Kabinetsreactie op SCP-rapporten Samenleven in de toekomst en Samen verschillend

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202536 600 XVVaststelling van de begrotingsstaten van hetMinisterie van Sociale Zaken enWerkgelegenheid (XV) voor het jaar 2025Nr. 111 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN ENWERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 21 mei 2025Uw Kamer heeft op 17 december 2024 in de procedurevergadering1verzocht om een kabinetsreactie op de rapporten Samenleven in detoekomst en Samen verschillend van het Sociaal en Cultureel Planbureau(SCP).2 Ik verstuur daarom mijn reactie op de bevindingen van het SCP. Inhet rapport Samenleven in de toekomst maakt het SCP een kwantitatieveverkenning van de consequenties van een veranderende demografie voorsociale cohesie in de toekomst.3 Het SCP gaat in de studie uit van devolgende definitie van sociale cohesie: de mate waarin (groepen) mensenzich met elkaar en allerlei instituties verbonden voelen en dat ook in hungedrag aan de dag leggen. Het gaat dus zowel om opvattingen als gedragen om relaties tussen burgers onderling en tussen burgers en instituties.Deze definitie is vertaald naar een raamwerk van vier dimensies omsociale cohesie en de ontwikkelingen daarin te kunnen meten, te weten:sociaal vertrouwen, sociale participatie, institutioneel vertrouwen enpolitieke participatie.In het rapport Samen verschillend verkent het SCP de relatie tussenetnische diversiteit en sociale cohesie in de buurt, op school en op hetwerk. Het rapport is gebaseerd op een meta-analyse van 140 wetenschap-pelijke studies die sinds 2000 zijn verschenen en gebaseerd zijn opNederlandse gegevens. Daarnaast is nieuw onderzoek gedaan naar derelatie tussen etnische diversiteit en sociale cohesie in 11.000 Nederlandsebuurten in de periode 2012–2020.12024Z20868/2024D506822Onderzoek+Samenleven+in+de+toekomst (1).pdf (10-12-2024) en Samen+Verschillend (1).pdf(10-12-2024). Beide studies zijn onderdeel van het SCP onderzoeksprogramma «De diversebevolking van Nederland: samenleven nu en in de toekomst».3Het SCP baseert zich op de acht bevolkingsscenario’s die door het Nederlands InterdisciplinairDemografisch Instituut (NIDI) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn opgesteldnaar aanleiding van de motie Dijkhoff c.s. (Kamerstukken II 2018–2029, 35 000, nr. 8.) kst-36600-XV-111ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XV, nr. 1111 Allereerst wil ik de onderzoekers van het SCP bedanken voor de inzichtendie zij meegeven. In deze brief zal ik eerst de bevindingen van deSCP-rapporten samenvatten. Daarna reageer ik op de conclusies enbeschouwingen van de onderzoekers.Bevindingen van het SCPSamenleven in de toekomstVerschillende ontwikkelingen – zoals veranderingen in de bevolkingssa-menstelling, individualisering, secularisatie en emancipatie – hebben hetsamenleven in Nederland veranderd. Veel Nederlanders maken zichzorgen over de maatschappelijke samenhang als gevolg van dezeontwikkelingen. Desondanks blijkt uit het rapport Samenleven in detoekomst dat Nederland ten aanzien van sociaal vertrouwen en socialeparticipatie nog altijd goed scoort. Het vertrouwen tussen mensenonderling is in Nederland over het algemeen hoog; zeven op de tienmensen hebben vertrouwen in een ander. Verreweg het grootste deel vande Nederlanders (84 procent) voelt zich thuis in Nederland. Ook doenNederlanders in vergelijking met andere Europese landen veelvrijwilligerswerk.Minder eenduidig is het beeld ten aanzien van relatie tussen burgers eninstituties – de verticale dimensie van sociale cohesie. Het vertrouwen inuitvoerende instituties zoals het leger, rechters en de politie is over hetalgemeen hoog (tussen twee-derde en driekwart heeft hier vertrouwen in).Veel minder vertrouwen heeft men in private en politieke instituties. In deTweede Kamer hebben Nederlanders het minst vaak vertrouwen(29 procent van de bevolking heeft hier vertrouwen in). Tot aan decoronapandemie nam het institutioneel vertrouwen over de gehele linietoe, maar dit heeft sindsdien een knauw gekregen.Achter deze gemiddelden gaan aanzienlijke verschillen tussen groepenschuil. Opleiding is hierbij verreweg de belangrijkste factor. Mensen meteen basis- of vmbo-opleiding hebben minder vaak vertrouwen in eenander en in instituties en doen veel minder aan politieke participatie. Erzijn ook verschillen naar herkomst en leeftijd maar deze zijn minder grooten minder eenduidig dan naar opleiding.Al met al laat Nederland een vrij stabiel patroon zien van sociale cohesieen scoort in vergelijking met andere Europese landen vrij hoog op deverschillende aspecten van sociale cohesie. SCP spreekt van een «hightrust society». Ook naar de toekomst toe laten de verschillende simulatiesvan het SCP een vrij stabiel beeld van de sociale cohesie in Nederlandzien.De verschillende kwantitatieve verkenningen van het SCP tonen aan datde veranderingen in de demografische samenstelling maar beperkt vaninvloed lijken te zijn op de sociale cohesie in Nederland. De invloed vanmaatschappelijke veranderingen op sociale cohesie blijkt in zijnalgemeenheid groter dan die van demografische ontwikkelingen.Onderzoekers wijzen op kwetsbaarheden als gevolg van de toenemendegescheidenheid van leefwerelden van mensen, verschillen tussenverschillende groepen in de bevolking, de afnemende sociale participatie(in termen van verenigingslidmaatschap en vrijwilligerswerk) en weinigzicht op het herstel van het lage institutionele vertrouwen.Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XV, nr. 1112 Samen verschillendUit het rapport Samen verschillend blijkt dat diversiteit het samen wonen,leren en werken onder druk kan zetten. In etnisch diverse buurten staat desociale cohesie vaker onder druk. Dat komt mede omdat in etnisch meerdiverse wijken vaak ook sprake is van sociaaleconomische achterstanden,slechtere woningen, een verloederde woonomgeving en veel verloop.Onderzoek laat zien dat de mate van sociale cohesie niet alleen afhangtvan de diversiteit in de buurt, maar ook van andere kenmerken zoals desociaaleconomische status van de buurt en persoonlijke kenmerken vanbewoners. Voor de domeinen onderwijs en werk vindt het SCP in degeraadpleegde studies onvoldoende onderbouwing of etnische diversiteitvoor meer of voor minder verbinding zorgt. Deze (wisselende) uitkomstenlijken in belangrijke mate bepaald te worden door de randvoorwaardenwaaronder groepen elkaar tegenkomen. Gelijke kansen, een inclusiefklimaat, en een focus op gemeenschappelijke belangen worden gezien alsbelangrijke randvoorwaarden voor het creëren van verbinding.Het SCP geeft in de rapporten een aantal handelingsperspectieven omsociale cohesie te bevorderen. De onderzoekers pleiten onder andere voorhet verminderen van complexiteit en het vergroten van grip van mensenop hun leven, het inzetten op gelijkwaardigheid en meer waardering voorpraktische vakken en beroepen, het creëren van meer mogelijkheden voor(vluchtige) ontmoetingen en het tegengaan van discriminatie.Appreciatie van het kabinetOndanks het soms hevige maatschappelijke debat en de zorgen over demaatschappelijke samenhang, is Nederland nog altijd een land waarinmensen vertrouwen in elkaar hebben, zich thuis voelen, participeren in detalloze verenigingen die ons land rijk is en zich vrijwillig inzetten vooranderen en voor de samenleving. Een traditie van gemeenschapszin ensolidariteit zijn diepgeworteld in onze samenleving. Dat is een groot goed.De Nederlandse samenleving kan tegen een stootje. Dat betekent niet datwe rustig achterover kunnen leunen. De sociale cohesie is weliswaarstabiel, maar ook fragiel als gevolg van tal maatschappelijke ontwikke-lingen.Versterken van het institutioneel vertrouwenHet lage institutionele vertrouwen, met name het lage vertrouwen in deTweede Kamer baart zorgen. Een gevoel van vervreemding en cynismeten aanzien van het politieke systeem ligt op de loer. Ook zijn mensen metlaag vertrouwen ontvankelijker voor anti-institutionele sentimenten:waarbij het gehele systeem van democratie, rechtstaat en open samen-leving niet meer als legitiem wordt gezien. Al deze fenomenen kunnenleiden tot minder participatie in democratische en maatschappelijkeprocessen. Burgers kunnen ondersteuning en toekomstperspectiefmislopen, door zich afzijdig te houden van instituties. Ook kan de steunvoor de democratische rechtstaat, en het gezag van instituties afnemen.Horizontale en verticale polarisatie kan worden aangewakkerd, en de kansop maatschappelijke onrust kan toenemen.4 Uiteindelijk zet dit dedemocratie en het samenleven onder druk.Het kabinet wil het vertrouwen in de overheid vergroten en zet daarom inop goed bestuur en het versterken van de rechtstaat. Zo worden4Een manier van kijken naar maatschappelijke onrust en ongenoegen, OndersteuningsnetwerkMaatschappelijke Onrust (2025). Begrippenkader.pdfTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XV, nr. 1113 hardheden in wetgeving, beleid en uitvoering die, buiten de bedoeling enbuiten proportie, levens van burgers ontwrichten, opgespoord enaangepakt. Ook werkt het kabinet aan een basisprogramma voorrijksambtenaren, onder andere om democratisch rechtsstatelijk vakman-schap en het werken vanuit burgerperspectief beter te borgen in het werkvan de overheid. Als de overheid fouten heeft gemaakt, moeten slacht-offers erkenning krijgen; zo nodig moet de schade hersteld worden. Hetonlangs opgericht rijks brede netwerk Erkenning en Herstel draagt bij aanhet lerend vermogen van de overheid hierin. Een interbestuurlijk netwerk«Omgaan met Maatschappelijk Ongenoegen en Onrust» (OMO) onder-steunt landelijke en lokale overheden bij het beter horen en omgaan metzorgen en grieven van burgers. Ook ondersteunen we vanuit deExpertise-unit Sociale Stabiliteit professionals, (lokale) overheden endiverse gemeenschappen met (praktijk)kennis en advies. We faciliterenverbinding en dialoog met én tussen de genoemde partijen. Daarmeedragen we bij aan een veerkrachtig en weerbare samenleving.Om mensen meer grip te laten krijgen op hun leven, werkt het kabinetdaarnaast aan een hervorming en vereenvoudiging van de inkomenson-dersteuning (sociale zekerheid en toeslagen). De huidige complexiteit vanhet stelsel ondermijnt de bestaanszekerheid en participatie.5 Langsverschillende lijnen zet het kabinet in op het terugdringen van decomplexiteit in wet- en regelgeving en het bieden van passende dienstver-lening met oog voor de menselijke maat.6 Met deze initiatieven wil hetkabinet bevorderen dat mensen meer grip op hun leven krijgen.Erkenning en waardering van alle vormen van vervolgonderwijsHoewel de sociale cohesie in Nederland in algemene zin hoog is, geldt datniet voor alle groepen in gelijke mate. Met name mensen met een basis-of vmbo-opleiding hebben veel minder vertrouwen in medeburgers enmaatschappelijke instituties. Het kabinet maakt zich zorgen over detoenemende verschillen tussen groepen burgers en zet zich in datiedereen zich gezien, gehoord en gewaardeerd voelt, ongeacht opleidings-achtergrond. Zoals opgenomen in het Regeerprogramma, zet het kabinetin op het erkende belang en waardering van alle vormen van vervolgon-derwijs, of dat nu mbo, hbo of universiteit is. Tegelijkertijd merken we datopleidingsniveau een groot effect heeft op kwaliteit van leven. Omstudenten gericht op te leiden voor de verwachte maatschappelijkeopgaven waar Nederland voor staat op het gebied van onder andere zorg,techniek en onderwijs, sluit het kabinet dit najaar een pact met studenten,werknemers, werkgevers en onderwijsinstellingen in het mbo. Tegelij-kertijd richt het kabinet zich op het versterken en waarderen van hetpraktijkgericht onderwijs en beroepsonderwijs. Dit is niet alleen iets vande overheid, maar ook van de onderwijsinstellingen en werkgevers.Daarom volgt het kabinet bijvoorbeeld nauwlettend de uitvoering van deWerkagenda mbo en wordt het vmbo-curriculum geactualiseerd. Ook iseen wetsvoorstel in voorbereiding waarmee de burgerschapsopdracht inhet mbo wordt uitgewerkt. De internetconsultatie van dit wetsvoorstel isonlangs afgerond. Met het voorstel wordt onder meer bevorderd datstudenten oefenen met zich verhouden tot en handelen volgens basis-waarden van de democratische rechtsstaat.5Moeilijk makkelijker maken. IBO Vereenvoudiging Sociale Zekerheid (2023).6Per brief heb ik uw Kamer in 2024 geïnformeerd over Hervormingagenda inkomensonder-steuning (Kamerstukken II 2024/2025, 26 448, nr. 792). Via het programma Werk aan Uitvoeringwordt gewerkt aan het duurzaam verbeteren van de publieke dienstverlening (Kamerstukken II2023/2024, 29 362, nr. 365).Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XV, nr. 1114 Tegengaan en aanpakken van discriminatieSamen met de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme(NCDR) werkt het kabinet aan een Nationaal Programma tegen Discrimi-natie en Racisme met meerjarenagenda. Daarnaast heeft het kabinetsamen met de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding (NCAB) deStrategie Bestrijding Antisemitisme 2024–2030 opgesteld (Kamer-stukken II, 2024/25, 30 950, nr. 429), die op 22 november 2024 aan deKamer is verstuurd. Ook zet het kabinet de komende periode in op deversterking van het stelsel van antidiscriminatievoorzieningen (Kamer-stukken II 2024/25, 30 950, nr. 431). Na oplevering van het eindrapport vande Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme in 2026, zal hetkabinet aan de slag gaan met de resultaten van dit rapport die de aanpakvan institutionele discriminatie kunnen versterken. Dat is bijvoorbeeld deDiscriminatietoets publieke dienstverlening, die door de Staatscommissiewordt ontwikkeld.Bevorderen van samenleven en stimuleren van ontmoetingenHet onderzoek laat zien dat in wijken waarin de etnische diversiteit hoogis, het vertrouwen in de medemensen lager is. Dit lagere vertrouwen in demedemens geldt zowel voor mensen met en zonder migratieachtergrond.Mensen leven steeds meer in gescheiden leefwerelden met weiniginteractie en begrip voor elkaars ervaringen en perspectieven. Dezegevolgen vinden met name plaats in wijken met hoge in- en uitstroom,zoals wijken waarin relatief veel tijdelijke arbeidsmigranten wonen. Hetkabinet zet daarom stevig in op integratie en het in goede banen leidenvan het samenleven in diversiteit, alsook het versterken van de socialecohesie, via de Actieagenda Integratie en de Open en Vrije Samenleving.Het kabinet onderkent dat voor het versterken van het gemeenschaps-gevoel het van belang is dat mensen met verschillende achtergrondenelkaar in de publieke ruimte blijven tegenkomen. Zo wordt er ingezet ophet bevorderen van publieke familiariteit (laagdrempelige, spontaneontmoeting en herkenning in de publieke ruimte). Dat betekent ook eeninzet op het gebied van ruimtelijke inrichting. Nieuwe wijken kunnenbijvoorbeeld worden ingericht om de kans op ontmoetingen te vergroten,en in wijken waar leefbaarheid onder druk staat kan dit ook middelsruimtelijke (her)structurering worden bevorderd.Tot slotHoewel het maatschappelijk debat soms anders doet denken, isNederland nog altijd een land waarin het prettig samenleven is. Datmoeten we koesteren en dat vereist inzet van zowel burgers als deoverheid. Als ondergrens vraagt het van burgers wederzijds respect bijhet omgaan met verschillen, de bereidheid mee te willen doen in desamenleving en het onderschrijven van de waarden van de open en vrijesamenleving. Van de overheid het scheppen van de juiste randvoor-waarden voor participatie, goed en gelijkwaardig samenleven enbestaanszekerheid.De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,J.N.J. NobelTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 36 600 XV, nr. 1115