Sudan, reis van de Nederlandse mensenrechtenambassadeur, 18-25 oktober 2008

31263MensenrechtenstrategievoorhetbuitenlandsbeleidNr.25BRIEFVANDEMINISTERSVANBUITENLANDSEZAKENENVOORONTWIKKELINGSSAMENWERKINGAandeVoorzittervandeTweedeKamerderStaten-GeneraalDenHaag,7januari2009HierbijbiedenwijuaanhetverslagvandereisvandeNederlandsemensenrechtenambassadeur(MRA)naarSudan.Dezereisvondplaatsvan18tot25oktober2008.DereiswaseenvervolgoponsbezoekaanSudanvan4t/m7februarijl.Inhetverslagvandiereisgavenwijalaandatwijophetgebiedvandemensenrechtenconcretevervolgactieszoudenondernemen.DereisvandemensenrechtenambassadeurhadtotdoelomdegrootsteNederlandsezorgentebespreken,maarooktekijkennaareventueleterreinenopmensenrechtengebiedwaarconcreteondersteuninggebodenkanworden.Ingesprekkenmetdiverseautoriteiten,NGO’s,deVNenmensenrechtenorganisatieszijnmetnamedecultuurvanstraffeloosheidenhetgeweldtegenvrouwenaandeordegekomen.Ookdesituatievanvluchtelingenendepersvrijheidzijntijdensdezereisaandeordegeweest.UithetbijgevoegdeverslagblijktdatdemensenrechtensituatieinSudannogsteedszeerzorgelijkis.Hoeweldeomvangvandeproblemenzeergrootis,endeomstandighedenwaarondergewerktmoetwordenuiterstmoeilijk,blijftNederlandopdegenoemdeonderwerpengerichtinzetten,bijvoorbeeldmettrainingenvoorderechterlijkemachtenprojectengerichtopdeverbeteringvandepositievanvrouwen.Onsvoornemenisdesalnietteminomdezelijnvoorttezettenenwaarmogelijkverderteontwikkelen.DeministervanBuitenlandseZaken,M.J.M.VerhagenDeministervoorOntwikkelingssamenwerking,A.G.KoendersTweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1269800809tkkst31263-25ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2009TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.251 VerslagvandereisnaarSudanvandemensenrechtenambassadeur,18–25oktober2008Van18tot25oktoberbezochtdeNederlandsemensenrechten-ambassadeurSudan(Khartoem,Darfur,Juba).Metditbezoekwerdopvol-ginggegevenaandereisvandeministersvanBuitenlandseZakenenvoorOntwikkelingssamenwerkingaanSudanvan4totenmet7februariditjaar.DoelvandereiswasteonderzoekenhoeveelruimtebestaatvoorhetopzettenvaneendialoogmetdeSudaneseautoriteitenovermensen-rechteninSudan,hetzoekennaarverderemogelijkhedenvoorondersteu-ningvanconcreteprojectenterverbeteringvandemensenrechtensituatieentebezieninhoeverreindividuelegevallenonderdeaandachtvandeSudaneseautoriteitenkunnenwordengebracht.SamenvattingTijdensdereissprakdemensenrechtenambassadeurmetderegering,NGO’s,parlementariërs,journalisten,advocaten,mensenrechten-activisten,donorenenmetdeVN(UNAMIDinDarfurenUNMISinKhar-toemenJuba).Hoofdthema’sdieNederlandopbrachtwarendecultuurvanstraffeloosheid,hetgeweldtegenvrouwen,hetgeweldtegenvluchte-lingenenhetbelangvanpersvrijheid.DegesprekkenmetdeSudaneseoverheidwarenredelijkopenhartigmaarookwerdkritiekenkelemalenafgedaanalsvermeendeeenzijdigheidendubbelestandaardenvandeEU,hetWestenendeVN.VanSudanesekantwerdbenadruktdathettijdkostombepaaldemisstandenuittebannen.Indegesprekkenisookbezienoferenigerleimogelijkheidisvooronder-steuning.Opbouwenfunctionerenvanderechtsstaatvereisensubstan-tiëlesteun,maarvergenwelpolitiekcommitmentaanSudanesezijde,endatisopditmomenttwijfelachtig.BinnendiebeperkingenkanhetbiedenvanmensenrechtentrainingenaanNGO’s,advocaten,rechters,politie,journalisten,enaancomitésinzakegeweldtegenvrouwenwelvanbelangzijn.AlgemenebevindingenUitdedialoogmetdediversegesprekspartnersbleekdatmensenrechteninSudaneengevoelig,maarnietonbespreekbaaronderwerpvormen.InzijnalgemeenheidkangeconstateerdwordendatinNoord-Sudanophetgebiedvanmensenrechtenwetgevingen-handhavingweliswaarenigecapaciteitbestaat,maaronvoldoendepolitiekewil.InZuid-Sudanishetandersom:erbestaatnogweinigcapaciteit,maarwelenigepolitiekewil.DemensenrechtensituatieinZuid-Sudangeeftechterredentotzorg,vooralophetgebiedvandekwaliteitvanhetjustitieelapparaat,hetontbrekenvanwetgevingendegevolgendaarvanvoorderechtsgangenrechtshandhaving.DesituatieinDarfurblijftonverminderdzorgelijk.Hetgeweldgaatnogsteedsdoor,zijhetdatnadekomstvanUNAMIDenigeverbeteringisopgetreden.UNAMIDisechternoglangnietopsterkteenkanalsgevolgdaarvandeveiligheidindekampenvoorbinnenlandseontheemdennietaltijdverzekeren.HetmaatschappelijkmiddenveldkrijgtvooralinNoord-Sudanweinigruimte,tenzijhetdoorderegeringingesteldeNGO’sbetreft.InZuid-Sudaniserbovendiensprakevaneenbeperktecapaciteitvanhetmaat-schappelijkmiddenveld.JournalistenenmensenrechtenverdedigerswordeninheelSudanmetregelmaatgeïntimideerd.InhetnoordenvanSudanvindtdagelijkscensuurvandepersplaats.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.252 StraffeloosheidDegesprekkenoverdecultuurvanstraffeloosheid,waarbijgroveschen-dingenvanmensenrechtennietofonvoldoendevervolgdworden,werdenmetnamebijdeoverheidsterkgekleurddoordemogelijkeaanklachtvanhetInternationaalStrafhof(ICC)tegenPresidentBashir.Vertegenwoordi-gersvandeSudaneseregeringenhetparlementbestredenderechtsgel-digheidvaneenaanklacht.Sudanhadimmerszelfaleenspecialeonderzoekscommissieingesteldomdadersvanmisdrijventegendemenselijkheidtevervolgen.DeinseptemberaangesteldeSpecialeAanklagervoorMisdrijveninDarfur,Ibrahim,zeizichtezullenbeperkentotdegrotezaken,waaronderdebeschuldigingentegenJanjaweed-leiderAliKushayb,tegenwiehetICCinapril2007eenarrestatiebevelheeftuitgevaardigd.StaatssecretarisvanJustitieZumrawiendeRapporteurvandeAdviesraadMensenrechtenDr.Tahasteldendatervanstraffe-loosheidenimmuniteitvoorgeüniformeerdengeensprakeis.Zijverwezennaarvoorbeeldenvanleger-enpolitiefunctionarissendiezichschuldighaddengemaaktaanmoord,plunderingenverwoestingvandorpeninDarfurendaarvoorwarenberechtengestraft.Welerkendenzijhetbestaanvanwettelijkeimmuniteitvoordegeüniformeerdediensten,maardezezouslechtsvanprocedureleaardzijnVolgensdeVNenhetICCiserechternoggeenenkeleveroordelinggeweest.GeweldtegenvrouwenBesprekingvanaanhoudendseksueelgeweldtegenvrouwenenmeisjesdoorleger,militia’senrebellenbleeknietlangereentaboe.Eriseenactie-planbijdiverseoverheidsorganisatiesendeVNisbetrokkenbijdeactivi-teiten.Ofdezeactiviteiteneffecthebbenismoeilijkaantegeven.Gesprekspartnersvandeoverheidsteldendathetaantalverkrachtingendaaltendadersvervolgdworden.InNoord-Darfurzijnvrouwelijkepolitie-agentenaangestelddieinIDP-kampenwerkenaandeopbouwvancommunity-policing.Depolitiezouvrouwenaanmoedigenaangiftetedoen.Toegangtotmedischezorgisverbeterd.DeVNmeentechteropbasisvaneigenmonitoringdathetseksueelgeweldtegenvrouwennogsteedsdoorgaatendatvandemeesteverkrachtingennogsteedsgeenaangiftewordtgedaan.Hetgrootsteobstakelligtjuistingebrekaanvervolgingenberechtingvandaders.Legerenpolitie-functionarissengenietenwettelijkeimmuniteitvoormisdrijvendiezijplegentijdenshetuitoefenenvanhundienst.Eenslacht-offerkanvragenomopheffingvandieimmuniteit,maardaarvoorgeldeningewikkeldeprocedures.Noodzaakomdeimmuniteitafteschaffenismeerderemalenopgebracht,maarvolgensdeoverheidisdehuidigeregelingadequaat.GeweldtegenvluchtelingenDeveiligheidssituatievandeontheemdenindekampeninDarfurblijftzorgelijk.DeontheemdenondervindengewelddoorgewapendegroepenbinnenenbuitendekampenenhebbenweinigvertrouwendatUNAMIDhenkanbeschermen.DeoorzaakvanhetgebrekaanveiligheidzijndeaanhoudendemisdrijvendiedoordeverschillendemilitiesgepleegdwordenendetrageontplooiingvandeUNAMID-troepen.UNAMIDneemtzelfwelmaatregelenwaarmogelijk:deinvalvanregeringstroepeninhetkampbijKalma(septemberjl.),waarbij30dodenvielen,washetseinominiedergevalinditkamptot24-uursbewakingovertegaan.Metdeinzetvanmeerpolitie-eenhedenmoetdebewakinginanderekampeneven-eensverbeteren.DaarnaastwerktUNAMIDaaneigenbewakingdoordeIDP’szelf(«communitypolicing»).DitisechternognauwelijksvandeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.253 grondgekomen.Desituatieverschiltbovendienperkamp.InWest-DarfurverlooptbeschermingvanIDP’sdoordeSudanesepolitiewelgoed.PersvrijheidIndeinterim-grondwetisdevrijheidvanmeningsuitingweliswaarvastge-legd,maarindepraktijkmaaktdeveiligheidsdienst(NISS)inhetnoordenvanSudanhieropgrovewijzeinbreukopdoorviadagelijksebezoekeneenaantaldagbladentecensureren.HetbetreftdanvooralberichtenoverDarfur,deaanvalvandeJEM-rebellenopKhartoem,hetICCencorruptie.InJuba(Zuid-Sudan)vindtgeenstelselmatigeperscensuurplaats,maarvolgensjournalistenbestaatinZuid-Sudangeenwettelijkebasisopgrondwaarvanzijhunwerkkunnendoen.Eeninsamenwerkingmetjournalistenopgesteldenieuwemediawetisnognietaangenomen.InJubazelfisbovendiennoggeendrukpersaanwezig.OverigTijdenshetbezoekwerdmeerderemalenhetmandaatvandeSpecialeVN-rapporteurvoorMensenrechteninSudan,mevrouwSimaSamar,tersprakegebracht.TotteleurstellingvandeEUwistSudanindeMensenrechtenraadtebereikendatditmandaatmetslechtseenhalfjaarverlengdwerd.VanNederlandsekantiseendringendberoepgedaanopzoweldeministervanBuitenlandseZakenalsdestaatssecretarisvanJustitieomzichbijdeverderebesprekingconstructiefoptestellen.TotslotisingesprekkenmetdestaatssecretarisvanJustitieendeministervanBuitenlandseZakeneenaantalconcreteindividuelegevallenvanarbitrairedetentieopgebracht.VanSudanesekantwerdtoegezegdhieroverbinnenkortverdereinformatieteverschaffen.VervolgactiesAlsvervolgopdereisvandemensenrechtenambassadeurzalNederlandzichtenbehoevevaneenbeteremensenrechtensituatieinSudaninzettenvoordevolgendezaken:1.ProactieveinzetinEU-kadervoordeverlengingvanhetmandaatvandeSpecialeVN-rapporteurvoorMensenrechteninSudantijdensdezittingvandeMensenrechtenRaadvandeVNinjuni2009.2.DeambassadesvandeEUenanderegelijkgestemdelandeninKhar-toemzullenintensieveroverleggenoverdemensenrechtenengeza-menlijkeactiesinzakemensenrechtenschendingen.Nederlandheefthetinitiatiefdaarvoorgenomen.3.MetdeSudaneseautoriteitenzalverdergesprokenwordenoverdesituatievanenkeledoordedelegatieaangekaarteindividuelegevallenvanarbitrairedetentie.Dezeindividuelegevallenwordentevensaangegrepenomhetfunctionerenvanderechtsstaatinzijnalgemeen-heidtebespreken.4.Nederlandzalextrabijdragenaanverbeteringvandemensenrechten-situatie,vooralgerichtopdebeschermingvanvrouwentegengeweld,doormiddelvanversterkingvanhetrechtssysteemdoorbijvoorbeeldtrainingenvanrechters,politieenjustitie(viaUNDP,UNAMID).Ookzalgekekenwordennaardemogelijkheidvoortrainingentenbehoevevanjournalistenenondersteuningvanlokalemensenrechten-verdedigers.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.254 HierbijwordtgestreefdnaarcomplementariteitmetbestaandemensenrechtenprojectendiedeambassadeinKhartoemfinanciertophetgebiedvanversterkingvanderechtsstaatendeverbeteringvandejusti-tiëletoegangvoorburgersinDarfur,deIDPkampenrondKhartoemenhetzuidenvanSudan.Dezeactiviteitenhebbenalsdoeldecapaciteitteversterkenvandejustitiëlediensten,lokaleautoriteitenenrechts-hulpverlenersdoormiddelvanjuridischetrainingenenactiviteitenomdebewustwordingtevergroten.Specialeaandachtgaatuitnaarhetterug-dringenvangeweldtegenvrouweninZuid-SudanenDarfur.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31263,nr.255