtevaneenlandalsAfghanistan,waarwijookinveeldebattenoverspreken.KanIndo-nesiëalsgematigdmoslimlandeensterkereenmeerzichtbarerolgaanspeleninAfghanistan?Kanhetzichactieveropstellenomandereislamiti-schelandenexpliciettebetrekkenbijdestrijdtegenterrorisme,juistomtetonendathetnietomeenwestersestrijdtegendeislamgaat?Welkemogelijkhedenzietdeministeropditpunt?Dezwartebladzijdeuitonswerkbezoekwashetgedoemetdiezwartelijst.Daarhebbenwijveelmeerenergieaanmoetenbestedendanonsliefwas.Hetisongelukkigdatdezwartelijstkwestiealseenpolitieksignaalisopgevat,ookopdeMolukken.Menzei:hetisgewooneensmoesjeomnietnaaronstehoevenkomen.Mijnfractie–maarvolgensmijleefdeditKamerbreed–vonddatergjammer,wantzijhaddeduidelijkewilomnaardeMolukkentegaan.Diezwartelijst,hetgedoeeromheenendegebrek-kigeinformatieoverdehandelwijzevandeNederlandsebewindslieden,hebbenwelertoebijgedragendateenbeeldontstonddatditallemaalveeltezwaarwordtopgevatofalssmoesjewordtgebruikt.AlshieringeeneenduidigehandelwijzeisvandeKamerenderegering,geeftdatvoedingaanallerleigedoe.Hetiszaakomhierinzoveelmogelijkéénlijntetrekken.Onzewensisnadrukkelijkdatdezeproblemenzosnelmogelijktothetverledengaanbehoren,onderandereviadetechnischeondersteu-ningendebijdragevanNederland.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6815 HetvielmijopdaterintoenemendemateonderNederlandsejongerennogalwataandachtisvooreenstukjegeschiedenisdatzijviahunfamiliehebbeninIndonesië.Zijtrekkenerooknaartoe.Nederlanderszijngeïnte-resseerdinwaternogzichtbaarisvanhetcultuurhistorischerfgoed.Erzijnmooievoorbeeldentevindenvanzakenwaarwelwataangedaanis,maarerzijnookbelabberdevoorbeelden.IkkwambijvoorbeeldbijdeWillemskerkuit1839.Datiseenmonumentaalgebouwdatineenslechteonderhoudstoestandverkeert.Datiszomaareenvoorbeeldvaneenobjectwaarbijdecultuurhistorischeerfenismeeraandachtverdient.Projectenomzulkemonumententerestaureren,verdienensteun.Devoorzitter:Dankuwel.Ikwijsernogopdathetbesluitomniettevliegenmetmaatschappijendieopdezwartelijststaan,nadrukkelijkdoordeKamerzelfisgenomen.Datwijzelfzo’nbesluitnemen,kunnenwijderegeringnietaanrekenen.DeheerVanderStaaij(SGP):Hetgingmijspecifiekomdegebrekkigeinformatievoorziening.Ikdachtdatanderendatooknoemden.ErwaseenadviesgevraagdaanhetministerievanVerkeerenWaterstaat.PaslaterbleekdatNederlandsebewindsliedenwelhaddengereisdmetvliegtuigenvanmaatschappijendieopdezwartelijststonden.Alswijdathaddengewetenophetmomentvandebesluitvorming,danhaddatwellichtinvloedkunnenhebben.Ikhebergeenbehoefteaanomnunogeenzwartepietenspeltebeginnen.Ikconstateerdathetbestaanvanverschil-lendehandelwijzenvoedinggeeftaangedachtenzoals:ziejewel,erzitietspolitieksachter.Daarheeftniemandbelangbij.AntwoordvandeministerMinisterVerhagen:Voorzitter.IkdankdeledenvandeKamervoorhuninbreng,diedebetrokkenheidvandeKamerbijIndonesiëweergeeft.Ikbenblijmetdiebetrokkenheid,omdatIndonesiëookvoordeNederlandseregeringeenlandismeteenbijzonderebetekenis.Wijhebbeneengoede,intensieverelatiemetdatland.Eriseenbredesamenwerkingopveleterreinen.Tegelijkertijdhebbenwijeengedeeldehistorie.Naaraanleidingvaneenaantalopmerkingenzegikhetvolgendeinzijnalgemeenheid.EenvandewoordvoerdersverweesnaareengesprekdathijhadgevoerdmeteenKamerliddieditdossierzeventienjaargeledenbeheerde.BijmijneigeneerstedebatoverIndonesië,beginjarennegentig,sprakenwijoverietsanders.Alserwordtgezegd:hetglasishalfleeg,danmoetenwijonsookrealiserenwelkeenormeveranderingenhebbenplaatsgevonden.OokdeheerVanBaalenzalzichongetwijfeldherinnerendatdeeerstedebattendiehijoverIndonesiëvoerde,ineengeheelanderecontextstonden,zowelwatbetreftonzebilateralerelatiealsdeontwikkelingeninhetlandzelf.Metalleupsanddownsenzorgenisertochenormeprogressiegeboekt.Daaromhebikinmijnverslagookstilgestaanbijdepositieveontwikkelingen.Erzijnechternogaltijdelementendieverbete-ringbehoeven,ofhetnugaatomarmoedeverdeling,hetarmoede-vraagstuk,milieu,mensenrechtenofcorruptie.Datbenikmetdewoord-voerderseens.Latenwijonszelfechterookprijzenvoordeveranderingendiehebbenplaatsgevonden.IkhebmetbelangstellingkennisgenomenvandeervaringenenbevindingenvandecommissieledentijdenshunuitvoerigewerkbezoekaanIndonesië.Ikgeefdaargraageenreactieop,medeinhetkadervanmijneigenrecentebezoek.EenbelangrijkaspectdatterechtopdeagendastondtijdensdebezoekenvanbeidekantenwasdevoortgangvandeIndonesischehervormingen:dedemocratiseringsagenda,veiligheid,stabiliteit,versterkingvanderechtsstaatenverbeteringvandemensenrechten,inclusiefruimeaandachtvoordeontwikkelingenopdeMolukken,PapoeaenAtjeh.HetisevidentdatIndonesiënietalleenquagroottemaarookquaintensiteiteenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6816 vandeprioriteitenisvanhetNederlandsebuitenlandsenontwikkelings-samenwerkingsbeleid.Hetiseenlandwaarmeewijhechteenintensievebetrekkingenonderhoudeneneenbijzonderehistorischebandhebben.Juistnuzienwijdatereenheelsterkeverwevenheidisopeconomisch,sociaalencultureelterrein.DecontactentussenIndonesiëenNederlandzijnalleendaardooralintensief.Onzeinzetiserdeafgelopenjarenopgerichtgeweestomdebetrek-kingenmetIndonesiëverderteversterken.ZoalswijdatookinhetvorigedebatoverIndonesiëhebbenbesproken,heeftdepolitiekeenmoreleaanvaardingvandeIndonesischeonafhankelijkheidsverklaringin2005hetbegingevormdvaneenvolwaardigerrelatie.Derelatieheeftgeleidtoteengoede,structureledialoogendeverbredingvandesamenwerkingopeengrootaantalterreinen.Datbleekvorigjaaruittalvanbezoekenoverenweeroppolitiekenhoogambtelijkniveau.Dietrendheeftzichditjaarvoortgezet.Hetuitgangspuntdatikindegesprekkenvanvandaagwilvoorhouden,isdevoortganginderelatieensamenwerkingmetIndonesië,zoalsisvoor-zienindeComprehensivePartnershipMechanismforDialogueandCooporation.Datiseenbredereovereenkomstdietalvanterreinenbestrijkt.IkhebtijdensmijnrecentebezoekaanIndonesiëmetdeIndone-sischeministervanBuitenlandseZakenWirajudaovereenstemmingbereiktoverdeinhoudvandatComprehensivePartnership.Daarbijonder-streepikdathetgeenverdragis.DeheerVanBommelsprakovereenverdrag,maarhetiseenovereenkomst.Hetiseenuitwerkingvandeterreinenwaaropjewiltsamenwerken.Hetgaatomonderwerpenwaar-overjeeendialoogwiltvoerenengebiedenwaaropjebrederesamenwer-kingzoekt.Datisgestructureerdbeschreven.Daarbijgaathetomzakenalsbuitenlandsepolitiek,stabiliteitenveiligheid,mensenrechten,waareenaantalwoordvoerdersnaarvroeg,enarmoedebestrijding.TerechtwezenveelwoordvoerderseropdattallozemenseninIndonesiëlevenonderdearmoedegrens.Daarbijgaathetookomeconomisch-juridischeensociaal-culturelesamenwerkingensamenwerkingoponderwijsgebied.Datisduseenheelbreedpakket.Wijkijkenuitnaardespoedigeonderte-keningvanditPartnership,diedenieuwefasemarkeertofbekroontwaarinonzebeidelandenzichbevinden.Inhoudelijkgezien,zijnwijheterovereensdatwijopdieterreineneenbrederesamenwerkingmoetennastreven.Wijkijkendusuitnaareenspoedigeondertekening.Erwerdgevraagd:waarommoetenwijnogwachtentot2010alshetalle-maalalklaaris?DeheerVanBaalenvroegdaarspecifieknaar:alservoortgangis,waarommoeterdannogzolangwordengewacht?Zijnernoginhoudelijkeproblemen?Inhoudelijkeproblemenverwachtikniet,medenaaraanleidingvandegesprekkendieikhebgevoerdmetmijncollegaWirajuda.Ikverwachtooknietdaternogveelindetekstveran-dert.Diezaluiteraardnaondertekeningdoordeminister-presidentendepresidentvanIndonesiëaandeTweedeKamerwordenaangeboden,zodatwijdaarverderoverkunnenspreken.Waaromdantochtot2010wordtgewacht,isheelsimpel:deluchtvaartmaatschappijGarudaIndo-nesia.Geletopdediscussietotnutoekomenwijongetwijfeldnogterugopdatonderwerp,maarikwildatbewarentotheteindvanmijnbetoog.DeIndonesischepresidentwilgraagopstaatsbezoeknaarNederlandkomen.Bijdatstaatsbezoekzoudieovereenkomstkunnenwordenonder-tekend,omdatwijhetinhoudelijkmetelkaareenszijn.HijwilechtergraagmetdeIndonesischeluchtvaartmaatschappijnaarNederlandvliegen.Verbeteringenintensiveringvanderelatiezijnvanbelangvoordebila-teralebetrekkingen,maarookvanuitstrategischoogpunt.DerolvanIndonesiëophetwereldtoneelwordtgroter.IkdachtdatookdeheerHaverkampdaaroversprak.Hetishetlandmetdegrootstemoslim-bevolkingterwereld.Hetisechterookeentolerantlanddatreligieuspluralismeinprincipehooginhetvaandelheeftstaan.Hetstaatinzijnconstitutie.HetgematigdemoslimlandIndonesiëkanvanuitdieachter-TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6817 grondeenbelangrijkebrugfunctievervullen,juistbijhetoverbruggenvanreligieuzeencultureleverschillentussenhetWestenendeislamitischewereld.IkmeendatdeheerVanderStaaijinditverbandterechtweesopdeeventuelemogelijkheidvanIndonesischeparticipatieinAfghanistan.BijdediscussieoverdeverlengingvanhetISAF-mandaatvoorNederlandhebikdaaroveruitvoerigmetmijnIndonesischecollegagesproken.Toenhebbenwijookmogelijkhedenafgetast.IkbenhetmetdeheerVanderStaaijeensdatditnogverderontwikkeldkanworden.Opditmomentisdatniethetgeval.BijdeondersteuningvanAfghanistanopanderepuntenisIndonesiëweldegelijkzeeractief,zoalshetzeeractiefisbijvredesmissiesinhetalgemeen.HetisduidelijkdatIndonesiëookeengrotererolvoorzichzelfzoekt.Hetbezettedeafgelopentweejaareenniet-permanentezetelindeVeilig-heidsraad.Indonesiëheeftzichbuitengewoonpositiefontwikkeldalseenvandegrootsteaanjagersvanregionaleintegratie,voornamelijkinAsean-enAPEC-verband.NauwesamenwerkingmetIndonesiëisvanuitstrategischoogpuntvangrootbelangbijhetoplossenvanverschillendeinternationaleenregionalevraagstukken,zoalsdesituatieinBirma,waardeKamerterechtopwees,enbijmondialeproblemen,zoalsklimaat-verandering.HetfeitdatIndonesiëeenvoortrekkersrolspeeltindeAseanwaardeerikpositief.Binnendegeïntensiveerdebetrekkingenensamen-werkingiseralleruimtevoordialoogoverdevoortgangvandeIndonesi-schehervormingsagenda.IkhebtijdensmijnbezoekgeconstateerddatonderleidingvanpresidentYudhoyonobelangrijkestappenzijngezetophetgebiedvanveiligheidenstabiliteit,hetbevorderenvangoedbestuur,hetverbeterenvanderechts-staat,hetterugdringenvanarmoedeenhetverbeterenvanhetinveste-ringsklimaat.Ookhettegengaanvanklimaatveranderingkrijgt,innavol-gingvandeklimaatconferentieopBali,intoenemendemateaandacht.DatIndonesiëeraanhechtomdieconferentieopBalitehouden,geeftdatalaan.OpdatpunthebbenNederlandenzekerookdeinternationalegemeenschaperbelangbijdatIndonesiëzichontwikkelttoteenstabielendemocratischlanddatburgersbestaanszekerheidbiedtenmensenrechtenrespecteert.Terechtwezeneenaantalwoordvoerdersophetbelangvandeverderehervormingvanhetleger.Diehervormingiseenbelangrijkeontwikkeling.DeIndonesischeregeringheeftdeafgelopenjarennietgeschroomdomhervormingenbijdestrijdkrachtendoortevoeren.Depolitiekerolvandekrijgsmachtisaanzienlijkteruggedrongen.Detakenvandekrijgsmachtzijnnuscherpergedefinieerd.Civilsupremacyishetuitgangspunt.InditkaderishetdanookvangrootbelangdatdeIndonesischeministervanDefensietegenwoordigeenburgerisennietmeereengeneraal,zoalsgebruikelijkwas.Daarmeestaateenburgerbovenaandekrijgsmacht.Datiseenbuitengewoonpositieveontwikkeling.Doordeinstellingvaneencapabelepolitieleidingendoordepolitielostekoppelenvanhetleger,zijnbinnenhetpolitieapparaatsubstantiëlehervormingendoorgevoerd.Daardoorheeftdeburgerlijke,decivieleinstantieaanzienlijkaankrachtgewonnenenisdezeeffectievergaanoptreden.Daarbijzijnwijookbehulpzaam.DereorganisatievanhetIndo-nesischepolitieapparaatwordtmededoorNederlandondersteund.Datgebeurtonderanderedoorversterkingvandepolitietaken,ondermeerbijdebeveiligingvanvliegvelden,doorcapaciteitsopbouwendoortrainingvanrechercheenverkeerspolitie.Wijevaluerenopditmomentdesamen-werkingtussenonzepolitieorganisatiesomtebekijkenwatdaarverderaankanwordenverbeterd.HetisechteralpositiefdatzowelIndonesiëalsNederlandkenbaarheeftgemaakt,desamenwerkingopditterreintewillencontinueren.Eenanderbelangrijkelementinditkaderisdebestrijdingvancorruptie.JezietdatditmeeraandachtkrijgtvandeIndonesischeautoriteiten.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6818 DeheerVoordewind(ChristenUnie):InverbandmetdehervormingenisernogeenanderequotegeweestvandepresidentiëleadviseurWidjojo.HijzegtdatergedurendedezepresidentsperiodegeenhervormingenhebbenplaatsgevondeninhetkadervandeSecuritySectorReform.SidneyJonesheeftsoortgelijkedingengezegd.Horenwijdanverschil-lendegeluidenuiteenzelfdekamp?Datverbaastmijzo.MinisterVerhagen:Doordateenburgeraanhethoofdisgeplaatstvandefensieendekrijgsmachtgeenzetelsmeerheeftinhetparlementsindsdedirecteparlementsverkiezingenin2004,isdepolitiekerolvandekrijgs-machtsterkteruggedrongen.Eenanderebelangrijkestapwasdeverzelf-standigingvandepolitie.Dievondookplaatsin2000.DereorganisatievanhetpolitieapparaatwordtnogsteedsdoorgevoerdinsamenwerkingmetNederland.BijdeSecuritySectorReformvindendehervormingennogsteedsplaats.DiewordendoorNederlandondersteund.Daarnaastwordtopditmomentnogsteedsgewerktaanverdereimplementatievaninstitutioneleenjustitiëlehervormingen.Daarbijisvooraldeimplemen-tatievandeontmantelingvandeeconomischeactiviteitenvanbelang.Opditpuntblijvenwijbezig.Indeperiode2000–2007hebbenwijforsestappengezetendaarnahebbenwijonsbeziggehoudenmetdeverdereimplementatie.Afgezienvandezehoopgevendeontwikkelingenmoeterechternogveelgebeuren.Hetmilitaireapparaatbehoeftduidelijkverderemoderniseringenherstructurering.Wijblijvenaandachtvragenvoordevoortgangvandehervormingenvandeveiligheidssector,alsmedevoorderolvandestrijdkrachten.Zowelopmijnniveaualsophetniveauvanhogeambtenarenenhetniveauvandefensieblijvenwijdaarmeebezig.Hetisvanbelangdatverderestappenwordengezetzowelophetgebiedvandenalevingvanmensenrechtenalsvandetransparantievandedefensiebegrotingenhetverderontmantelenvaneconomischeactivi-teiten.DatbenikmetdeheerVoordewindeens.Metdesamenwerking,ondermeerinhetkadervandeSecuritySectorReform,proberenwijdaarverderinvullingaantegeven.Corruptiegevallenkrijgenookmeeraandacht.Indiegevallenvindtintoenemendemateonderzoekenvervolgingplaats.Datblijktoverigensookuitdiscussiesdieikdaarovervoermetmensenrechtenorganisaties.Dieorganisatiesbevestigendat.Hetzalechternogheelwattijdvragenvoordatdewijdverbreidecorruptieisuitgebannen.Enerzijdsisereenbeginvandeaanpakvanhetprobleem.Anderzijdsisernogveeltedoen.Wijprobereninonzebilateralerelatie,metnameindeontwikkelings-relatie,dehervormings-enontwikkelingsagendavanIndonesiëverdertesteunen.Ikbenhetmetdewoordvoerderseensdatervoldoendeuitda-gingenzijnwaaraaninonzebilateralerelatiezinvolgewerktkanworden,zoalsbestrijdingvanarmoede,onderwijsprogramma’s,goedbestuur,waterensanitatie,klimaatenduurzameenergie.OnderanderendeheerHaverkamphadhetoveronzeactiviteitenophetgebiedvanduurzaamheidenspecifiekoverpalmolie.Inzijnalgemeen-heidishetgoedomditdebateenkeermetdeministervoorOntwikke-lingssamenwerkinguittediepen.WelpassendeafsprakendiewijnethebbengemaaktmetIndonesiëoverpalmolieduidelijkbinnendeduurzaamheidscriteriadiewijzelfhebbenontwikkeld.VooralbijdeverduurzamingvandeproductievanbiobrandstoffenzijnwijsamenmetIndonesiëmogelijkhedenaanhetbekijkenomabsoluutaandieduurzaamheidscriteriatevoldoen.Hetisnietdebedoelingdatwijmetdeenehandietsgevenwatwijmetdeanderehandterugnemen.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Datwasinderdaadeenpuntvanmijnfractieineerderedebatten.InmiddelsheeftIndonesiëwelaangekon-digd,verdereontginningvanhunveenbossentoetestaanvoorpalmolieenlandbouwgewassen.DatisintegenspraakmetdeletterofintentdieTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6819 NederlandenIndonesiëvorigjaarhebbengetekendoverdeduurzameproductievanbiomassa.MinisterVerhagen:Wijwerkenopditterreinjuistsamenomervoortezorgendatdeproductievanpalmolieopeenduurzamewijzegeschiedt.Nogmaals:ikverzoekuomdezediscussieinzijnalgemeenheidverdertevoerenmetdecollegaedienietalleendeletterofintentopditpunthebbengetekend,maarookdieprojectenverdervormgeven.Datishetmeestzinvol.Ikwildedaarechteralietsoverzeggen,aangezienuhetnoemdeenwijdaarinditbrederekaderookaandachtvoorvragen.Decommissieheeftertijdenshaarbezoekruimschootskennisvankunnennemendatmetdiehervormingennogruimetijdisgemoeid.Wijmoetennietdenkendatwijerhelemaalzijn.EengrootaantalIndonesi-schevraagstukkenisenormdiversencomplex.Alsikzegdatikblijbenmetdegrotestappenvoorwaarts,wildatnietzeggendatwijgeenzorgenhebben.Datwaszoongeveermijnopeningszin.Zekerophetpuntvandemensenrechtenzijnerbelangrijkezorgpunten.DiekrijgeninonzerelatiemetIndonesiëruimeaandacht.Indonesiëheeftdeafgelopenjarenmeeraandachtvoordenoodzaakvanverbeteringophetgebiedvanmensenrechten.DeprioriteitenvanmetnamepresidentYudhoyonozijnbuitengewoonpositief.Dangaathetoverdehervormingenmoderniseringvanhetleger,deversterkingvanderechtsstaat,deratificeringvanhetBUPO-enECOSUL-verdragendetoenemendetoegangsverleningaanmensenrechtenrapporteurs.Alsjedatlaatsteafzettegenhetverleden,isdatookeenenormestapvoorwaarts.Verdergaathetomdeoprichtingvaneenaantalnationaleinstantiesdievangrootbelangzijnvoorhetrespectvoormensenrechten:eenombudsman,eenpermanentmensenrechtenhofeneennationalemensenrechtencommissie.Opdatgebiediserweldegelijkvoortgang,ondanksonzezorgpunten.HetisvangrootbelangdatIndonesiërecentdebereidheidheeftuitgesprokenomeenmensenrechtendialoogmetdeEuropeseUnieaantegaan.Datwastotvoorenigetijdonbespreekbaar.Erisnueenaantalvoorwaardenwaaronderdieverdereverbeteringkanwordengerealiseerd.NatuurlijkishetaandeIndonesischeregeringomervoortezorgendatdeverplichtingendiezijisaangegaandoorderatifi-catievanverdragenendoorhetaangaanvandedialoog,leidentoteendaadwerkelijkeverbeteringendeimplementatieervan,waarbijeenenandergoedgaatfunctioneren.IndeMensenrechtenraad,bijdeUniversalPeriodicReview,isIndonesiëalseenvandeeerstelandenlangsdemeetlatgelegd.Daarbijzagjeeenverschiltussendeletterendepraktijk.DatwasderedenvoorNederlandomeenreactietegevenopdeUniversalPeriodicReview.WijhebbenIndonesiëopgeroepenomdenationalewetgevingmeerinlijntebrengenmetinternationaalrechtelijkeverplichtingen.Ikhebindegesprekkenmetmijncollegaenanderenmijnbezorgdheiduitgesprokenoverdemensen-rechteninPapoea.DeherenVoordewindenVanBommelvroegendaarterechtaandachtvoor.Ikhebdaarbijinhetbijzonderaandachtgevraagdvoordepositievanmensenrechtenverdedigers,dieineenkwetsbaresituatieterechtzijngekomen,envoordeextreemzwarestraffen–datbenikmetdewoordvoerderseens–opbijvoorbeeldhethijsenvandeMorgenstervlagenandereregionalesymbolen.DiestraffenwordenzowelopgelegdinPapoeaalsopdeMolukken.Erwerdgevraagd:watwasdandereactie?ZoalsdeheerWaalkensalvreesde,wordtdatdanmeteenweerinverbandgebrachtmeteenstrevennaaronafhankelijkheid.Daarreageertmenfelop,indetrantvan:wijzijntegendeonafhankelijkheid!Daaroverhebikindegesprekkenmetmijncollegagezegd:ukuntervanverzekerdzijndatNederlandgeenafsplitsingvoorstaat.WijrespecterendeterritorialeintegriteitvanIndonesië.Wijwijzenechtertenstelligsteditsoortextreemhogestraffenaf.Datwijheterovereenszijndatwijafsplit-singnietmoetenbevorderen,wilnietzeggendatjeiemandtot25jaarinTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6820 degevangenismoetgooienvanwegehethijsenvaneenvlag.Daaroverblijftereenverschilvanmening.Menisechterzeerbenauwdvoorafsplit-sing.Ditsoortzakenmoetenwijaandeordeblijvenstellen.Wijmoetenduidelijkmakendatwijditafwijzen.Ikneemaandatdecommissieledendatnetzogoedhebbengedaanalsikendatwijdatblijvendoen.WatwijvondenvandievlagincidentenhaddenwijaleerderduidelijkgemaaktviadeambassadeendeEuropeseUnie.DeIndonesischerege-ringheeftlatenwetendatdeveroordelingenzijngebaseerdophetIndo-nesischwetboekvanstrafrecht.Deartikelenwaarmenzichopbaseert,zijndebasisvoorhetgevenvanhogestraffen.Wijhebbendieveroorde-lingennietalleenbetreurd,maarookonzeernstigezorgeneroveruitge-sprokenendeveroordelingenafgewezen.HiervanhebbenwijbijdeUniversalPeriodicReviewgezegd:ditiszo’nvoorbeeldwaaruitblijktdatuwwetgevingnietinlijnismetdeinternationaalrechtelijkeverplich-tingen.Wijvindennamelijkdatditdaarondervalt,vooralgeziendeverplichtingendieIndonesiëzelfisaangegaaninhetkadervanhetPUBO-verdrag.Artikel19vanhetPUBO-verdraggaatimmersoverdevrijheidvanmeningsuiting.Indonesiëmoetdusopditpuntdevrijheidvanmeningsuitingrespecteren.Eenaantalwoordvoerdershadhetovereenextracomplicatie.Hetgingnamelijknietalleenomdehogestraf,maarookomhetoverbrengenvanmensendiewarenveroordeeldvoorhetvlagincident,vandeMolukkennaarJava.Daardoorzijnhunfamilieledennauwelijksnogindegelegen-heidomhentebezoeken.Dieberichtenzijnmijbekend.OokonzebronnenopAmbonbevestigendit.Hetwaaromisonstotophedennietbekend.Ikzaldezezaakaandeordestellen,wantikbenhetmetdewoordvoerderseensdatheteenextraverzwarendeomstandigheidmetzichmeebrengtalsmendefamilieledendemogelijkheidtotbezoekontzegt.DeheerVanBommel(SP):KandeministerdeKamerdaardannogapartnaderberichtoversturen?MinisterVerhagen:Ja,ikzaludaarvanopdehoogtehouden.Overdiezakenvoerenwijinallehelderheiddiscussie.IkhebtegenministerWirajudavanBuitenlandseZakenenministerMattalattavanJuridischeZakenenMensenrechtenmijnbezorgdheiduitgesprokenoverhettoepassenvandoodvonnissen.Ikhebervoorgepleitomtenminsteeenmoratoriumintestellenophetweervoltrekkenvandedoodstraf.Metdespecifieke,individuelegevallenwilikafsluiten.Ikprobeerviahetbila-teraleprogrammademensenrechtensituatieinIndonesiëteverbeteren.DatdoetookdeministervoorOntwikkelingssamenwerkinginhetkadervanhetbilateraleontwikkelingsprogrammametIndonesië.Datdoenwijdusookdoorhetondersteunenvanprogramma’svanbijvoorbeeldHIVOSofdeAsianFoundation.Daarbijgaathetomdeversterkingvanmensen-rechtenorganisaties,hethandhavenvandevrijheidvanreligie,departici-patievanvrouwenetcetera.Aanditsoortprogramma’sbestedenwijongeveer6mln.Opditpuntproberenwijinhetkadervanonzebilateralerelatiedemensenrechtensituatieverderteverbeteren.DeherenVanderStaaij,VoordewindenikdachtookdeheerHaverkampvroegennietalleenspecifiekaandachtvoordesituatieinPapoeaenopdeMolukken,maarookvoordeafnemendereligieuzetolerantieendereli-gieuzeproblematiek.ErisineenaantalIndonesischeregio’ssprakevaninterreligieuzeintolerantiediegepaardgaatmeteendreigingtegenreli-gieuzeminderheden,zoalschristenenengematigdestromenbinnendeislam,enhetsluitenvankerken.DathebiknaarvorengebrachtindegesprekkeninJakarta.Zowelmetdecollegaealsdemensenrechten-organisatieshebbenwijhierspecifiekovergesproken.Wijhebbenonzezorgenkenbaargemaaktoverdenietaltijdafdoendebeschermingvanreligieuzepluriformiteit.DaarbijgaathetomhetsluitenvankerkenenhetTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6821 verjagenvantheologiestudenten.Zoalsikookopschriftelijkevragenhebgeantwoord,hebikbijverschillendegelegenhedenonzezorgendaaroverovergebrachtaandeIndonesischeautoriteiten.Wijhebbenhengevraagdomdereligieuzepluriformiteitenvrijheidterespecteren.Datdoenwijookviaprogramma’s,diewijsomszelfopzetten,zoalsdeAsianFoundation-programma’s,diejuistzijngerichtophetbeschermenvanreligieuzevrij-heid.Overigenssprakenwijnetvandehervormingenvanhetpolitieappa-raat.Daarbijishetvangrootbelangdathetbewustzijnonderdepolitievanhetrechtopreligieuzevrijheidwordtvergrootendatniet-gouverne-menteleorganisatieswordenondersteundbijhetuitdragenvandezeboodschap.Doordeaannamevannieuweregelgevingvoordeopeningvangebedshuizenisdesituatieinmiddelsietsverbeterd,maarerzijnnogsteedsincidenten.Datwerdookbevestigdindegesprekkendieikdaar-overhebgevoerd.WijzullendatnauwgezetblijvenvolgenendeIndonesi-scheregeringblijvenaansprekenophetrespecterenvandegodsdienst-vrijheid.Eenaantalwoordvoerdersvroeginditverbandaandachtvooreenaantalregio’swaardesharianuwordtingevoerd.Overigensishetaantalover-hedendatisovergegaantothetinvoerenvandeshariaweerdrastischafgenomennadatdevoorzittervanhetconstitutionelehofhadaange-gevendatdeinvoeringvandeshariaonconstitutioneelis.Ikbenblijmetdezeuitspraakvanhetconstitutionelehof,geletopdediscussiediewijnetvoerden.HetlijkterdusopdatdetrendgekeerdisinhetIndonesischesysteem,omdatIndonesiëzelfhechtaanreligieuzevrijheden,dieookzijnvastgelegdindegrondwet.Daaromkonhetconstitutionelehofookdezeuitspraakdoen;hetbaseerdezichopdeeigenwetgeving.Menheeftduseenantwoordgevondenopdieontwikkelingen.Datvaltalleenmaarteprijzenenaantemoedigen.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Ikhebnogtweespecifiekevragenovergeloofsvervolging,metnameoverhettheologischeseminar,omdatheteenvoorbeeldkanzijnvandemargevandeambassade.DatseminarismetNederlandsgeldopgezet.OverigensheeftNetwerkdaareenuitzen-dingovergemaakt.WijkrijgenberichtendatdiemensennogsteedsindekampenbuitenJakartazitten.Hebtudaarinvloedop?Zeggendeover-hedenerwatvanalsudiekwestiekenbaarmaakt?HebtuviahetMensenrechtenfondsmogelijkhedenomdezestudentenbijtestaan?Watkunjezoalconcreetdoen?MinisterVerhagen:Datiseengoedevraag.UithetMensenrechtenfondskanikmoeilijkhuisvestingfinancieren.Ikdachtdatikdatookineeneerderereactieheblatenweten.InzijnalgemeenheidondersteunenwijmethetMensenrechtenfondsondermeerniet-gouvernementeleorganisa-tiesdieopkomenvoordezereligieuzeminderhedenendiedezeminder-hedenbeschermen.Datdoenwijduswel.Wijondersteunenmensen-rechtenverdedigersdiezichsterkmakenvoordereligieuzevrijheid,enactiviteitendiegerichtzijnophetvergrotenvanhetbewustzijnbijpolitievanhetrechtopreligieuzevrijheid.UvraagtmijofikvanuithetMensenrechtenfondshuisvestingkanbetalenvoordezestudenten;datstrooktnietmetdecriteriavanhetMensenrechtenfonds.Overigenshebbendetheologiestudentenrecenteenrechtszaakaangespannen.Diedientnog.Wijzullendatondermeervanuitdeambassadenauwlettendvolgen.Mochtendaaruitontwikkelingenvoortkomen,danzalikdeKamerdaarvanuiteraardopdehoogtestellen.BijdekwestiePapoeaheeftmenweldegelijkoogvoorwatwijzeggenenwaarwijaandachtvoorvragen.Menwildaaroverhetgesprekopeenserieuzewijzevoeren.’sOchtendsvoerdeikgesprekkenmetministerWirajuda,waarinvooraldezorgenovermensenrechtenopdeMolukkenenPapoeaaandeordekwamen.Toenik’smiddagsbijdepresidentwas,brachthijdiezelfop.Hijgingdusdediscussieaan.DathijhetgesprekTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6822 aangaat,getuigtopzichalvaneenheelvolwassenhouding.PresidentYudhoyonoheeftindegesprekkendieikmethemvoerde,aangegevendathijzijnPapoeabeleidbaseertopdrieelementen:teneersteeenvreed-zamepolitiekeoplossingdoordialoog;tentweedeverbeteringvanderechtszekerheid;tenderdeverbeteringvandemensenrechtensituatieenvanhetwelzijnvandebevolkingvanPapoea.Ikhebaangegevendatdedoelstellingenvanhetbeleiddooronsvanhartewordengesteundenonderschreven,maardatwijnogaltijdzorgenhebbenoverdevoortgangvanhetbeleid.Financiëlemiddelendiebestemdzijnvoordesociaal-economischeontwikkeling,wordenonvoldoendeeffectiefbesteedinPapoea.Despecialeautonomiewetistotophedenonvoldoendegeïmple-menteerd.Danhebjehetweeroverdeletterendepraktijk.Eenbijko-mendprobleemisdatdespecialeautonomiewetinmiddelseigenlijkalweerisverouderd,omdatdieopeenaantalpuntennietmeerinlijnismetmeerrecenteIndonesischewetgevingdiesindsdientotstandisgekomen.Dankrijgjeallerleibestuursrechtelijkeproblemen.Vanwegedieproblemenkomtmenbijdeimplementatieniettotdatgenewatwijvoor-staan,namelijkdeverbeteringvandemensenrechtensituatie,deverbete-ringvanhetwelzijnvandebevolkingeneenvreedzameontwikkeling.TerverbeteringvandesociaaleconomischeontwikkelingzullenwijverdervanuitNederlandbijzondereaandachtaanPapoeagaangevenbinnenonsontwikkelingsprogramma.WijblijvendeIndonesischeautoriteitendaarbijaansprekenophuneigenbeleidenwijblijvenbehulpzaambijdeimple-mentatie.DeheerHaverkamp(CDA):Hetisgoedomteziendatalsjemetdeenebewindspersoonspreekt,devolgendedeinformatieheeft.IkhoopdatditookinhetNederlandsekabinetkan.AlswijaanudusvragenomeenspecifiekeinvullingvanhetontwikkelingsprogrammavanPapoea,wiltudatdanaanuwcollegadoorgeven?WiltudeKamerdaarvanopdehoogtehouden?Wijhechtendaarnamelijkzwaaraan.Bijdespecialeautonomiewetiséénbepalingechterheelduidelijk:dePapoea’shebbenrechtopuitingenvanhuneigenidentiteit,zoalsdevlaghijsen.VolgtdeNederlandseambassademensendiedaarvoorwordenvervolgd?MinisterVerhagen:Hetantwoordopbeidevragenis:ja.DeKamerkrijgtvandeministervoorOntwikkelingssamenwerkingnadereinformatieovercapacitybuilding,ofweldetrainingvanlokalebestuurdersinPapoea.Hetismisschienzelfsgemakkelijkeralsikdieinformatienugeef.Sinds2006ondersteuntNederlandviahetUNDPhetPeopleCenteredDevelopmentProgrammedatisgerichtopdeversterkingvandecapaciteitvanlokaleoverhedenenmaatschappelijkeorganisaties.Datprogrammalooptinjuni2009af.DatisprecieswaardeheerHaverkampopdoelt.Deambassadeisopditmomentbezigmetdebeoordelingvanfasetwee,devolgendefase.Diezoueenlooptijdkrijgenvandriejaarenisgerichtopverdereverster-kingvanlokaalbestuurenmaatschappelijkeenniet-gouvernementeleorganisatiesinPapoea.DaarnaasthebbenwijviaUNICEFviaonderwijsengezondheidszorgpreventieveprogramma’slopenterbestrijdingvanhiv/aidsinPapoea.Erzijnprogramma’sopgezetomdetoegangtotwaterensanitatieteverbeterenenomvakopleidingenvoorjongerentecreëren,omhunopdatpuntmeerperspectieftebieden.Dieelementenwordeninhetkadervandeontwikkelingsprogramma’sbeoordeeld.Wanneerdevolgendefasesendeverdereuitwerkingdaarvankomen,wordtdeKamerdaaruiteraardvanopdehoogtegesteldviadereguliereinformatie-voorzieningvanOntwikkelingssamenwerking.DeheerVanderStaaij(SGP):Ikwilhetnogevenhebbenoverdespecialeautonomiewetgeving.Wijhebbendaarinhetverledenalvakerovergesprokenenvragenovergesteld.IkgeloofzekerdatdeNeder-landseregeringdaaroogvoorheeftenaandachtvoorvraagt.HebtuTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6823 echterhetbeelddatdaarindaadwerkelijkevooruitgangvaltteverwachten?Tijdensonswerkbezoekkwamimmersafentoehetideenaarvorendatdepolitiekewilisweggeëbdomernsttemakenmetdewetgeving.MinisterVerhagen:Nee,datisnietwaar.Vooralophethoogsteniveau,dusbijdepresident,isdepolitiekewilendeaandachtabsoluutaanwezig.Nietalleenbrengthijhetthemazelfop,maarhijgeeftookuitvoerigaanwatzijndoelstellingenzijnenhoehijdaarmeeverdergaat.Datgeeftaandatdaarweldegelijktotophethoogsteniveauaandachtvooris.Ikkandusnietdeconclusietrekkendatdeaandachtisweggeëbd,zoalsudatdoet.Hetblijftwelnoodzakelijkdatdeurgentieennoodzaakopallerleilagereniveausdaarmeeinlijnzijn.DaaromwillenwijmethetNeder-landsebilateraleprogrammadaarbijondersteunendzijn.DeheerVanderStaaij(SGP):Ikhebhetnietalleenoverdewetinhetalgemeen,maarookoveralleonderdelendaarvan.Datgeldtdusookvoordevlagkwestie,waarbijopbasisvandiewetgevingookmogelijkhedenzoudenzijn.Technischgesprokeniseenenanderdaarbijgemakkelijkterealiseren,maarhetgebeurtniet,waardatdanookpreciesaanmogeliggen.MinisterVerhagen:Daaromnemenwijhetvlagincidentookzohoogopensprekenwijdaaroverophetallerhoogsteniveau.DeheerWaalkens(PvdA):CapaciteitsopbouwinPapoeaisopzichzelfeenheelloffelijkstreven,maarbijdeuitvoeringvandedecentralisatiegaathetgeldeerstvanderegio’snaarJakarta.Dangaatmendaarheellangbroedenopdeverdelingvanhetgeldonderderegio’s.Decapaciteit-sopbouwinderegio’smoetwordenversterkt.Aandeenekantwordteenenormebureaucratieopgebouwdomdetoedelingtebewerkstelligen.AandeanderekantblijftJakartaheellangophetgeldzitten.HetgeldmoeteerstnaarJakartaenvervolgensduurteenenandernogdriekwartjaar,eenjaarofzelfslanger.Dankunjeweldeintentiehebbenomgeldovertemaken,maaralshetgeldernietis,benjenergens.MinisterVerhagen:Uconstateerteenterechtprobleem.Datpuntverdientindegesprekkenoverdeverdereontwikkelingvanonzeprogramma’szowelvanmijalsvandeministervoorOntwikkelingssamenwerkingabso-luutaandacht.Daarmeeishetechternietopgelost.Ikbenhetmetueensdatditeenvandeproblemenis.Vanwegedebilateralebetrekkingenprobeerjezakenvlottetrekkendoorbijvoorbeeldzelfspecifiekeprogramma’steontwikkelen,medeinsamen-spraakmetdeIndonesischeautoriteiten.DatdoenwijbijvoorbeeldtenaanzienvandeMolukken.Geletopdeprecairesituatiedaar,hebbenwijhetprogrammaAccesstoJusticeuitgebreidnaardeMolukken.Daardoorverbeterjebijconflictenengeschillentussendebevolkingendeautori-teitendetoegangtotrechtssystemen.Daarmeeverbeterjeookeendialoogstructuurvoorhetafhandelenvangeschillen.Omdatdithiereenprobleemis,hebbenwijdatdusuitgebreidtotdeMolukken.VerderhebikinhetgesprekmetmijncollegaonzewensuitgesprokenomeenspecifiekprogrammavoordeMolukkenteontwikkelen.DaarbijzullenwijmetdenationaleIndonesischeautoriteitenendeautoriteitenopdeMolukkenzelf,metnamemetdegouverneurvandeMolukken,verdersprekenoverdeinvullingvaneenMemorandumofUnderstanding(MoU).DaarbijkijkenwijnaarwatwijspecifiekkunnendoenvanuitonzebetrokkenheidopdeMolukken.NederlandisallangeretijdactiefopdeMolukken.WijzijndegrootstedonorvanhetwederopbouwprogrammavanUNDPinditkader.Datisgerichtopdeversterkingvandelokalebestuurscapaciteit,vanhetmaatschappelijkmiddenvelden–geletopdegeschiedenis–vanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6824 deinterreligieuzedialooginhetbijzonder.Juistdaarwarenenigejarengeledennamelijkzeerfelleconflictentussendeverschillendegeloofsge-meenschappen.Vandaardatditspecifiekeaandachtkrijgt.Wijonder-steuneneveneensdeeconomischewederopbouw,destedelijkedrinkwa-tervoorzieninginAmbonenonderwijsprogramma’sopdeMolukkenmetmogelijkhedenvoorstudenteninhethogeronderwijs.Wijzijnnubezigmetdeverdereinvulling,hetineenbrederkaderplaatsenvaneenMemo-randumofUnderstandingtussendeIndonesischeautoriteiten,degouver-neurvandeMolukkenenNederland.DeheerVanBaalenvroegspecifieknaarhetMoU.Daarbijzalhetomverschillendefacettengaan:deontwikkelingssamenwerkingendeuitbrei-dingvanAccesstoJustice.Hijvroegofdaarbijooksportenontwikkelingaandeordekomen.Datzalhetgevalzijn.Wijzijnbezigmetdeontwikke-lingvaneenprogrammawaarbijsportenspelalsverzoeningsinstrumentwordengebruikt.Hijvroegdaarterechtaandachtvoor.Hetisdebedoe-lingomditprogrammavanafditjaaroptezettenmetzo’n€00000perjaar.Wijhebbennamelijkinandereconflictgebiedenheelgoedeerva-ringenmetditsoortinstrumenten.DeheerVanBommel(SP):DeministersprakoverdeinterreligieuzedialoogopdeMolukken,metdaarbijinhetachterhoofddetwistenengewelddadigeconflictendiedaarhebbenplaatsgevonden.Bijonswerkbe-zoekenuitanderecontactenhebbenwijechterookanderegeluidenvernomen,namelijkdathetconflictinessentielangsreligieuzescheids-lijnenheeftplaatsgehad,maardatdeoorzakendaarvangeenreligieuskarakterhebben.MinisterVerhagen:Datklopt.Ikbenhetmetueens.DeheerVanBommel(SP):Alswijhetdaarovereenszijn,zalikdaarverdernietnaarvragen.MinisterVerhagen:EenvandedrieanderespecifiekeaandachtsgebiedenisAtjeh.MetbetrekkingtotAtjehhebikuiteraardmijnwaarderinguitge-sprokenvoorhetsuccesvandewederopbouwnadetsunamieneentotophedengeslaagdeimplementatievanhetvredesproces.OverigensishetwelaardiginrelatietotdeeerderediscussieoverBirmadatAtjehjuistdelenvandeervaringenvandeIndonesischeautoriteitenmetinternatio-naleorganisatiesnadetsunamiheeftgebruiktomnaderampinBirmahetBirmeseregimetebewegentothettoelatenvaninternationaleorgani-saties.ZoziejedushoedeeigenpositieveervaringenopdatpuntalsbreekijzerhebbengediendindediscussieoverdeAsean.OndanksdepositieveontwikkelingenopAtjehisvrededaarnogaltijdgeenvanzelfsprekendheid.Hetisvanbelangomblijvendeaandachttehebbenvoordesituatiedaar,ookvandeinternationalegemeenschapalsgeheel.Ditisderedenwaaromikmijindegesprekkendieikopverschil-lendeniveaushebgevoerd,sterkhebgemaaktvoorhetsturenvaneenexpertmissievandeEUommetnamehetverloopvandekomendeverkiezingenopAtjehtemonitoren.Datzijnmomentenwaaropdevlamnatuurlijkweerindepankanslaan.Ikbenblijdatditookzalgeschieden.Wijhebbenvanbeginafaaningezetopzowelwederopbouwalspost-conflictondersteuning.Naafloopvandewederopbouwfasein2010zullenwijverderestabiliteitopAtjehblijvenondersteunen.Ikbenblijdatdeexpertmissiedeverkiezingenzalkunnenmonitoren.Naastdeversterkingvandebrederelatiemogeduidelijkzijndatwijookstrevennaarhetverderintensiverenvandehandelsbetrekkingenvanwegedenoodzaakvaneconomischeontwikkeling.HetrecentebezoekvandeministervanEconomischeZakenaanIndonesiëenhetbezoekvandeIndonesischevicepresidentKallaaanNederlanddroegenhieroveri-gensookinbelangrijkemateaanbij.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6825 DeheerHaverkampheeftgevraagdwaaromiknietmetdeheerKallaoverhetvlagincidenthebgesprokentoenhijhierwas.Ikbendaarkortgeledengeweestenhebdaarovermetdepresident,metdeministersvanJustitieenvanBuitenlandseZakengesproken.HetiseenmisverstanddatIndo-nesiëdenktdatNederlanddiezakenopeensnietmeerbelangrijkvindtalsNederlanddiezakennietiniedercontactaandeordestelt.IkhebopnieuwnamensdegeheleNederlandseregeringindringendmetIndonesiëgesprokenoverondermeerhetvlagincidentendeexorbitantestraffen.IkkandeKamerverzekerendatonzeernstenonzezorgendaaroverzeergoedbekendzijnbijIndonesië,maarhetisnietzinvolombijiedercontactsteedshetzelfdetezeggenengeenandereonderwerpenaandeordetestellen.Uiteindelijklevertdatookgeenbijdrageaanhetgeenwijwillenbereiken:respectvoordevrijheidvanmeningsuiting.Ikdenkzelfsdathetcontraproductiefzouwerkenalsjebijiedereendiejetegenkomtweerhieroverbegint.DeheerHaverkamp(CDA):Wijhebbeninonzegesprekkenzelfookgemerktdatmennietaltijdevenenthousiastwaswanneerditonderwerpnaarvorenkwam,maarpreciesnuwordendemensenvandeMolukkengehaaldennaarverschillendegevangenissenverplaatst.Preciesditjaarzijnerheelhogegevangenisstraffen.Sterkernog,bijdegevangenis-straffenvindteensoortinflatieplaats.Ikkanmijwatdatbetreftvoor-stellendatdeIndonesischegesprekspartnershetnietprettigvinden.MinisterVerhagen:Hetgaatmijnietomdevraagofhetprettigis.Devraagis:ishetcontraproductiefofishetproductiefwanneerjebijhetiedergesprekaankaart?EenmaandgeledenhebikhiermetIndonesiëopzeerindringendewijzeovergesproken.IkhebhieroverzeerindringendgesprokenbijdeMensenrechtenraadenbijdeUniversalPeriodicReview.Hetisdevraagofheteenander,positiefeffectzouhebbenalsikditookmetvicepresidentKallazoubesprekenalshijnaarNederlandkomt.DeheerHaverkampheefthetbijallegesprekkenaandeordegesteld,maardaarvanzegikookniet:datiseenbewijsdatsindsdiendestraffenalleenmaarverhoogdzijnendatmenovergegaanistothetverplaatsenvandemensen.Ditkunjenietzoconstateren.Tenminste,ikneemnietaandatdeheerHaverkampdusdanigebewoordingengebruiktheeftdieditalsresul-taathadden.DeheerHaverkamp(CDA):Overditsoortsituatieswilikgeenwoorden-spelletjesaangaan.MinisterVerhagen:Ditisgeenwoordenspel!Ditiseenheelserieuspunt.DeheerHaverkamp(CDA):Wijbekijkenuwreisverslag.Hetgingomuwverslagterplekke.HetgingnietomhetbezoekvandevicepresidentaanNederland.Wijhebbenexplicietgelezendatuhetnietaandeordeheeftgesteld.MinisterVerhagen:Integendeel!Uhebttochgehoordwatikhiergedaanheb!IkhebdaaroverzowelmetdepresidentalsdeministervanBuiten-landseZakengesproken.DeheerHaverkamp(CDA):DanzijnwijhetertochovereensdathetverstandigisgeweestdatuditaandeordeheeftgesteldtijdensuwaanwezigheidinIndonesië?MinisterVerhagen:Uiteraard.Ikzougeenknipvoordeneuswaardzijnalsikdatnietzoudoen.Hetgaateromhoe,wanneerenwaar.MijnheerVanBaalen,otempora,omores!TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6826 Voorzitter.Ikwilinelkgevalstilstaanbijdeontmoetingmetweduwenvanslachtoffers,nabestaandenvandegebeurtenisseninRawagedeh.Ikhebtijdensmijngesprekopnieuwdiepespijtbetuigdoverdegebeurtenissen.Deweduwenverteldenoverhunervaringentijdensdiegebeurtenissenin1947inRawagedeh,maardaarnahebbenwijookstilgestaanbijhunhuidigebestaan.Ditwaseengoedgesprekenhetwasgoeddathetplaatsvond.Jemerkteditookaandereacties.Deontmoetingwerdgewoonopprijsgesteld.Datwasniethetgeval,omdatnietbekendzouzijndatderegeringdiepespijtheeftvandegebeurtenissenofomdatzijnadiengeconstateerdengezegdheeftdatzijaandeverkeerdekantvandegeschiedenisstond,maargewoonvanwegehetmenselijkecontact.Hetgaaternietomofdeambassadeurofwiedanookerzit,maarhetgaatgewoonommenselijkcontact,hetpratenoverervaringenineenbuiten-gewoontriestesituatie.TegelijkertijdhebbendenabestaandenvorigjaareenvorderingtegendeNederlandseStaatingediend,juistinhetkadervandegebeurtenissenop9december1947,waarinwordtgevraagdomcompensatie,genoegdoe-ningenrechtsherstel.DievorderingisdoordeNederlandseStaatafge-wezen.Deafwijzingvandeeistotschadevergoedingofanderevormenvangenoegdoeningisinlijnmet–ikmagdaarbijookconsistentievandeKamerverwachten–hetdebatdatdeKamerbegin2008gevoerdheeft.Wijhebbendaardestijdsvrijuitvoerigovergesproken.Ikweetdathetdebatoverditonderwerpiederekeerweeropleeft,netalsnaderappor-tagevanmevrouwSorgdrager.Toenwasereenduidelijkediscussie,opbasisvaninwezendezelfdefeitenzoalsdiebegin2008bekendwaren.MevrouwVanVelzenheeftdestijdseenmotie(26049,nr.60)ingediend,waarinderegeringwerdverzocht,«detienthansnoginlevenzijndeover-levendeneenbijdrageinhetlevensonderhoudtebieden».Diemotieisbreedverworpen.Ikkomtesprekenoverhetpuntdattotdiscussieleiddeindecommissie,hetfelsttussendeherenVanBaalenenVanBommel.Tegendeachter-grondvandeaanhoudendepolitiekeaandachtvoorRawagedehenopbasisvandegesprekkendieikmetdemensenoverdehuidigesituatiehebgevoerd,hebikmetministerKoendersdaarovergesproken.Wijhebbenonsallebeiuitgebreidopdehoogtelatenstellenvandelokalesituatie,medenaaraanleidingvanwatonderanderenaarvorenwerdgebrachtinhetgesprekdatikzelfhadmetdeweduwen.IkhebindatkadernatuurlijkaandeNederlandseambassadegevraagd,hetoverlegtevoerenmetdelokalebestuurdersinRawagedeh.ToenbleekondermeerdatRawagedehtotvoorkortvielondereenmededoorNederlandonder-steundlandelijkontwikkelingsprogrammavandeWereldbank:hetKeca-matanDevelopmentProject.Wijparticipeerdeninditprogramma,waar-doorperspectiefvoorhetgeheledorpenderegiototstandkonkomen.Indatnaderegesprekbleekdatditprogrammain2005isbeëindigd.Toenhebikgezegd:kijkdanofinoverlegmethetlokalebestuurenbinnenhetkadervanhetbilateralesamenwerkingsprogrammametIndonesiëaansluitingkanwordengevondenombijtedragenaanverdereontwikke-lingvanhetbetrokkengebied.Datheeftoverigensnietstemakenmetdecompensatieofgenoegdoening.Nederlandhaddaarvroegergewooneenontwikkelingsprogramma.Jemoetdusdaterachterzien,nietsmeerennietsminder.DeheervanBommelheeftinditkadergevraagdofwijdiediepespijtjegensdedienstweigeraarsmoetenuitspreken.Wijhebbendevorigekeeruitvoerigdaarovergesproken.Ikhebnietstoevoegenaanhetstandpuntvanhetkabinetdatdestijdsisingenomen.DeheerVanBommel(SP):MijnvraagrichtzichopdeverondersteldeonvolledigheidvandeExcessennotaenopdeuitsprakenvandeheerFasseurineenlaterstadium.DitisallemaalvannadatdeKamerdaaroverTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6827 heeftgesprokenennadatdaarschriftelijkevragenoverzijngesteld.Ikwilgraageenreactieopdatspecifiekepunt.MinisterVerhagen:HetstaatdeheerFasseuralshistoricusaltijdvrijomboekenteschrijven,ookoverdezeperiode.IkkendeheerFasseuruitdetijddatiknoggeschiedenisstudeerde.DaarnaastiserhetNIOD-onderzoek,nadateerderdeheerDeJongdaarineenvanzijnboekdelenaandachtaanheeftgeschonkeninhetkadervanhetNIOD.IkweetnietwanneerhetboekvanhetNIODuitkomtenikhebdaarverderookgeeninvloedop.IkzaldeKamerervanopdehoogtebrengen,maarhetNIODzalditzelfongetwijfeldookdoenvanwegedegewenstepubliciteitoverzijnpublicaties.Ikkanernuechterverdernietsoverzeggen.OmdatwijwetenschappelijkonderzoekvanhetNIODnietmeteenpolitiekestelling-namemoetenverwarren,blijfikerverrevanomdaarintegaanroeren.DeheerHaverkamp(CDA):WijhebbennogeenspecifiekevraaggesteldoverderepatriëringvanMolukkersdiegraagterugwillenenderegelingdaarvoor.MinisterVerhagen:Ikhebvorigjaaralaangegevendatonderverant-woordelijkheidvanhetministerievanVWSin2003eennazorgprojectisgestart,datwordtuitgevoerddoordestichtingPelita.DeNederlandseambassadeinJakartawerktnogsteedsnauwsamenmetdezestichting.Navraagheeftuitgewezendatcircatienverzoekenperjaarbinnenkomen.Groteaantallenzijnonsdusnietbekend.Vooradditionelenazorg-mogelijkhedenofanderemogelijkhedendieNederlandkanbiedenaanMolukkersinNederlanddienaardeMolukkenwillenterugkeren,verwijsiknaardeministervanVWS,dieditprogrammaheeftopgezet.Hetvaltonderzijnverantwoordelijkheid,omdathijhetheeftgestart.Hijweetdusvandehoedenderand.Alsudatprogrammazouwillenwijzigen,verzoekiku,methemeennaderediscussiedaarovertevoeren.Voorzitter.UhebtterechtgezegddatheteenzelfstandigbesluitwasvandeKameromwelofniettevliegenmeteenvliegtuigmaatschappijdieopdezwartelijststaat.IneersteinstantierichtikmijophetgeenergedaankanwordenomtekomentoteenspoedigeoplossingvanhetprobleemtussendeEuropeseCommissieenIndonesiëoverdeluchtvaartveiligheid.WijhebbenopbasisvanhetverzoekvandeheerHaverkamptijdensdebegrotings-behandelingnadereactiviteitenontplooid.V&WheeftdestijdseenbriefaandeKamergestuurd,omdatditministeriepennenvoerderisenopditpuntdaarvoorbevoegdis.V&WheefttechnischeassistentieenexpertisebeschikbaargesteldaanhetIndonesischeministerievanTransport.Wijwillenhiermeebijdragenaaneenzo’nspoedigmogelijkeoplossingvandezekwestie,zonderdatdeluchtvaartveiligheidalszodaniginhetgedrangkomt.IkonderstreepdateeneventueleopheffingvanhetvliegverbodvanGarudaIndonesiaenvanandereIndonesischeluchtvaartmaatschappijenprimaireenaangelegenheidblijfttussendeEuropeseUnieenIndonesië.HetisnietaanNederlandomhierbijietstebepalen.Hetisduspuureengoedezaakvanonsdatwijdeexpertiseaanbieden,maarhetbetreftgeenkwestietussenNederlandenIndonesië.Hoeveelexpertiseikookaanbied,ofhoeveelideeënenwensenikookheb:wijgaanernietover.WijwillenhunbehulpzaamzijnomtegemoettekunnenkomenaandedoordeEuro-peseCommissiegesteldeeisen.Europaheefteenvliegverbodingesteld.HetbetreftvluchtenvanennaarluchthavensopEuropeesgrondgebied.DemaatregelisdatIndonesischeluchtvaartmaatschappijennietmogenlandenopEuropeseluchthavens.VoortsgeldtvooralleEU-landenhetadvies,geengebruiktemakenvanluchtvaartmaatschappijendieopdezwartelijstvandeEuropeseCommissiestaan.Ditiseenalgemeengeldendadvies,nietmeerennietTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6828 minder.Ditbetekentdatdebetrokkenenzelfverantwoordelijkzijnvoordeafwegingomaldannietmetdezemaatschappijentevliegen.DeheerVanBommelheeftgevraagdofikdatzelfdeadvieshebgekregen.Ja.Dieadviezenhebikookgezien.VoormijnbezoekaanIndonesiëhebikuiteraardeenzorgvuldigeafwegingvandediversereismogelijkhedengemaakt.Dealternatieverouteszijncomplex.OmopDjokjakartatekomen,moetjevanJakartanaarSingaporevliegenendaarvandaannaarDjokjakarta.Voordeterugreisishetomgekeerd.Ikbendandagenonderweg.Ookhadikdemogelijkheidomeeneigenvliegtuigtehuren,maardehogekostendaarvanvondiknietnoodzakelijk,omdathetvlucht-schemavanGarudaIndonesiabuitengewoongoedaanslootopmijneigenstrakkereisprogramma.Daarombeniktothetbesluitgekomen,metGarudaIndonesiatevliegen.Ikmoesteenformuliertjeondertekenenwaarmeeikverklaardedatikditvrijwilligdeedendaarzelfvoorverant-woordelijkwas.That’slife.Datgeldtdusvooriedereenopbasisvaneeneigenvrijwilligekeuze.Uiteraardweegjehetadviesmee.NatuurlijkbenikzeerblijmetdebezorgdheidvandeheerVanBommelovermijnwelbe-vinden,maarikzithierweer.DeheerVanBommel(SP):Zonderdezeministerkanikookwelnaarhuis.Deministerzegtdathijdieadviezenookheeftgezien.HeefthijvanVerkeerenWaterstaathetzelfdeadviesgekregenalsdeKamer,waarinbinnenlandsereizeninIndonesiëwerden«ontraden»?MinisterVerhagen:HetreizenmetGarudaIndonesiaisontraden.Datishetadvies,endatisnietnieuw.DeNederlandseambassadeurreistookvrijwilligmetdezemaatschappij.Hijheeftallerleiontwikkelings-programma’sbezochttijdenszijnaanwezigheidinIndonesië.Ikvraagmijafwatverkieslijkeris:eenbootofeenvliegtuig.DeheerHaverkamp(CDA):Latenwijnaardetoekomstkijken.HetisnietzozeerdeluchtvaartmaatschappijGarudaIndonesiadiealleenopdezwartelijstisgeplaatst.HetbetrefthetgeheleluchthavensysteeminIndo-nesië.Hetiseenvandeweinigelandendiealscollectiefopdezwartelijststaan.WijhebbenbegrependatmededankzijdeassistentieuitNederlandergrotekansisdathetIndonesischeluchthavensysteemweereenbewijsvangoedgedragkrijgt.Op24maartvindteenafwegingplaats.DaarbijzijnNederlandsevertegenwoordigersaanwezig.Hebtualeenindicatieofditeenpositiefadvieszalworden,ofmoetenwijnogeenjaarwachtentotdevolgenderonde?MinisterVerhagen:Zoalsikindebriefvan10februarihebgesteld,iseengrootaantaltekortkomingeninmiddelsgereduceerd,onderandereomdatinIndonesiëindecember2008eennieuweluchtvaartwetisaangenomen,dieeenbelangrijkestapisopwegnaarhetvoldoenaandeICAO-regels.Ondankshetfeitdatjuistophetterreinvanwetgevingenorganisatieduidelijkestappenvoorwaartsgezetzijn,ishetnogsteedsnoodzakelijkdatimplementatieenfeitelijktoezicht,inspecties,eveneenswordenverbe-terd.HoewelIndonesiëonmiskenbaarvoortgangheeftgemaakt,ishetdevraagofdeEuropeseCommissiedezeverbeteringenafdoendeachtomnualtotopheffingvanhetvliegverbodtebesluiten.Ikkandezevraagnietbeantwoorden,omdatikernietoverga,enNederlandkandezevraagooknietbeantwoorden,omdathetNederlandseministerievanVerkeerenWaterstaaterooknietovergaat.OpheffingvanhetvliegverbodisprimaireenaangelegenheidvandeEuropeseUnieenIndonesië.Wijtrachtenviahetbeschikbaarstellenvanexpertise,bijtedragenaaneenzospoedigmogelijkeoplossing.Ikweetechternietofdieoplossingerkomt.IkhebzelfsweervanmensendieinBrusselhunvoelhorensuitstekengehoorddatditnogmaardevraagis.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6829 Voorzitter.Wijhebbennietalleeninhetalgemeenstilgestaanbijdenood-zaakomdedoodstrafafteschaffendanweleenmoratoriumopdetenuit-voerleggingterealiseren.IkhebspecifiekindegesprekkenmetministerWirajudaenmetdeministervanJustitieaandachtgevraagdvoordeNederlandersdieeendoodstrafbovenhethoofdhangt.OndankshetfeitdathetNederlandsebeleidisomgeenadvocatentefinancierenvoorNederlandersdieverwikkeldzijnineenjuridischeprocedureinhetbuiten-landhebbenwijbeslotenominelkgevaltegemoettekomenindeadvocaatkostenvoorNederlandersdiededoodstrafbovenhethoofdhangt.Omzichdaartegeninhetverweertestellen,isimmersspecifiekekennisvanadvocatenvereist.Vanwegeprincipiëlebezwarentegendedoodstrafhebikgemeendominditspecifiekekadereenuitzonderingopdealgemeneregeltemoetenmaken.Wijhebbenuiteraardspecifiekvoordezemensenaandachtgevraagd.DeministervanJustitieheeftdittijdenszijnrecentebezoekwederomgedaan.DeKamerkanervanverzekerdzijndatwijonstothetuiterstezulleninspannenomtevoorkomendatNederlandersterdoodwordengebrachtopbasisvandedoodstraf.Wijgaandaarmeedoor.DeheerVanBommelheeftgesprokenoverdeNederlandsegevangeneSibelYalvac.DaaroverhebikvrijuitvoeriggesprokenmetdeministervanJustitierespectievelijkkortmetdeministervanBuitenlandseZaken.Indegesprekkenhebikmetnamegewezenophaargeestelijketoestandenopdehumanitaireaspecten,waarvoordeKamerookbijhaarbezoekspeci-fiekaandachtheeftgevraagd.WijzijnovermevrouwYalvacinoverlegmetdeIndonesischeautoriteitenendeministervanJustitieheeftdezegesprekkenvoortgezet.Wijrichtenonshierbijzowelophetoverbrengenvandestraf,ondanksdatergeenWOTS-verdragis,alsopdemogelijk-heidvanvervroegdevrijlatingvanwegedegeestesgesteldheidvanmevrouwYalvac.IkbenmijnetalsdeKamerheelbewustvandetriestheidvandezezaak.Wijhebbenmetnamebepleitomhaarvervroegdvrijtelatenophumani-tairegronden.Ditvormtookonderwerpvannadergesprek,dateenvrijprecairoverlegis.Wijzijnerhardmeebezig.DitoverlegwordtondermeerbemoeilijktdoorhetontbrekenvaneenWOTS-verdrag,maarondankshetontbrekendaarvan,hebikditklemmendonderdeaandachtgebrachtvandeministervanJustitie.Hijwasdaarookgevoeligvoor,juistvanwegehettragischehumanitairekarakter.Jemerktedatgewoonindegesprekken.VanministerHirschBallinhebikbegrependathijzichhierinookheeftverdieptbijzijnrecentebezoekendatdegesprekkenwordenvoortgezet.WaaromhebbenwijgeenWOTS-verdrag?WijzijninoverlegmetIndo-nesiëoverdetoetredingvanhetlandtothetmultilateraleVerdragOver-brengingGevonnistePersonen,hetVOGP.Onderditverdragkunjegede-tineerdendefinitiefoverbrengenvoorhetuitzittenvanhunstrafinNederland.DeIndonesischeautoriteitenbestuderenopditmomentdezemogelijkheid.WijbekijkenjuistofdetoetredingtothetVOGPmogelijkis.Multilateraleverdragenhebbenaltijdonzevoorkeur,maareenbilateraalverdragisookmogelijk.OnsisdaarbijbekenddatIndonesiëeerstnogeenherzieningvanhetstrafrechtmoetdoorvoerenvoordatoverbrengingüberhauptwettelijkmogelijkis.Duszelfsalshetlandpartijisbijzo’nverdrag,danverhinderenbepalingeninhetIndonesischerechtoverbren-ging.DeministervanJustitieheeftinzijnbezoekvaneindfebruarinogmaalsgewezenopdenoodzaakvantoetredingtotditmultilateraleverdragofeventueeleenbilateraalverdrag.Ookhieroverzijndegesprekkengaande,losvanonspleidooiinhetkadervanhumaniteit.DeheerVanBaalen(VVD):Eenheelvoorzichtige,juistebenaderingzouerooktoekunnenleidendatopeenbepaaldmomentgratiewordtverleend.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6830 MinisterVerhagen:Ikdenkdatikgenoeghierovergezegdheb.Voorzitter.Erisgevraagdofdezaak-Munirnogaandeordeisgekomen.ZoalsdeKamerweet,volgenwijderechtszaakopdevoetenzullenwijdatblijvendoen.IkhebtijdensmijnbezoekaanIndonesiëmetdeweduwegesproken.Devrijspraakvandeverdachteheeftnietalleenbijons,maarookinIndonesiëtotveelberoeringgeleid.IkhebhierovermetministerWarajudagesproken,dieabsoluutmijnzorgenoverdevrijspraakvanMuchdiPurwoprandjonodeelt.Ikhebaangegevendatwijderechtszaaknauwgezetzullenblijvenvolgenenaandachtblijvenvragenvooreeneerlijkerechtsgang.DeIndonesischeautoriteitendenkenaancassatie,wantzijaccepterendezevrijspraaknietstilzwijgend.Daarnaasthebikondersteuningvaneenaantalmensenrechten-organisatiesenprogramma’saangeboden.Meteenaantalorganisatieshebikgesproken:metdeheerDjaminvanHumanRightsWorkingGroup,metKontraS,deorganisatiewaarmevrouwSuciwatiaanverbondenis,enImparsial.Dezemensenrechten-ngo’szijnnauwbetrokkenbijhetnaderonderzoeknaardezaak-Munir.OpdatpuntkandeKamerverzekerdzijnvanonzeactieveinzeteninbreng.Totslot.Ikvinddat,ondanksdeheeluitvoerigbesprokenzorgen,desituatieinIndonesiëgrossomodogezienbemoedigendis.Optalvangebiedenissprakevanvooruitgang,somsaanzienlijk,somsklein.Zowelregionaalalsglobaalgezienspeelthetlandintoenemendemateeenbelangrijkeenzeerconstructieverol.DerelatietussenNederlandenIndo-nesiëishechtengebaseerdopwederzijdsrespectensamenwerking.JuistonzeinzetenonzebilateralerelatiekunnenIndonesiëverderopstuwen,metinbegripvaneenopmoderneleestgeschoeidbestuurlijkenpolitieksysteem.Datverdientonzesteunenisookinonsbelang.IkstreeferiniedergevalnaaromvanuitdeNederlandseregeringdehechteeninten-sieverelatiemetIndonesiëverderteversterkenenwaarmogelijkverderteverdiepen.DeKamerhechtdaarookzeeraan,hebikuithaarreactiebegrepen.NaderegedachtewisselingDeheerVanBaalen(VVD):Voorzitter.Laatikkortzijn.DeVVD-fractieisverheugdoverdewijzewaaropderegeringjegensIndonesiëoptreedt.Zijsteunthetbeleidvanharte.DeheerVanBommel(SP):Voorzitter.Ikloopeenaantalpuntenlangs.Teneerstedemensenrechten.Iksteunderegeringinhaaraanpakdatvooralmensenrechtenverdedigersaandachtmoetenkrijgen,omdatditeenenormuitstralingseffectheeft.Alleenalhetkennenenhetbenaderenvandezepersonenheefteenpreventievewerking.Tentweededevlaghijsers,endanvooraldeMoluksevlaghijsers.Ikbenblijdatdeministerbereidis,nogeensnaderaantedringenopdekwestievandeverspreidingvangevangenenoveranderedelenvanIndonesië.Ditisechtoptevattenalseenextrastraf,nietalleenomdateenfysiekeafstandontstaat,maarookomdatzijalsetnischeenvaakreligieuzeminderheidineenanderdeelvanIndonesiëtemakenkunnenkrijgenmetbedreigingeneenminderheidspositie,terwijlvaakopdeMolukkenzelfalsprakewasvaneenbehandelingdieniethoortbijeenmenswaardigedetentieendieeerderwerdgekenmerktdoormishandelingenanderezaken,zichtbaargeregistreerddoorAmnestyInternationalenandereorganisaties.Watdatbetreftvalternogveelteverbeteren.TenderdeRawagedeh.OokmijnfractiewachtnatuurlijkdenaderestudievanhetNIODaf.Wijkunnennietandersdanvaststellendathetverschilvanmeningoverdepositievandienstweigeraarsvoortduurt.Tenvierde.Ikbenernietgerustgesteldoverdatdeministerzegt:vatdatnuvoortgezetteproject,dateerdervandeWereldbankwasenin2005werdgestaakt,nietopalsenigevormvangenoegdoening.IkhebdaarTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6831 moeitemee,omdatweldegelijksprakeisvaneentekortschieten.Anderszoudenwijineerdereinstantieooknietonzevoorstellenhebbeninge-diend.Doordelokalegemeenschapdaarzalhetnietwordenopgevatalsookmaarenigevormvanerkenning,maarhooguitalseenbijdrageinhetkadervanontwikkelingssamenwerking,dievaneenvolstrektandereordeis.Ikvindhetbijzonderjammerenikvoorziedatdekwestievandiecivieleproceduredaardoorzalwordenbeïnvloed.Tenvijfde.DeministerzegtdatwanneerIndonesischeluchtvaartmaat-schappijennietwordenverwijderdvandezwartelijst,ditmoetwordenopgevatalseenprobleemdatinBrusselligt.Brusselkrijgtdaarmeedeschuld.Datmagzozijn,maardanvindikdatvanNederlandsezijdeduide-lijksprakemoetzijnvaninvloedopdiediscussie.MisschienmoetikviaministerVerhagendeministervanV&Wdaartoebewegen,maarlaatNederlanddanookzijninvloedinBrusselgelden,opdatergeenadminis-tratievebelemmeringenwordenopgelegdomIndonesiëvandielijstverwijderdtekrijgen.DeheerVoordewind(ChristenUnie):Voorzitter.DeministerrefereerdeaanmijnopmerkingoverhetkortegesprekjemethetKamerliddatvijftienjaargeledenPapoeaprobeerdebinnentekomen.HetgingmijdaarbijomdetoegangtotPapoea.Totophedenkomenwijdaarnietin.DeministerheeftaangegevendatinIndonesiëgrotestappenvoorwaartszijngezetindebreedte.Ikkaneenheeleindmethemmeegaanalshetgaatomeconomischeontwikkelingenmisschienookdeversterkingvandedemocratie,alhoewelwijoppositiepartijenhebbengesprokendiedaarweerandersoverdenken.Deministernoemtbeideinéénzin,ennoemtdaarookderechtsstaatbij.Daarbijlijktmijnietvantoepassingdatwordtgesprokenover«grotestappen».Misschien,endangaikmethemmee,kanover«kleinestapjes»wordengesproken.Nogsteedsissprakevanmartelingenenhetgebrekaangeloofsvrijheid.Verderzijn108kerkengeslotenenisdeshariaingevoerd.Voortswordtinhetparlementeennieuweislamitischevoedselwetinstemminggebracht,diedeverkoopvanvarkensvleesverbiedt.Sommigereligieuzegroepe-ringenwillenditvleesjuistwelkopen.Erwordenstappengenomentotverdereinvoeringvaniniedergevaldelenvandesharia.Ditbaartmijnfractiegrotezorgen.Datgeldtookvoordeextreemzwarestraffenophethijsenvandevlag.Ikzouhiernietover«grotestappen»kunnenspreken.Ikbenblijdatdeministerdeoverplaatsingvandie37gevangenaandeordewilstellen.Hijbrengtdaarmeeiniedergevaldezorgenover.IkdeeldeopmerkingenvandeheerVanBommeldaarover.Ikdankdeministerookvoorhetvolgenvanderechtszaaktegendetheologiestudenten.Wijstellendatzeeropprijs.WijhebbenookeendiscussiegevoerdoverOrissaendeplaatsenwaarchristenenuithunhuizenwerdengezet,vanwiedehuizenvervolgensinbrandwerdengestoken.DeministerheefteerdergezegddathijbestwilbekijkenofhetMensenrechtenfondsopeenofanderemanierondersteuningzoukunnengeven.Ikvraagnogmaalsofwijhiervooreenuitzonderingzoudenkunnenmakenalshetgaatomfaciliteren,hetonderzoekenvanmogelijkhedenomdiejongestudentenuitdietentenkampentehalen,waarzijinmiddelsaleenàanderhalfjaarinzitten.IkhebdeministernoggevraagdnaarzijninschattingvandesituatieopdeMolukken.Wijhebbendaaroververschillendesignalengehad.Erwerdgezegddatdesituatieisgestabiliseerdendatmensenweerbijelkaarwonen.Mediameldendatmensennogsteedswordengemarteldendatchristenennogsteedsnietterugkunnennaarhunoorspronkelijkedorpenalwaarzijvoorheengemixtwoonden.DeheerHaverkamp(CDA):Voorzitter.Ikdankdeministervoorzijnbeant-woordingenzijngrotebetrokkenheidbijhetlandIndonesië,diezelfszogrootisdathijdaarzelfsmetgevaarvooreigenlijfenledenrondreist.UitTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6832 hetdaarrondreizenendepersoonlijkecontactenblijkthoebelangrijkenfijnhetzouzijnalsdepresidentvanIndonesiënaaronskankomen.Watdatbetreft,iservanuitonzefractieallesteunenlofvoordegenomeninitiatieven.Uitdedossiersblijktdatsindsdeministerzichmeermetdezwartelijstisgaanbemoeien,ereengrootaantalvinkjesachterallerleipuntenisgezet.Minister,gaalstublieftdooropdatpad.Tijdensdiegesprekkenissomsmeergewisselddandeministeraanvanke-lijkdacht,blijktuitonsdebatoverhetgesprekmetvicepresidentKalla.HetisookgoeddataanIndonesischezijdeduidelijkisdatdezaak-Munireentestcaseisvoorhetrechtssysteem.Wijhebbenerwaarderingvoordatmenzelfaangeeftdatmenteleurgesteldisoverdegangvanzaken.Watdatbetreft,ishetgoedalsNederlandsteunblijftgevenaanopbouwvanhetrechtssysteem,metnamerondomimplementatievanwetgeving.Aandetopenaandeonderkantzittenimmersheelveelmensendieditheelgraagwillen.Daartussenzitechternogeengroteleemlaag,dieallerleieigenbelangenheeft,ookmetfinanciëleenpolitiekemotieven.DitzagenwijookbijdeconflictenopdeMolukken.AlswijdeIndonesischeregeringhelpen,dangaatdateenheelgoedekantop.IkwilgraagdetoezeggingvandeministerdathijhetdeKamermeldtalshetdeanderekantopgaatmetdereligieuzewetten,zoalsnuhetgevalis:hetconstitutionelehofheefteenaantaldingenverbodenverklaard.Wijkunnendanbekijkenwatwijdaaraanzoudenkunnendoen.Derepatriëringiseenlastigpunt.WijzullenoverdatdossiercontactopnemenmetministerKlink.Hetgaatomouderemensendiezichafentoevanhetkastjenaardemuurgestuurdvoelen.Wijhaddengehooptdatopbasisvanditdebatduidelijkheidvoorhenzoukomen,maarikloopkeurigmethenmeenaarhetvolgendeloket.DeheerWaalkens(PvdA):Voorzitter.Ikdankdeministervoorzijnreactieoponzeinbreng.Wijzijnhetmethetkabineteensdathetglashalfvolis,waardoornogeenanderehelfttegaanis.Dereligieuzetolerantieisnogeenpuntvanaandacht.Inmijnbijdragehebikmetnamedeachterstellingvanderegio’salsbelangrijksteoorzaakvandepolitiekeconflictendieontstaan,aangestipt.Iksteunookdeinzetomcorruptieenhetschendenvandemensenrechtentegentegaan,omdevrijheidvanmeningsuitingtebevorderenenomeenjustitieelapparaatoptezetten,metnamevanuitNederland.CollegaVanderStaaijheeftgezegddatveelelementenvanonzejustitiëlewetgevingindeIndonesischewetgevingzijnverankerd.Wijkunnendusveeldoen.IkkomtesprekenoverRawagedeh.Hetiseenmooigebaar.Ikhebdetermen«verzoening»en«medemenselijkheid»gebruikt.Inhetgesprekmetdeoverlevendenkwamnaarvorendathetgeen«revenge»is,maareen«reconsiliation».Inhetheleprocesvanhetbegeleidenvandemensenenhetrechtdoenaaneeneerlijkedialoogmoetendefeitenwelboventafelkomen.IkbenblijdatdeministeronswilinformerenoverwanneerdeKamer,voorzoverdatbekendis,hetNIOD-onderzoekmetzijnreactietegemoetkanzien.Ikcomplimenteerhetkabinet,deministersvanBuitenlandseZakenendievoorOntwikkelingssamenwerking,voordeaandachtvoorduurzameontwikkeling,wantdezeisnodigomdearmoedeproblematiekaantepakken.Dearmoedeisnietalleeneenprobleemindesteden,maarookophetplatteland,alhoeweldezeminderzichtbaar,maarmisschiennogschrijnenderis.Totslot.MetbetrekkingtotdezwartelijsthoopikdatEuropazoverkomtdatwijhetComprehensivePartnershipkunnenondertekenen.DeheerVanderStaaij(SGP):Voorzitter.Ikdankdeministervoorzijnantwoorden.Delijnvanmijnfractieisompositieveontwikkelingenteonderkennenentewaarderen,maarookomdezorgpuntenserieustenemen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6833 Vandaagzijndaarverschillendevoorbeeldenvangenoemd.Ikdenkhierbijinhetbijzonderaandemensenrechtensituatieenhetgebrekaanontwik-kelingopPapoea.Alsjedestukkendaarspecifiekopterugleest,ziejedatdaarwelergveeldezelfdeteksteninterugkomen,terwijljegraagnieu-weretekstenwilthebben,waaruitechtestappenvoorwaartszijnoptemaken.Ikkomtesprekenoverdereligieuzetolerantie.IksluitmijgraagaanbijdevraagvandeheerVoordewindomviadediplomatiekeweg,maarookbijdeIndonesischeoverheid,aandachtvoorhetseminartevragenenomnategaanopwelkewijzewijbijkunnendragenaaneenoplossing.InhetverledenisaldoordezelfdeYusufKallaaandachtdaarvoorgevraagd.IklasindeberichtgevingdateindvorigjaardrukopdeprovincieJakartazouwordenuitgeoefendomhetprobleemoptelossen.Isdatnunieteenvoorbeeldvaneenlakmoesproefvoorreligieuzetolerantieindepraktijk?Meerdan1200studentenzijnvorigezomerweggejaagddoorbozebuurt-bewoners,radicalemoslims,dievanuiteenmoskeedaartoewerdenopge-roepen.Vervolgensisergeenoplossingmeergevonden.Dezestudentenverkerennogsteedsinallerleimiserabeleomstandigheden.Hetiseenernstigezaakenhetzougoedzijnalsdaarbijaaneensnelleoplossingwordtgewerkt.Wijmakenonszorgenomdeinternationalecomponentbijdereligieuzespanningen.Ikhebditnietineerstetermijngenoemd.JehoortnietalleenbijhetwerkbezoekaanIndonesië,maarbijvoorbeeldookbijeenwerkbe-zoekaanEthiopië,dateraardigwatislamitischescholenzijngekomenmetgeldendaterinvloedisvanuitSaoedi-Arabië.Hiermakenwijonszorgenover,ookdoordenkendoverdereligieuzetolerantieenverdraag-zaamheidjegenselkaarindetoekomst.TotslotkomiktesprekenoverRawagedeh.Voormijnfractieisdesleutelhierbijomgeenjuridischeactiesintestellen,wantdanontstaanloopgra-venoorlogenwaarniemandwatmeeopschiet.Onsverledenkentookzwartebladzijden.Latenwijvanuitdehuidigesituatievanhartewerkenaaneentoekomstmetveelwittebladzijden,nietalleenvoordezeplaats,maarbredervoorgeheelIndonesië.Daarinpastvoornamelijkdepositieveontwikkelingssamenwerking,maargeenformelecompensatieendatsoortzaken.MinisterVerhagen:Voorzitter.IkdankdeKamerledenvoordewaarderingdiegeblekenisvoorhetalgehelebeleiddatdeNederlandseregeringvoorogenheeftmetbetrekkingtotIndonesië.IkbeginmetdewoordenvandeheerVanderStaaij:latenwijhetinder-daadnietjuridificeren.DeKamerkenthetstandpuntvanderegeringindezen.IkbegrijpdatdeheerVanBommeldaarmoeitemeeheeftgezienzijnopvattingen.Ikhandhaafdeopvattingvanderegering,omdatNeder-landenIndonesiëin2005eigenlijkeendefinitievestreephebbengezetonderhetverledenendedekolonisatie.OmdewoordenvandeheerWaalkenstegebruiken:ditgaatover«medemenselijkheid».Datprobeerdeikuittestraleninmijngesprekmetdeweduwenwaarinwijsprakenoverwatwij,ookministerKoenders,gewoonvanuitmedemenselijkheiddaaraanaanhetdoenzijn.Ontwikkelingssamenwerkingisnooitbedoeldalscompensatieofgenoegdoening,schuldgevoelenswordenernietmeeafgekocht,maarzijkandoormedemenselijkheidbijdragenaandeontwik-kelingineenbepaaldgebied.Ikprobeerhetvanuitdieoptiektebena-deren.IkbegrijpdatdeheerVanBommeldaarmoeitemeeblijfthouden,maarikhebikniethetzelfdestandpunt.DeheerVanBommelheeftdeabsolutenoodzaakbenadruktomoptekomenvoordemensenrechtenverdedigersenomblijvendeaandachtteschenkenaanmenswaardigeomstandighedenvoordegenendietotextremegevangenisstraffenzijnveroordeeldnaaraanleidingvanhetvlagincident.Ikbenhetvolledigmethemeens.IkzegtoedatiknogTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6834 terugkomoponzebevindingeninrelatietothetverplaatsenvangedeti-neerdennaargevangenissenopJava.DeheerVoordewindverweesnaardeproblematiekbijdetoegangtotPapoea.DetoegangtotPapoeawordtmeerenmeervergrootenondanksdehuidigebelemmeringenisdesituatienietvergelijkendievanvijftienàzeventienjaargeleden.Bijvoorbeeldonzeambassadeurheeftzonderenigprobleemverschillendebezoekenafgelegd.IkvindhetinditkadernogveelbelangrijkerdatdeVN-rapporteurophetterreinvandemensenrechtenactivisten,mevrouwJilani,endeVN-rapporteurophetterreinvanmartelingen,deheerNowak,in2007zonderproblemenPapoeakondenbinnengaan,juistomnaderegegevensteverkrijgenoverdepositievanmensenrechtenverdedigers,respectievelijkovermarte-lingen.VroegergafmendaarvoorgeentoegangtotPapoea,duservindenweldegelijkveranderingenplaats.DeheerVoordewindvroegnaarmijnappreciatievandehuidigesituatieopdeMolukken.DepolitiekeveiligheidssituatieopdeNoord-MolukkenendeMolukkenisnaondertekeningvanhetMalino-akkoordin2002verdergenormaliseerd.Inapril2004issprakegeweestvanoplaaiendgeweld,maardesituatiestabiliseerdezichdaarnasnel.Opditmomentvoerendebelangrijkstegeloofsgemeenschappenonderlingenmetdelokaleautori-teiten,ondermeermetpolitieenTNI,eenconstructievedialoog.Hetdagelijkselevenisweergoedopganggekomen.HetverzoeningsprocestussendechristelijkegemeenschapendemoslimgemeenschapopAmbonenTernateontwikkelenzichstapvoorstappositief,methierendaaroverigenseenuitzondering.Desituatieblijftechterfragieleneenduurzameoplossingisnodig,maardieisernogniet,juistomdatdesituatiefragielis.Ikdenkdatdaarbijnaastpolitiekestabiliteitookvanbelangisdatwijjuisteconomischeperspectievenvoordebevolkingoplangetermijnscheppen.DatisookderedenwaaromwijdatbredereMemorandumofUnderstandingtenaanzienvandeMolukkenwillenopzetten.Hetgeloofwerdjuistnietmisbruiktommensentegenelkaaroptestoken.Ditwerdveroorzaaktdoorheelandereonderliggendeproblemen.DeherenVanderStaaijenVoordewindvroegenaandachtvoordeproble-matiekvandestudentenvanhetseminar.Ikzegtoedatikdaarnadernaarzalkijken,indienhetbinnendecriteriapast.Wijhebbendiecriteriaechternietvoorniets.Aandiecriteriawordenrechtenontleend,enclaimswordenafgewezenomdatzebuitendecriteriavallen.Ikzalbekijkenopwelkewijzewijanderszinsstappenkunnenzetteninhetkadervande1200studentendienogsteedsinerbarmelijkeomstandighedenverkeren,nadatzijvanhunseminarzijnverdreven.DeheerHaverkampvroegaandachtvoorderepatriëring.IkzaldeministervanVWSwaarschuwendatdeheerHaverkamperaankomt,opdathetloketgeopendis.Ikzegtoe,mijblijvendintezettenomGarudaIndonesiazosnelmogelijkvandezwartelijsttekrijgen,zowelviaexpertisealsviadrukopmijncollegavanV&W.Wijhebbendaarnogalwatvinkjeskunnenzetten,omdatwijhendaarbijgraagwillenhelpenenassisteren,alswashetalleenmaaromin2010hetComprehensivePartnershipAgreementtekunnenondertekenen.Ditwasnatuurlijkeenflauweopmerking.HetisjuistookvoordeontwikkelingvanIndonesiëvangrootbelangalsGarudaIndonesiaenandereIndonesischeluchtvaartmaatschappijenvandezwartelijstvandeEUafgaan.DeheerWaalkenskanikenkelgelijkgevenoverhetpuntvandereligieuzevrijheidalsookhetpuntvandeachterstellingvanderegio’s.DeheerHaverkamp(CDA):HetconstitutionelehofheeftnugezegddatergeenreligieuzewettenmogenwordeningevoerddieinstrijdzijnmetdePancasila.MochtdatklimaatinIndonesiëveranderen,informeertudandeKamerdaarover?TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6835 MinisterVerhagen:Datzegikuiteraardtoe.Wijzullendaardannaderoverspreken,temeeromdatditeenvandegrotezorgenis.Juistophetpuntvandeinterreligieuzedialoog,deAlliantievanBeschavingen,speeltIndonesiëaltijdeenzeerconstructieverol.Opditpuntisditinonsbeiderbelangomhierbijdevingeraandepolstehouden.Devoorzitter:Ikdankdeministervoorzijnbeantwoording,deaanwezigestafvoordeondersteuningendemensenopdepublieketribunevoorhungeduld.Toezeggingen–DeministerzaldekwestievanhetoverbrengenvanMoluksegevan-genennaarJavaaandeordestellenbijdeIndonesischeautoriteitenenhijzaldaaroverschriftelijkverslagdoenaandeKamer.–DeministerzaldeKamerinformerenalsindezaakvandetheologie-studenteninJakartaeenuitspraakisgedaanenhijzaldeKamertevensinformerenovermogelijkhedenvoorNederlandsehulpaandezestudenten.–DeministerzaldeKamerinformerenalshetophetgebiedvanderechtsstaateninvoeringvanreligieuzewettendeverkeerdekantdreigtuittegaan.DevoorzittervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,OrmelDegriffiervandevastecommissievoorBuitenlandseZaken,VanderKolk-TimmermansTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,26049,nr.6836