Verslag van een schriftelijk overleg inzake het jaarverslag 2007 regionale toetsingscommissies euthanasie

31700XVIVaststellingvandebegrotingsstatenvanhetMinisterievanVolksgezondheid,WelzijnenSport(XVI)voorhetjaar2009Nr.88VERSLAGVANEENSCHRIFTELIJKOVERLEGVastgesteld17november2008IndevastecommissievoorVolksgezondheid,WelzijnenSport1bestonderbijenkelefractiesbehoefteeenaantalvragenenopmerkingenvoorteleggenaandestaatssecretarisvanVolksgezondheid,WelzijnenSportoverdebriefvan28april2008inzakehetjaarverslag2007regionaletoetsingscommissieseuthanasie(Kamerstuk31200XVI,nr.140).Deop6juni2008toegezondenvragenenopmerkingenzijnmetdedoordestaatssecretarisbijbriefvan14november2008toegezondenantwoordenhieronderafgedrukt.Devoorzittervandecommissie,SmeetsAdjunct-griffiervandecommissie,Sjerp1Samenstelling:Leden:VanderVlies(SGP),Kant(SP),Snijder-Hazelhoff(VVD),Ferrier(CDA),ondervoor-zitter,Joldersma(CDA),DeVries(CDA),Smeets(PvdA),voorzitter,VanMiltenburg(VVD),Schippers(VVD),Smilde(CDA),Kos¸erKaya(D66),Willemse-vanderPloeg(CDA),VanderVeen(PvdA),Schermers(CDA),VanGerven(SP),Wolbert(PvdA),Heerts(PvdA),Zijlstra(VVD),Ouwehand(PvdD),Agema(PVV),Leijten(SP),Bouwmeester(PvdA),Wiegman-vanMeppelenScheppink(CU),Sap(GL)enVacature(SP).Plv.leden:VanderStaaij(SGP),VanVelzen(SP),Neppérus(VVD),Atsma(CDA),Aasted-Madsen-vanStiphout(CDA),Ormel(CDA),VanDijken(PvdA),Verdonk(Verdonk),DezentjéHamming-Bluemink(VVD),Vietsch(CDA),VanderHam(D66),Uitslag(CDA),Gill’ard(PvdA),Omtzigt(CDA),Langkamp(SP),Vermeij(PvdA),Arib(PvdA),Kamp(VVD),Thieme(PvdD),Bosma(PVV),Luijben(SP),Tichelaar(PvdA),Ortega-Martijn(CU),Halsema(GL)enDeWit(SP).TweedeKamerderStaten-Generaal2Vergaderjaar2008–2009KST1246970809tkkst31700XVI-88ISSN0921-7371SduUitgevers’s-Gravenhage2008TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.881 VragenenopmerkingenvandeCDA-fractieDeledenvandeCDA-fractiehebbenkennisgenomenvanhetjaarverslag2007vanderegionaletoetsingscommissieseuthanasieenstellentenaanzienhiervanonderstaandenkelenaderevragenterbeantwoording.Aangezieneronlangsop19maartjl.eenalgemeenoverlegisgevoerdoverdeevaluatievandeWetToetsinglevensbeëindiging(Kamerstuk31036,nr.3)opverzoekenhulpbijzelfdodingbeperkendezeledenzichtothetstellenvanenkeleaanvullendevragennaaraanleidingvandittebesprekenjaarverslag.1Dedalendetrendvanhetaantalmeldingenvaneuthanasiedieuithetjaarverslag2006bleek,heeftzichnietdoorgezet.Vorigjaargafdestaats-secretarisalsverklaringvoordedalingvanhetaantalmeldingeneenaantalredenenopwaaronderdetoenamevanpalliatievesedatieenverbeteringvandepalliatievezorg.Vindtdestaatssecretarisdeverklaringenvanvorigjaar,bezieninhetlichtvandestijgingdieblijktuithetjaarverslag2007nogvalide?Kanereennadereanalysewordengevenoverdezeschommelendejaarcijfers?HetevaluatieonderzoekvandeEuthanasiewetheeftuitgewezendathettotaleaantalgevallenvaneuthanasiein2005wasgedaaldtenopzichtevan2001.Verklaringenhiervoorwarendetoenamevananderemethodenomdesymptomenvanpatiëntenindelaatstelevensfasetebestrijden,zoalsdiepecontinuesedatie,endeverbeteringvandepalliatievezorg.Ikachtdieverklaringennogsteedsvalide.Nuwordtinhetjaarverslag2007vandetoetsingscommissiesgeconsta-teerddathetaantalgemeldegevallenisgestegenmetbijna200,terwijlerin2006juistsprakewasvaneenlichtedaling.Vanwegedesignificantestijgingvanhetaantalmeldingenin2007iseenvandeonderzoekersvandeevaluatiegevraagddestijgingteanalyseren.Uitdeanalyseblijktdathetaantalmeldingenvaneuthanasiein2007deeerderaangetroffenstijgendetrendvolgt(VanderHeide,2008).DezestijgingkanwaarschijnlijknietwordenverklaarduiteenstijgingvanhetaantaloverledeneninNederlandofveranderingeninleeftijdofdoodsoor-zaak(VanderHeide,2008).Detoenamebetreftzoweleuthanasiealshulpbijzelfdodingenbestaatvooraluitdoorhuisartsenuitgevoerdelevensbeëindigingenbijpatiëntenmetkanker.Inhetovergrotedeelvandegevallenwerdendeaanbevoleneuthanaticagebruikt.Datbetekentdatdetoenamevooralde«klassieke»situatiesbetreftwaarinlevensbeëindigingaltijdalhetvaakstwerdtoege-past(VanderHeide,2008).Destijgingvanhetaantalmeldingenin2007kanbetekenendathetdaad-werkelijkeaantalgevallenvaneuthanasieenhulpbijzelfdodingisgestegen.Eenandereverklaringisdathetmeldingspercentage(indicatievoordemeldingsbereidheid)verderisgestegen.In2005werdvastgestelddatongeveer80%vanhettotaalaantaluitgevoerdegevallenvaneutha-nasieenhulpbijzelfdodingindatjaarwerdgemeld.Bijde20%niet-gemeldegevallenginghetvooralomgevallenvaneuthanasiediewerdenuitgevoerdmetmorfine.Hetisnietonaannemelijkdatdealeerdervastge-steldetrenddatsteedsvakerreguliereeuthanaticawordengebruiktbijeuthanasieinplaatsvanmorfinezichheeftvoortgezetendatdaarmeeookhetmeldingspercentageverderistoegenomen.Uiteraardisookeencombinatievanbeideoptiesmogelijk(VanderHeide,2008).2DeledenvandeCDA-fractievernemenuithetjaarverslagdatdecommis-siesindriegevallentotdeconclusiekwamendatdeartsnietaandeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.882 zorgvuldigheidseisenheeftvoldaan.DezedriegevallenstaanbeschrevenindecasuïstiekendaaruitblijktdatinalledriedegevallennochhetCollegevanprocureurs-generaal,nochdeInspectievoordeGezondheids-zorg(IGZ)naaraanleidingvandezeconclusietotvervolgingisoverge-gaan.Watisdemeningvandestaatssecretarishierover?HetCollegevanprocureurs-generaalheeftindezegevallenaandecommissiesberichtdatniettotstrafrechtelijkevervolgingzalwordenovergegaan.DeInspectievoordeGezondheidszorgheeftindezegevalleneengesprekgevoerdmetdebetreffendearts(en)enachttedezemaatregelvoldoende.Hetisnietaanmijomteoordelenoverindividuelecasuïstiek,nochoverdeinhoudelijkeredeneringvanhetOMofIGZomaldanniettotvervolg-stappenovertegaan.VolledigheidshalvemerkiknogopdathetOMinde«aanwijzingvervolgingsbeslissing»haarbeleiduiteenzet.Indezecasusisdatookgevolgd.3Zekerinhetgevalvancasus12zijngenoemdeledenvanmeningdatzowelartsalsconsulentwillensenwetensnietconformdezorgvuldig-heidseisenhebbengewerktenbovendienaangavendatzijeenvolgendekeeropdezelfdewijzezullenhandelen.Watisuwappreciatievancasus12?Ziemijnantwoordopvraag2.4Inhetjaarverslagwordtaangegevendateeneuthanasievraagvaneenpatiëntdielijdtaaneendementieelsyndroomextrazorgvuldigbeoor-deelddientteworden.Zokanhetraadzaamzijnmeerdanééndeskundigeteraadplegen.Dezeledenvragenofditvoldoendeduidelijkisenofalleregionaletoetsingscommissiesdezelfdemeningzijntoegedaan.Geldtdezeextrazorgvuldigheidvoormeerderespecifiekediagnoses?Kanwordenomschrevenwaaruitdeextrazorgvuldigheidblijktenwanneerdezeextrazorgvuldigheidtoegepastdientteworden?Hetgaaterinzijnalgemeenheidomdatdetoetsingscommissiesgeïnfor-meerdwordenoverderelevantefeitenenomstandighedenvaneencasusendatdecommissiesdegemaakteafwegingenvandeartskanvolgen,medeopbasisvandoorbetrokkendeskundigengegeveninformatie.Opbasisvandieinformatietoetsendecommissies.Verslagleggingvandeartsenisdaaromvanbelang.Datgeldtdestemeerinmeldingenwaarinbijzondereproblematiekspeelt.Datkangaanompatiëntendielijdenaaneenvormvandementieofanderecomplexeaandoeningen.Eenartskandecasusmetextrazorgvuldigheidomgevendoorbijvoorbeeldmeerdanééndeskundigeteraadplegennaastdeonafhankelijkeconsulentindezinvandewet.Vanzelfsprekendgeldtdatdecommissiesnaderevragenaaneenartskunnenstellenwanneerdaarbehoefteaanmochtzijn.Ingevalvanmeldingenmeteenbijzondereproblematiekkaneencommissiedeanderecommissiesraadplegen,zodatallemogelijkeoverwegingeneninvalshoekenwordenbelicht,alvorensdecommissiezelftoteendefinitiefoordeelkomt;dezemogelijkheidwordtindepraktijkookbenutendraagtbijaandeuniformiteitvandebesluitvorming.5DeledenvandeCDA-fractievragenwaarominhetjaarverslageennadereomschrijvingstaatvanhetthemaondraaglijklijdenbijpatiëntenincoma.HoekaneentoetsingscommissietothetoordeelkomendateenpatiëntinTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.883 comaondraaglijklijdteneenweloverwogenenvrijwilligverzoektoteuthanasiekandoen?Bovendienbevreemdthetdezeledendatdeartsondermoreledrukvandefamiliekankomentestaanbijeenpatiëntincoma.Genoemdeledenzijnvanmeningdatinallegevallendrukvanuitdeomgevingconformdewetgeenrolmagspelenindeafwegingvandeartsenvragenwaaromdezedrukjuistindenaderebesprekingvanmoge-lijkelevensbeëindigingbijcomateuzepatiëntenwordtopgevoerd.Depraktijkvandecommissieslaatziendatcasuïstiekmetbetrekkingtotpatiëntenineencomateuzetoestandinderegelaanleidinggeefttotvragenvandetoetsingscommissies.Inbeginselwordtaangenomendateenpatiëntineen(diep)comateuzetoestandgeenlijdenervaart.Levensbeëindigingopverzoekzaldaninbeginselnietkunnenplaatsvindenomdataandewezenlijkewettelijkevoorwaardevanondraaglijklijden,nietisvoldaan.Hetisechtermogelijkdatzichduidelijkeobjectieveaanknopingspuntenvoordoendiehettegen-deelbewijzen.Alseenpatiëntnietineenvolledigcomateuzetoestandverkeert,maarineensubcoma,dankaneenarts,omdaternoguiterlijkekenmerkenzijnvanlijden,totdeovertuigingzijngekomendatdebetrokkenpatiëntwelondraaglijklijdt.Eencommissiekandanookineenbepaaldeconcretecasustothetoordeelkankomendaterweldegelijksprakewasvanobjectiveerbaarondraaglijklijdenondanksdecomateuzesituatievanpatiënt.Indezegevallengeldtdatdepatiënttevoren–toennoggeensprakewasvancoma–eenweloverwogenenvrijwilligverzoekheeftgedaan.Depraktijklaatziendatartsentoezeggingendoenaanpatiëntenoverdeuittevoerenlevensbeëindigingopverzoekendatdaarbijgeenrekeningwordtgehoudenmetdemogelijkheiddatpatiëntvoorafgaandaandeuitvoeringincomazalraken.Indieneenartseendergelijketoezeggingdoetendaarnawordtgeconfronteerdmet(plotselinge)wijzigingenindesituatieenhetondraaglijklijdenzichnietmeervoordoet,bijvoorbeelddoordatdepatiënt(spontaan)ineencomaisgeraakt,staatdeartsvooreendilemma.Datdilemmaishetconflicttussendebelofteaanpatiëntenerzijdsenhetnietvoldoenaandeeisvanondraaglijklijdenanderzijds.Ookkanhetzijndatdefamilieineendergelijkesituatiedeartswijstopzijntoezeggingenaandringtopuitvoering,waardoordeartszichonder(morele)drukvoeltstaan.Decommissiesadviserendanookaanartsenomzichteonthoudenvanongeclausuleerdetoezeggingenaanpatiëntenendezetewijzenopdemogelijkheidvanhetafglijdenineencoma,waar-doordeprocedurevanlevensbeëindigingopverzoekinprincipenietverderkanwordenvoortgezet.6DeledenvandeCDA-fractiezijnverheugddatderegionaletoetsings-commissiesnadrukkelijkaandachtbestedenaandeonafhankelijkepositievanderaadplegendearts.ZijdelendemeningvandezecommissiesdatookartsendiewerkenineenzelfdeHOED(huisartsenonderééndak)nietvolkomenonafhankelijkzijn.Dezeledenvragenopwelkewijzeartsenwordenvoorgelichtoverhetbelangvandeonafhankelijkheidvandetweedeartsdiewettelijkgeraad-pleegddientteworden.Tevensvragenzijofeentweedeconsultatienietsowiesonoodzakelijkisalsnaheteerstebezoekdeconsulentvanmeningisdathetverzoektotlevensbeëindigingnognietingewilligdkanworden.Kandestaatssecretaristoelichtenwanneereentweedeconsultatiewelenwanneerdezenietnoodzakelijkis?Artsenwordenopdiversewijzengeïnformeerdoverdezorgvuldigheids-eisen,zoalsdeonafhankelijkheidvandeconsulent.Daarbijkuntudenkenaandeinitiëleopleiding,bij-ennascholing,informatievandeeigenberoepsvereniging,SCEN-artsenenhetmodelverslag.DaarnaastisookTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.884 informatiehieromtrentbeschikbaaropdewebsitesvandetoetsings-commissiesenVWS.Desalnietteminblijftvoorlichtingoverdeonafhanke-lijkheidvandeconsulentnoodzakelijk.IkbenmetdeKNMGingesprekoverhoevoorlichtingaanartsenmogelijknogkanwordenverbeterd.Hetisinprincipeaandebehandelendartsomtebepalenwanneer(tweede)consultatienodigis.Welishetzodatwanneerconsultatieineenvroegstadiumplaatsvindtendeconsulentvaststeltdatnoggeensprakeisvanondraaglijklijdenofeenconcreetverzoekomuitvoering,ditinhetalgemeenzalbetekenendateentweedeconsultatienodigis.Wanneerdeconsulentheeftaangegevendaterwaarschijnlijkopzeerkortetermijnwelsprakezalzijnvanondraaglijklijdenenhijeveneensheeftaangegevenwaaruitdatlijdennaarzijnmeningzalbestaan,iseentweedeconsultatieinbeginselnietnoodzakelijk.Tochkanookineendergelijkesituatie(tele-fonisch)overlegtussenartsenconsulentraadzaamzijn.Bijeenlangeretijdsduurofmindervoorspelbareontwikkelingenzaleentweedebezoekvanconsulentaanpatiëntnodigzijn.Wanneerervervolgcontactisgeweesttussendeartsendeconsulentofdeconsulentdepatiëntnogmaalsheeftbezocht,ishetbelangrijkdatdeartsdatbijdemeldingaangeeft.7Naaraanleidingvancasus10kanwordengeconcludeerddatdeartszorg-vuldigheeftgehandeld,maardeconsulentonvoldoendezorgvuldigisgeweest.Aangeziendebehandelendeartsverantwoordelijkisvoordezorgvuldigheidvanhetgeheleproces,isdezeookverantwoordelijkindiendeconsulentonzorgvuldigofnalatigis.Achtdestaatssecretarishetwenselijkdateenregionaletoetsings-commissieookhethandelenvaneenconsulentmeldenaanhetCollegevanprocureurs-generaal?IkachthetnietwenselijkdatregionaletoetsingscommissiesookhethandelenvandeconsulentmeldenaanhetCollegevanprocureurs-generaal.Detoetsingscommissiestoetsendezorgvuldigheidvanhethandelenvandemeldendarts.Hijofzijisverantwoordelijkvoorhetgeheelvandemeldingendaarmeeookvoorhethandelenvandeconsu-lent.VragenenopmerkingenvandePvdA-fractie8DeledenvandePvdA-fractieconstaterendathetaantalmeldingenvanuitgevoerdeeuthanasieisgestegen.Dezestijgingvan10%kanaangevendatdemeldingsbereidheidonderdeartsenisgestegen,maarkanookbetekenendatermeerverzoekentoteuthanasiezijngehonoreerd.Detoetsingscommissiekannietmetzekerheidstellenwatderedenvandezestijgingis.Waarisvolgensdestaatssecretarisdezestijgingvanhetaantalmeldingenaantedanken?Indiendestaatssecretarisdestijgingtoeschrijftaandestijgingvanhetaantalmelding,watzoudanderedenkunnenzijndatdemeldingsbereidheidvandeartsenistoegenomen?KomtditdoordetoegenomendeskundigheidvanartsenhoeomtegaanmetverzoekentoteuthanasieofspelendesepotsvandezakendoorhetOpenbaarMinis-teriehierineenrol?EenvandeonderzoekersvandeevaluatievandeEuthanasiewetisgevraagddeontwikkelingmetbetrekkingtotdemeldingenteanalyseren.Opbasisvandieanalysekangeenoorzaakwordenaangewezenvoorhetsignificantgestegenaantalmeldingen.Ikkanhieroverdanookgeenuitspraakdoen.Zievoornaderetoelichtingookmijnantwoordopvraag1.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.885 9Uitdecasusseninhetjaarverslagblijktdatartsenmoeitehebbenmethetcriterium«ondraaglijklijden».VolgensdeKoninklijkeNederlandscheMaatschappijtotbevorderingderGeneeskunst(KNMG)moethetondraaglijkevanhetlijdenvoordearts«invoelbaar»zijn.Datimpliceertdatdepatiëntzijnondraaglijklijdenopdiemaniermoetoverbrengenaandeartszodatdezehetlijdenkan«meebeleven».Ditstelteisenaandeoverredingskrachtvandepatiëntmaarookaandeverbalekwaliteitenvandepatiënt.Deeltdestaatssecretarisdemeningdathet«ondraaglijklijden»hetmoei-lijkstecriteriumisendatereenblijvendedialoogenaandachtopditcrite-riummoetzijnopdatsteedsmeerartsenzekerheidhebbenoverdejuisteinvullingvanditcriterium?Hetbeoordelenvandeondraaglijkheidvanlijdeniscomplex,omdatdematewaarinlijdenaldannietdraaglijkispermensensituatiekanverschillen.Inhetgevalvanbijvoorbeelddementieisdiebeoordelingnogingewikkelder.Belangrijkisdanookdatpatiëntenmethunartskunnenbesprekenwatmaaktdathetlijdenvoorhenondraaglijkisofzalzijn.Zekerinhetgevalvandementie,waarbijmenuiteindelijkwilsonbekwaamzalworden,kanhetvanbelangzijndatditgesprekopeenvroegermomentinhetziekte-verloopaandeordekomt,zodateenpatiëntnoggoedinstaatisomzijnofhaarvisiehieropteverwoorden.Erbestaat–zoblijktuitookuithetgroteaantalgemeldeenalszorgvuldigbeoordeeldegevallenvaneuthanasieenhulpbijzelfdoding–ookbredeconsensusoverdeondraaglijkheidvanlijdeninbepaaldesituaties.Desal-nietteminbehoeftditcriteriumblijvenddialoogenaandacht.Eenbelang-rijkeondersteuningvandiedialoogwordtverkregenuitdebeoordelingvandetoetsingscommissiesvanhetcriteriumvanondraaglijklijdenendewijzewaaropdecommissieshiervanverslagdoen.Dedialoogwordttenslotteookmaatschappelijkgevoerdenondermeergevoeddooronderzoek,zoalsonderzoekvanhetErasmusMCnaardeinvullingvanhetcriteriumondraaglijklijden,datbinnenkortzalwordengepubliceerd.10Ditprobleem,het«ondraaglijklijden»inschatten,komtoptweemomentenhetmeestduidelijknaarvoren,namelijkbijbeginnenddementerendenmeteeneuthanasiewensenbijpatiëntenmeteenpsychiatrischziektebeeld.Uitéénvandecasussenbleekdatdegeconsul-teerdepsychiatersbijeenpatiëntemeteeneuthanasiewensdegeconsta-teerdedepressienietzagenalsredentoteuthanasie,maaraandrongenopbehandelingvandedepressie.Eendergelijkebehandelinghadeerderalzondersuccesplaatsgevonden.Depatiënteheeftmeerderekereneenpsychiateraanhaarbedgehadmetverschillendeadviezentenaanzienvanhaareuthanasiewens.Uiteindelijkheeftzijeuthanasiegekregen.Debehandelendeartsvandepatiëntebeoordeeldedehelegangvanzakenalsbelastendvoordepatiënte.Detoetsingscommissiestelt,terecht,devraagwatergebeurdismetdeadviezenvandeanderepsychiaters.Indienmeerdereconsulterenartsen/psychiatershunadviezenoverdeeuthanasiewenshebbengegevenhoemoetdebehandelendearts,naarmeningvandestaatssecretarisomgaanmetdezeverschillendeadviezen?Aanhetuitenvaneenweloverwogenverzoekomeuthanasiegaatvooreenpatiëntveelaleenlangdurigenemotioneelzwaarbesluitvormings-procesvooraf.Enookvoordeartsisdeverderebesluitvormingrondeuthanasieeneeneventueleuitvoeringemotioneelvaakzeerbelastend.Vanbelangisdandathetbesluitvormingsprocesansich–voorzoverdatistevoorkomen–nietonnodigbelastendis.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.886 Eenverzoekomeuthanasiebijbeginnendedementieofeenpsychiatrischziektebeeldmaaktdebesluitvormingcomplexerenvraagtomextrazorg-vuldigheid.Aangezienhetinterpreterenvandebegrippenondraaglijkenuitzichtlooslijdenindezegevallennieteenvoudigis,kanhetaantebevelenzijnmeerdereadviezenintewinnen.Welachtikhetvanbelangdatmenoogblijfthoudenvoordebelastingdieelkextraintewinnenadviesvoordepatiëntmetzichmeebrengt.Inzijnalgemeenheidgeldtdatdebehandelendartsprofessioneelenjuri-discheindverantwoordelijkisvoordebeslissingomaldanniethetverzoekomeuthanasieintewilligen.Alseenartsuiteindelijkbesluitomeenverzoekomeuthanasieintewilligen,ondankseennegatiefadviesdooréénofmeerdereonafhankelijkeartsen,zalhijofzijditbesluitgoedmoetenmotivereninzijnverslagenmoetenaangevenwaaromhijofzijandersbeslistdanisgeadviseerd.Hetisvervolgensaanderegionaletoetsingscommissieomtebeoordelenofdeartsdaadwerkelijkzorgvuldigheeftgehandeld.11Bovengenoemdecasusisbeeldendvoordedilemma’swaarartsenenpsychiatersmeeworstelenalszetemakenkrijgenmeteenpsychiatrischpatiënte,depressief,danweldementerend.InhetalgemeenzijndeledenvandePvdA-fractievanmeningdatermeeropenheidmoetbestaantenaanzienvaneuthanasieenhulpbijzelfdoding.Mensenmoeten,meerdannu,devrijheidvoelenomoverhunzelfgekozenlevenseindetepratenmaarbelangrijkermisschiennogzijmoetenserieuswordengehoorddoorartsen.Aangezieneuthanasiebijfysiekmankerendemenseneerdergeac-cepteerdwordtdanbijpsychiatrischepatiënten,moetermeeraandachtenopenheidkomenvoorhetzelfgekozenlevenseindevanpsychiatrischepatiënten.Omdittebereikenmoetenpsychiatersserieuzer,dannugebeurt,ingaanopdewensvandepatiëntomzijnleventewillenbeëin-digen.Ditdienthetdoeldatwanneermensenserieuswordengenomeninhundoodswenservaakandereoptiesomverdertegaanmogelijkworden.DitisvoordeledenvandePvdA-fractieeenwezenlijkpunt.Indienwordtgesprokenoverdedoodswensmetpsychiatrischpatiëntenbehoortdehulpverlenerhieringeschooldtezijn.Deeltdestaatssecretarisdemeningdaternogveelexpertisemoetwordenontwikkeldenovergedragen?Isdestaatssecretarisbereidommetdeberoepsgroeptepratenommeerdraagvlaktecreërenvoordeskun-digheidsbevorderinginhetomgaanmetdelevenseindewensvanpsychia-trischeendementerendepatiënten?Ikonderschrijfhetbelangvandeskundigebegeleidingbijhetomgaanmeteenmogelijkedoodswensvanpsychiatrischepatiënten.Inveelgevallenzalhetuitenvaneendoodswenseenfeitelijkehulpvraagverhullen.Echterinsommigegevallenkaneenduurzamedoodswensdoorondraaglijkenuitzichtlooslijdenalsgevolgvaneenpsychiatrischeaandoeningtengrondslagliggenaaneenvrijwilligenweloverwogenverzoekomhulpbijzelfdoding.Indiegevallenènalsaanalleanderezorgvuldigheidseisenisvoldaan,ishulpbijzelfdodingopbasisvandeEuthanasiewettoegestaan.Opbasisvanart.294,tweedelid,WetboekvanStrafrechtishulpbijzelf-dodingnietstrafbaar,indienhetisbegaandooreenartsdiedaarbijvoldoetaandezorgvuldigheidseisenenhiervanmededelingdoetaandegemeentelijkelijkschouwer.Hulpverlenersdiegeenartszijn,kunnendusgeenberoepdoenopdestrafuitsluitingsgrond.Hetberoepvanpsychiateriseenmedischspecialisme.Hetdeskundig-heidsgebiedendedaarbijbehorendeopleidingsvereistenzijndaarmeeeenverantwoordelijkheidvandeberoepsgroepzelf.ZoalstoegezegdinantwoordenopKamervragenvanHalsema(GroenLinks)enGill’ard(PvdA)overhetzelfgekozenlevenseindevanchronischpsychiatrischepatiënten1zalikingesprekgaanmetdeNederlandseVerenigingvoor1Kamervragen2007–2008,nr.3537,TweedeKamer.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.887 Psychiatrie.Daarbijzaliktevenshetaspectvandeskundigheids-bevorderingronddeproblematiekvanhulpbijzelfdodingonderdeaandachtbrengen.12Eriseentekortaangoedeprofessionelehulpverleningaanpsychiatrischpatiëntenmeteendoodswens.Dezeledenziengraageenuitbreidingvanhetaantalhulpverlenersmetgekwalificeerdepsychologenenpsychothe-rapeutendiezichgespecialiseerdhebbeninhetomgaanmetdedoods-wens.Watisdemeningvandestaatssecretarisoverdezemogelijkheid?Kandestaatssecretarisbevestigenofdeindrukkloptdaterbijpsychiatersminofmeereentaboerustopeuthanasieenhulpbijzelfdodingbijpsychiatri-schepatiënten?Graagontvangengenoemdeledeneenuitgebreidetoelichtingophetantwoord.Omtebewerkstelligendatermeerpsychiatersenpsychologendeskundigzijnophetgebiedvanhetomgaanmeteendoodswensvanpsychiatri-schepatiënten,zullendehuidigehulpverlenersnageschooldmoetenworden.Voortoekomstigehulpverlenerszaldeopleidingmoetenvoor-zieninmeerexpertiseopditgebied.Deberoepsgroepenzijnverantwoor-delijkvoordeprofessionaliseringennascholingookvoorwatbetrefthetomgaanmeteendoodswensvanpsychiatrischepatiënten.Metbetrekkingtotdeuitbreidingvanhetaantalhulpverlenersdatgespecialiseerdisopditspecifieketerreinvanzelfdodingbeniknietbevoegd.Deconclusiedateronderpsychiaterseentaboeheerstophulpbijzelfdo-dinglijktnietzondermeergerechtvaardigd.Wellijkterspraketezijnvanterughoudendheid.Gezamenlijkkrijgendepsychiatersongeveer320serieuzeverzoekenomhulpbijzelfdodingperjaarvanpatiëntendiebijhenonderbehandelingzijn1.Inhoeveelvandiegevallenhulpbijzelfdo-dingopbasisvandewettelijkecriteriadaadwerkelijkzouzijntoegestaan,isnietbekend.Naarschattingwordtperjaaraantweetotvijfpatiëntendegevraagdehulpgegeven,inbijnaallegevallenaanpsychiatrischepatiëntendiedaarnaastookeenernstigelichamelijkeziektehebben.Uitonderzoekblijktwatdebelangrijksteredenenwarenomeenverzoekvaneenpsychiatrischpatiëntomhulpbijzelfdodingnietintewilligen:geensprakevanuitzichtloosheid,aangezienernogbehandelingsmogelijk-hedenzijn(61procent),principiëlebezwarenvandepsychiater(31procent),geensprakevanondraaglijkenuitzichtlooslijden(32procent),geenduurzamedoodswens(23procent)en/ofgeenwel-overwogenverzoek(23procent).Derichtlijn«hetverzoekomhulpbijzelfdodingdoorpatiëntenmeteenpsychiatrischestoornis»vandeNederlandseVerenigingvoorPsychiatrie(NVvP)isin1998opgesteldenin2004geactualiseerd.Inderichtlijnstaat:«Iederverzoekomhulpbijzelfdodingdooreenpsychiatrischepatiëntmoetineersteinstantiewordenopgevatalseenvraagomlevenshulp.Dehulpverleningmoetdanookallereerstgerichtzijnophetvindenvaneenlevensperspectief.»Ditbetekentechternietdathulpbijzelfdodinginallegevallenisuitgesloten.OngeveertweederdevandeNederlandsepsychiatersvindtdathulpbijzelfdodingaaneenpsychiatrischepatiëntinbepaaldesituatiesaanvaardbaarkanzijn,hoewelnietaldezepsychiatersdezehulpookdaadwerkelijkzelfzoudengeven.Derichtlijncommissiegeeftverderaandatalsdepsychiatertotdeovertuigingisgekomendataandezorgvuldigheidseisenwordtvoldaan«hulpbijzelfdodingethischenmedischverantwoordhandelenkanzijn».«Depatiënt»,zoschrijftdecommissie,«heefthetrechttewetenofzijnpsychiaterheminhetuiterstegevalwelofnietzalhelpenbijzelfdodingmetbegeleidingenmiddelen.Datbetekentoverigensnietdatdebehandelendpsychiatereentoezeg-gingmagdoenoverhulpbijzelfdoding.Daarvoordienthijinelkgevalhetoordeelvandegeconsulteerdeonafhankelijkepsychiateraftewachten.»1Groenewoud,J.H.etal.,1997,Physician-AssistedDeathinPsychiatricPracticeintheNetherlands,NewEnglandJournalofMedicine,vol.336,no.25,p.1795–1801.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.888 13Overigenszijngenoemdeledenblijdatdetoetsingscommissiediegevallenwaarinbeginnenddementerendemeteenwilomtestervenengeëuthanaseerdzijn,nietalsonzorgvuldighebbenbestempeld.Zijbeseffendathetbijdementerenden,netzoalsbijpsychischepatiënten,nietaltijdeenvoudigisominteschattenofdepatiëntnogwilsbekwaamis.Hetvaststellenvandewilsonbekaamheidvandepatiëntmoetzorg-vuldiggebeuren,envolgenshetjaarverslaggebeurtdatookzorgvuldig,maarvolgensdezeledenmoetnietaltemakkelijkwordenaangenomendateenpatiëntwilsonbekwaamis.Hierbijzoueenextratoets,naastdeSCEN-arts(SCEN:SteunenConsultatiebijEuthanasieinNederland)enbehandelendeartsdiewettelijkverplichtzijn,doornogeenartsdiegespe-cialiseerdisinhetvaststellenvanwilsbekwaamheidaanbevelingverdienen.Ookmoethetbelangvaneenwilverklaringveelbeterwordenbenadruktaanartsenenpatiëntenmaarvooralookaandenaasten.Zodatdewensvandezepatiëntenuiterstserieusbekekenis.DeledenvandePvdA-fractiehebbennogenkeleopmerkingenenvragenoverdevisievandetoetsingscommissietenaanzienvanhulpbijzelfdo-ding.Volgensdecommissiemoethetuitgangspuntzijndatdeartsbijdepatiëntblijfttotdezedemedicijnenheeftingenomenendedoodisinge-treden.Volgensdecommissiekanhierbijwijzevanuitzonderingopwordenafgeweken.Welkevoorkomendesituatiesrechtvaardigendeafwezigheidvaneenartsalshijzijndienstenbijzelfdodingheeftverleend?Zoudendezeuitzonde-ringenniettothetminimumbeperktmoetenblijvenengebiedtdezorg-vuldigheidnietdatdeartsaltijdaanwezigmoetzijn?Hetuitgangspuntisenblijftdatdeartsbijdepatiëntisalsdezedemedi-catieinneemteninzijndirecteomgevingblijfttotdathijisoverleden.Hetisnamelijkbekenddatindegevallenwaarindepatiëntdemedicatiezelfinneemtproblemenmetdewerkzaamheidvandemedicatiekunnenoptredenbijvoorbeeldomdatdepatiëntdemedicatieuitbraakt.Indatgevalzaldeartsalsnogzelfdemedicatiemoetentoedienen.Eenmedischzorgvuldigeuitvoeringimpliceertomdieredendatdeartsbijdeinnamevandemedicatieaanwezigisendathijdaarnaaanwezigblijfttotdedoodisgeconstateerdofinelkgevalomzosnelbereikbaarenbeschikbaartezijndathijzonodigkaningrijpenalsdezelfdodingmisloopt.Dituitgangs-puntheeftooktengrondslaggelegenaaneerdereoordelenwaarindecommissiesconcludeerdendatdeartsonzorgvuldighandeldedoornietbijdeinnameaanwezigtezijn.Slechtsinuitzonderlijkesituatieszouafwijkingvanbovenstaandelijnmogelijkmoetenzijn.Tedenkenvaltdanaansituatieswaarininverbandmetdeuitdrukkelijkewensvanpatiënttevorenafsprakenzijngemaakttussenpatiëntenartsdatdeartsweliswaarindedirectenabijheidvandepatiënt,maarnietindezelfderuimtezalzijntijdenshetinnemenvanhetmiddel.Aangezienhetsomsenkeleurenkandurenvoordatdedooddaadwerkelijkintreedt,kanerinredelijkheidnietaltijdvaneenartsgevergdwordendathijbijpatiëntblijfttotdathijisoverleden.VragenenopmerkingenvandeSP-fractieDeledenvandeSP-fractiesprekenhunwaarderinguitvoorhetzorgvul-digeverslagvandevijfregionaletoetsingscommissies.Debijgevoegdevoorbeeldenmakendesituatieenvragenrondhetlevenseindeinzichte-lijker.Hetevaluatieonderzoekdatinhetzelfdejaarisverschenenlaateenduidelijkgestegenmeldingsbereidheidzienbijdeartsen.Dezorgvuldigewerkwijzevandetoetsingscommissiesheefthierzekeraanbijgedragen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.889 14Detoetsingscommissiesconstatereninhetverslagjaareenstijgingvanhetaantalmeldingenmet10procentenkunnenditnietgoedverklaren.Zijadviserenin2010andermaaleenlandelijkevaluatieonderzoekuittevoeren.Genoemdeledenonderschrijvenditadvies.Watisdemeningvandestaatssecretarisdienaangaande?HetvorigjaarverschenenevaluatierapportvandeEuthanasiewetlaatziendatdewetindepraktijkadequaatwerktenleidttotdebeoogdezorgvul-digheid.Eenanderdoelvandeevaluatiewasdetransparantievandeeuthanasiepraktijkenookditdoeliseenhogematebereikt.Hoeweliktenzeersteonderschrijfdatdezorgvuldigheidblijvendmoetwordengevolgd,zieikinhetgestegenaantalmeldingengeendirecteaanleidingomdepraktijkopnieuwteevalueren.Zoalsdetoetsingscommissiesookzelfaangeveniserweliswaarditjaarsprakevaneensignificantestijging,maarpastditbinnendestabielerangevanmeldingensinds1998.TijdenshetVAOoverdeevaluatievandeEuthanasiewetvan15meijongstledenhebiktoegezegdeenbreedonderzoektezullenstartennaardekennisvanprofessionalsenburgersovermedischebeslissingenrondhetlevenseinde,zoalslevensbeëindigingopverzoekenpalliatievesedatie.Ookzalhetonderzoekingaanopdeproblemendieprofessionalsenburgersindepraktijkervarenrondditthema.OpkortetermijnzalikZonMwhiertoeopdrachtgeven.Eenlandelijkevaluatieonderzoekbiedteengroteremeerwaardealsookderesultatenvanditonderzoekdaarinkunnenwordenmeegenomen.Ofeenlandelijkevaluatieonderzoekreedsin2010kanwordenverrichtismededaarvanafhankelijk.15DeKNMGheefteerdervoorgesteldombinnendeberoepsgroepeensystematischemonitoringoptezettennaardepraktijkvanallemedischebeslissingenrondomhetlevenseinde,zowelbijvolwassenenalsbijkinderenenpasgeborenen.Waarbijdeaandachtuitzoumoetengaannaarinhoudelijkeargumenten:hoeenwaarommakenartsenbepaaldekeuzes,inclusiefhetniet-melden.Destaatssecretarisheefttoegezegdeenbreedonderzoektestarten.DeledenvandeSP-fractiezijnhetmetdeKNMGeensdatmonitoringmetgrotereregelmaatzoumoetenplaatsvinden.IsdestaatssecretarisbereiddeKNMGfinanciëlesteuntegevenomditinitiatiefverderuittewerken?Ikonderstreepdatinzichtindepraktijkvanmedischebeslissingenrondhetlevenseindevangrootbelangis.Opditmomentzieikgeenaanleidingomeensystematischemonitoringhieromtrentoptezetten.Dewets-evaluatieheeftlatenziendatersprakeisvaneenzeerzorgvuldigeprak-tijk.Daarnaastbiedendejaarverslagenvandetoetsingscommissie,hetbinnenkorttestartenonderzoeknaardekennisvanprofessionalsenburgersenookhetlandelijkinventariserendonderzoeknaarmedischebeslissingenrondhetlevenseindebijpasgeborenenextrainzichtindepraktijk.Zievoorverderetoelichtingophetonderzoekmijnantwoordopvraag14.16Naaraanleidingvanhoofdstuk1merkendeledenvandeSP-fractieopdateenvandeaanbevelingenuitdeevaluatiewasdetoetsingscommissiesnogbeteraftestemmen.Daarvoorhanterendecommissiesreedsverschillendeinstrumenten,diezijooknoemeninhunverslag.Heeftdestaatssecretariseenideehoehetnogbeterzoukunnen?Toetsingvandezorgvuldigheidbijeuthanasieisenblijfteenprecairekwestiewaarbijdegrootstmogelijkezorgvuldigheidmoetwordengewaarborgdeneentehogematevanroutinemoetwordenvermeden.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8810 DeregionaletoetsingscommissieshebbendeaanbevelingenvandeevaluatievandeEuthanasiewetzeerserieusopgenomenenzijnalertopcontinuewaarborgingvandekwaliteitvantoetsing.Aanleidingomdaarnogsuggestiesaantoetevoegen,hebikopditmomentniet.Vanzelfspre-kendblijfikhetmetaandachtvolgen.17Hetkabinetvindtdateentoetsingscommissieeentekortkoming,gecon-stateerdindecontextvaneenmelding,zoalseeninstellingsprotocolvangeringekwaliteit,dienttemeldenbijdeInspectievoordeGezondheids-zorg.Momenteelwijzendecommissiesdeinstellingenreedsopachter-haaldeofgebrekkigeprotocollen.IserafgesprokendatzijdergelijkeconstateringentevensdoorgevenaandeInspectie?Wanneerdetoetsingscommissiessignalenontvangendatsprakeisvantekortkomingen,bijvoorbeeldophetgebiedvandekwaliteitvanproto-collenvaninstellingen,kunnenzijdeInspectiedaarvanopdehoogtestellen.Dezemogelijkheidisookinhetlichtvanhetevaluatierapport-explicietbesprokentussentoetsingscommissiesenInspectieenkomtindepraktijk,alishetzeerincidenteel,ookvoor.18Uitdeevaluatiekwamookdeaanbevelinghetmodelverslagverderteoptimaliseren.ZoalseenvraagtoevoegenwaaromergeensprakewasvaneenredelijkandereoplossingenNBuithetverslaghalen(indienlijdenvanpsychischeoorsprongofindienpatiëntdepressiefofdementenz).Ookdecommissieshechtenbelangaanhetdoorvoerenvanaanpas-singeninhetmodelverslag.Wanneerenopwelkewijzeishetmodelverslagaangepast?IneensamenwerkingsverbandtussendeKNMG,deregionaletoetsings-commissieseuthanasie,hetMinisterievanJustitie,hetOpenbaarMinis-terieenhetMinisterievanVWSiseenvoorstelvooreenhernieuwdmodelverslagtotstandgekomen.Hetdoelvanhetvernieuwdemodelverslagisondermeeromhetuitnodigendertelatenzijnvoorartsenomuitgebreideropdevragenintegaan.ZoalstoegezegdindekabinetsreactieopdeevaluatievandeEuthanasiewet1zalhetNotaBeneuithetmodelverslagzijnverwijderdendevraagmetbetrekkingtotderedelijkandereoplossingduidelijkerzijngeadresseerd.DeaanpassingenvanhetmodelverslagmakendeeluitvaneenAMvB-procedure.OpditmomentzethetMinisterievanJustitiedieAMvB-procedureingang.19Naaraanleidingvanhoofdstuk2constaterendeledenvandeSP-fractiedatuitdeevaluatiebleekdat25procentvandeartsensomsproblemenhadmetdezorgvuldigheidseisen,vooraltenaanzienvanondraaglijkheidenuitzichtloosheid,envanvrijwilligheidenweloverwogenheidvanhetverzoek.Beterevoorlichtingaanartsenzounodigzijn.Opwelkewijzegaatdestaatssecretarisditstimuleren?Heeftdestaatsse-cretarishieropalactieondernomenenzoja,welkeactie?Informatievoorzieningaanartsenishetmeesteffectiefwanneerhetviahuneigenberoepsorganisatiesplaatsvindt.DaarombenikopditmomentingesprekmetdeKNMGoverdewijzewaaropvoorlichtingaanartsenkanwordenverbeterdengeactualiseerdnaardeuitkomstenvandeevaluatievanEuthanasiewet.Aandeordekomenondermeer:voorlich-1Kamerstuk2007–2008,31036,nr.2,TweedeKamer.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8811 tingoverdeinterpretatievanzorgvuldigheidseisen,aandachtvoordewilsverklaring,aandachtvoorhetmodelverslagenonafhankelijkeconsul-tatie.20Somsvindtmeldingplaatsvanlevensbeëindigingbijpatiëntendielijdenaaneendementieelsyndroom.DeledenvandeSP-fractiewillengraagwetenhoevaakeendergelijkverzoekinhetverslagjaarisingewilligd.Zijhebbengrotevragenbijdetiminghiervan.Depatiëntzaloptijdzijnverzoekmoetendoennamelijkvoordathij/zijnietmeerwilsbekwaamis.Hetzelfdegeldtvoordeuitvoeringvanditverzoek.Watisdemeningvandestaatssecretarishierover?Detoetsingscommissieshebbenditjaardriemeldingenontvangenvanlevensbeëindigingopverzoekbijeenpatiëntdieleedaandementie.Indezegevallenhebbendecommissiesgeoordeelddatdeartsheeftgehan-deldconformdezorgvuldigheidseisen.Ikzieinderdaadhetdilemmadatkanspelenbijeenverzoekomlevens-beëindiginginhetgevalvandementie.Ineersteinstantiestaatbijvoor-beelddeondraaglijkheidvanhetlijdennogteveelterdiscussieenopeenlatermomentinhetziekteproceskandepatiëntinmiddelsalwilson-bekwaamzijngeworden.Ditdilemmaisechternietdoorwetgevingoptelossen.Vanbelangisdatdepatiëntalineenrelatiefvroegstadiumvanhetziekteprocesmetdeartshieroveringesprekgaat,zodatdepatiëntnogvoldoendeinstaatisomzijnofhaarwilteuitenenmetdeartsdetoekomstigemogelijkhedenenonmogelijkhedenmetbetrekkingtotlevensbeëindigingopverzoektebespreken.21DeledenvandeSP-fractielezenmetinstemmingdatdecommissiesadviserendergelijkeverzoekenmetgroteterughoudendheidtegemoettetreden.Isdestaatssecretarishetdaarmeeeens?Ikachthetvanbelangdatergrotezorgvuldigheidwordtbetrachtbijhetinoverwegingnemenvanverzoekenomeuthanasie.Bijbijvoorbeeldgevallenvaneuthanasiebijdementiezalnietsnelaandezorgvuldigheids-eisenkunnenwordenvoldaan.Terughoudendheidisdangepast.Terug-houdendheidmagechternietinhoudendathetverzoekalbijvoorbaat–nogvoorhetverzoekookmaarenigszinsisonderzocht–wordtafge-wezen.22Indebeschrevenvoorbeeldenlijktzeervoorzichtigmetdeverzoekentezijnomgegaan,bijvoorbeelddoorhetinschakelenvanmeerderedeskun-digenensomsmeerdereSCEN-artsen.Ishetwaardathiereen«nee,tenzij»beleidwordtgehanteerdeneenzwareprocedurewordtgevolgd?Bijeencomplexereproblematiekishetvoordehandliggendomdaarbijextrazorgvuldigheidintebouwen,bijvoorbeelddoorhetinschakelenvandeskundigen.Iederemeldingwordt–ookdoordeingeschakeldedeskun-digen–naardespecifiekeomstandighedenvandiesituatiebeoordeeld.Ikverwijsinditkaderooknaarmijnantwoordopvraag4.23DeledenvandeSP-fractieblijvenkritischoverdewilsverklaring.Dezegeeftschijnzekerheid,ookalhebjezo’nbriefopzak,deartsmoetophetmomentdatjenietmeerwilsbekwaambent,opnieuwalleafwegingenTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8812 maken.Hetblijftmoeilijkvasttestellenhoejejevoeltenwatjewiltineensituatiediejenueigenlijknognietgoedkuntvaststellen.Ookuitdeevaluatiekwamdeaanbevelinghetpubliekbetervoortelichtenoverdebeperkingenvandewilsverklaring.Opwelkewijzewordthieruitvoeringaangegeven?Opditmomentwordthetbestaandefoldermateriaaluit2002geactuali-seerd.Opdewebsitevanhetministeriewordteveneensaandachtbesteedaandewilsverklaringendebeperkingendaarvan.Indepraktijkzaleenpatiënteenwilsverklaringveelalbesprekenmetzijnofhaararts.Daaromisvoorlichtingaanartsenover(debeperkingenvan)dewilsverklaringookaangewezen.IkzalditmeenemeninhetgesprekmetdeKNMGovervoor-lichting.24Decommissiessprekennadrukkelijkuitdathetzekernietdebedoelingisomsomsnogheelkortvoorhetoverlijdeneenwilsverklaringoptestellenendaardooronnodigveeldrukopdebetrokkenenteleggen.Deeltdestaatssecretarisdezemeningenkanditbijdevoorlichting(scampagne)wordenopgenomen?Ja,ikdeeldiemening.Ikkanmijvoorstellendathetvoordearts–enwellichtookvoordepatiëntenbetrokkenen–prettigkanzijnalsereenschriftelijkeverklaringvandewensvandepatiëntomeuthanasiebestaat.Voorzoweldepatiëntalsdeartsmoetduidelijkzijnwathetverzoekpreciesinhoudt.Eenschriftelijkverzoekkandeduidelijkheidoverdieinhoudondersteunen,maarisnietnoodzakelijk.Hetuitoefenenvandrukopdepatiëntomnogvlakvoorhetoverlijdeneendergelijkeverklaringafteleggen,lijktmijdanookzeeronwenselijk.IkzalditmeenemeninhetgesprekmetdeKNMGovervoorlichting.25DeledenvandeSP-fractiesprekenhunwaarderinguitvoordeuitge-breidetoelichtingvandecommissiesinhetverslagoverdezorgvul-digheidseisen.Hetlijdenvanpatiëntenwordtalsuitzichtloosbeschouwdalsiederreëelbehandelingsperspectiefontbreekt.Vaneenreëeluitzichtisalleensprakealsereenredelijkeverhoudingbestaattussendeverbete-ringdiedooreen(palliatieve)behandelingbereiktkanwordenendebelastingdiedeze(palliatieve)behandelingvoordepatiëntmetzichmeebrengt.Uitzichtloosheeftookeenbetekenisdiemetdepersoonvaneenpatiëntheefttemaken,namelijkdatdebalanstussenhuidigeentoekomstigeklachtenineenvoorhenonaanvaardbaarnadeelisomge-slagenendatzijwensendatereeneindekomtaanhunlijden.Indiebete-keniswordtuitzichtloosheideenonderdeelvanondraaglijkheidvanlijdenenditisnogalpersoonsgebonden.Deeltdestaatssecretarisdezebeschrijvingen?TijdensdeparlementairebehandelingvandeEuthanasiewetisuitgebreidingegaanophetcriteriumvanuitzichtlooslijden.Wanneereenreëelbehandelingsperspectiefontbreekt,isdesituatievandepatiëntuitzicht-loos.Hetbehandelingsperspectiefisreëelwanneerernaarhuidigmedischinzichtbijadequatebehandelingzichtopverbeteringisendatdezeverbeteringbinneneenafzienbaretermijnplaatsvindt.Enermoeteenredelijkeverhoudingzijntussendeteverwachtenresultatenendebelastingvandebehandelingvandepatiënt.Ikonderschrijfdatdeondraaglijkheidvanhetlijdenmedekanwordeningegevendoorhetfeitdatdesituatieuitzichtloosis.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8813 26Zekeralshetnietgaatomterminalepatiënten,zoalsbijdecasussen7en8,zalerveelafhangenvandeinvoelbaarheidvandeartsen.Levens-beëindigingbijnietmeeraanspreekbarepatiëntenwordtsomsgecompli-ceerddoortoezeggingenvandeartsaandepatiënt,waarbijmethetontstaanvancomageenrekeningwordtgehouden,constateertdecommissie.Decommissiesadviserenartsendanookomzichteonthoudenvanongeclausuleerdetoezeggingenaanpatiënten.Hoegaatdestaatssecretariservoorzorgendatditaspectookwordtmeegenomenindevoorlichtingaanalleartsen?Ikzalhetadviesvandecommissieaanartsenomzichteonthoudenvanongeclausuleerdetoezeggingaanpatiëntenmeenemenindebespre-kingenmetdeKNMGoverdewijzewaaropvoorlichtingaanartsenkanwordenverbeterd.27Dezeledenvragenofinalleverslagenvermeldstondwaaromeventueleandereoplossingenvoordezepatiëntalsnietredelijkofnietaanvaard-baarwerdengeacht.Zijmenendateenaanvullendevraaginhetmodel-verslagzoalsaleerderopgemerkt,hierinverbeteringkanbrengen.Meldendartsenbeantwoordendezevraaginderegelinhunmelding.Wanneerdieinformatiedoordecommissiesnietalsvoldoendewordtbeschouwdstellenzijdaarovernaderevragen.Inhetnieuwemodel-verslagzaldevraagstellingopditpuntuitgebreiderzijn.28Decommissiesbeschrijveneenaantalgevallenwaarbijdeconsulentnietafhankelijkwas.HetlijktdeledenvandeSP-fractiegoedomdeartsenhierduidelijkeroverteinformeren.DezeledenvragentevenshoeverhetstaatmetdeintroductievanmeerSCEN-artsenindeziekenhuizen.HoeveelSCEN-artsenzijnermomenteelinziekenhuizenwerkzaamenhoeveelzoudenhetermoetenzijn?HetstrevenvandeKNMGenhetministeriewasombegin2009allezieken-huizentelatenparticiperenineenSCEN-programma,gaatdatlukken?Opditmomentzijn682artsenopgeleidtotSCEN-arts(537huisartsen,89medischspecialistenen56verpleeghuisartsen).Eenenzeventigzieken-huizennemendeelaanhetSCEN-programma,omdateigenmedischspecialistenzijnopgeleidofomdatderegionalegroepvanSCEN-artsenbereidisinhetziekenhuisconsultatiesteverrichten.Tweeziekenhuizengaanvanafhetnajaardeelnemenentienziekenhuizenberadenzichnog.Drieziekenhuizenhebbenaangegeven(nog)geenbelangstellingtehebbenvoordeelnameaanSCENenzevenziekenhuizenhebbentekennengegevenniettewillenparticiperenenmaken(nog)geengebruikvanSCEN.NagenoegalleregionaleSCEN-groepenzijnmultidisciplinair(huisartsen,medischspecialistenenverpleeghuisartsen)samengesteld.AlleSCEN-groepenzijnbereidomteconsultereninalleziekenhuizenenverpleeg-huizeninhunregio.IkbenzeertevredenmetdevooruitgangdieKNMG/SCENheeftgeboekt.UiteraardishoedanookblijvendeaandachtvoordeparticipatievanziekenhuizenenmedischspecialistenbijSCENvanbelangvoordekwali-teitenzorgvuldigheidvandebesluitvormingrondlevensbeëindigingopverzoek.29DecommissieswijzeneropdathetgebruikvannietgeadviseerdemiddelenvoorpatiëntenookvoordeaanwezigefamilieledenvervelendeTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8814 gevolgenkanhebben.Tochzienzijsteedsvakerhetgebruikvanmiddelendieeencoma-inducerendeffectnietvoldoendehebbenbewezen.Omhoeveelmeldingengaathetenopwelkewijzezijndeartsenhieropaange-sproken?Opwelkewijzegaatdestaatssecretariservoorzorgendatdevoorlichtingaanalleartsenhieroververbetert?WanneerwordtafgewekenvanhetadviesvandeKNMPwordendaarovervragengesteldaandearts.Datisin2007enkelekerengebeurd.Aandehandvandereactievandeartsendedoorhemgemaakteafwegingenbeoordelendetoetsingscommissieshethandelenvandearts.Wanneerdecommissiesdaartoeaanleidingzien,zullenzijeenartsuitnodigenvooreengesprek.Ikzalvoorlichtingovermedicatiemeenemenindebespre-kingenmetdeKNMG.IndienwenselijkzaldeKNMPdaaruiteraardbijwordenbetrokken.30Inhoofdstuk3vanhetjaarverslaglezendeledenvandeSP-fractiedatslechtsdriemaalisgeoordeelddatdeartsnietzorgvuldigheeftgehan-deld.Welkomthetnogaleensvoordateenartsgevraagdwordtomschriftelijkopnaderevragentereageren(6%in2005),telefonischtoelich-tingmoetgevenofuitgenodigdwordtbijdecommissie.Zithierverbeteringinofwelisverduidelijkingmindervaaknodig?Hetaantalgevallenwaarinartsenomnaderetoelichtingwordtgevraagdisaljarenophetzelfdeniveau.Hetjaar2007wijkthierinnietaf.Eenartswordtmeestalgevraagdomaanvullendefeitelijkeinformatie.31Hetisdecommissieopgevallendatdekwaliteitgrossomodotoeneemt,maardaternogsprakeisvanmatigeverslagleggingvaneen(nogte)grootaantalconsulenten.Hoedenktdestaatssecretarisdittekunnenverbeterenbehalvedooreenverbeteringvanhetmodelverslag?Wanneerdeverslagleggingvandeconsulentmatigis,neemtderegionaletoetsingscommissiecontactopmethemofhaar.Deregionaletoetsings-commissieszulleninoverlegmetdeKNMGbesprekenopwelkewijzenadereterugkoppelingkanplaatsvindennaardeSCEN-groepenoverdekwaliteitvandeverslaglegging.IndienhetgeenSCEN-artsbetreftzalextravoorlichtingnodigzijn.IkzalditmeenemeninhetgesprekmetdeKNMGovervoorlichting.32DeKNMGheeftereerderbijderegionaletoetsingscommissiesopaange-drongendatzijinhetkadervanhetbewakenenbevorderenvandekwali-teiteen(registratie)systematiekopzetten,waarbijeengeaggregeerde(thematische)terugkoppelingaandeKNMGopgroepsniveauplaatsvindtoverdekwaliteitvandeconsultatiedoorSCEN-artsen.OpdiemanierkanerdoordeKNMGveelbeterendirecterwordenbijgestuurd.Isdestaatssecretarisbereidervoortezorgendateendergelijketerugkop-pelinggaatplaatsvinden?Decommissieszienalleverslagenvandedoordemeldendartsengeraad-pleegdeconsulentenenhebbeneentotaalbeeldvandekwaliteitvandezeverslaglegging.Debevindingenvandecommissieswordentotopheden,inalgemenetermen,jaarlijksteruggekoppeldnaarSCEN.IkachthetwenselijkdaterterugkoppelingplaatsvindtnaardeSCEN-groepenoverdekwaliteitvandeverslaglegging.DewijzewaaropdaarinvullingaankanTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8815 wordengegevenenhetgeendaarvooraanspecifiekeinformatienodigis,isonderwerpvangesprektussenderegionaletoetsingscommissiesendeKNMG.33TotslotvragendeledenvandeSP-fractieomeenoverzichtvanhetaantalmeldingenuitgesplitstnaaraandoeningeneninstellingenoverdeafge-lopenvijfjaar.20032004200520062007Aandoeningkanker16051647171316561768hart-envaataandoenin-gen1924235540aandoeningenaanzenuwstelsel756385106105overigeaandoeningen116152112106207Plaatsvanoverlijdenthuis14771530158515281686ziekenhuis207177159145147verpleeghuis4765737982verzorgingshuis4162447989elders4352727011634Dezeledenvragentevensoferinzichtbestaatindestadiavanhetziekte-proces.Hoevaakgaathetovereenpatiëntinterminalefaseenhoevaakgaathetombijvoorbeeldeenprogressievechronischeaandoeningofeenbeginnenddementieproces?Kijkendnaardelevensverwachtingvanpatiëntenophetmomentvandeuitvoeringvandeeuthanasie,isin2007indemeestegevallen(1377vande2120meldingen)sprakevaneenlevensverwachtingvanenkeleweken.In349gevallenisdelevenverwachtingenkeledagenenin275gevallenenkelemaanden.Zoalsuitdecijfersblijkt–zieookmijnantwoordopvraag33–isindemeestegevallensprakevanpatiëntenmetkanker.Indriegevallenginghetompatiëntendieledenaandementie.VragenenopmerkingenvandeVVD-fractieDeledenvandeVVD-fractiehebbenmetbelangstellingkennisgenomenvanhetjaarverslag2007vanderegionaletoetsingscommissieseutha-nasie.35Inhetvoorwoordvanditjaarverslagdoetdevoorzittervanderegionaletoetsingscommissiesdesuggestieom,geziendegroteschommelingenindelaatstejarenwaarnognietvoldoendeonderzoeknaarisgedaan,in2010wederomeenlandelijkevaluatieonderzoektelatenuitvoeren.Genoemdeledenkunnenzichvindeninditvoorstelenvragennaarhetoordeelvandestaatssecretarisoverdezesuggestie.Ziemijnantwoordopvraag14.36Indeinleidingvanhetjaarverslagwordtgewaggemaaktvandriegevallenwaaringeconcludeerdisdatdeartszichnietaandezorgvuldig-heidseisenheeftgehouden.Kandestaatssecretaristoelichtenwatermetdezegevallenisgebeurdenwathaaroordeeldaaroveris?TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8816 Ziemijnantwoordopvraag2.37Inhoofdstuk2vanhetjaarverslagwordtingegaanopeenvrijwilligenweloverwogenverzoek.Meerspecifiekwordtingegaanopdesituatiedateenpatiëntdielijdtaaneendementieelsyndroomindebeginfasevanhetprocesvandementering.Ophetmomentdateendergelijkepatiënteenberoepdoetopeenverzoektotlevensbeëindigingofhulpbijzelfdodingmoetdaarinhetalgemeenmetgroteterughoudendheidopwordengereageerd,aldusdecommissies.Watishetoordeelvandestaatssecretarisoverdezeopmerkingvandecommissiesenbentubereidhieraangevolgtegeven?Ziemijnantwoordopvraag21.38Inhetzelfdehoofdstukgaandecommissiesinopdeschriftelijkewils-verklaring.Hetuitgangspunttenaanzienvandeschriftelijkewilsverklaringisdatdeartsdeovertuigingmoethebbengekregendatersprakewasvaneenvrijwilligenweloverwogenverzoekvandepatiënt.Decommissiesgevenechterindetekstaandathetverzoekvrijwelaltijdwordtgedaanineengesprektussenartsenpatiëntenwordtdusmondelinggedaan.Deschriftelijkewilsverklaringkanvolgensdecommissiesbijdragenaandieduidelijkheidenhetmondelingeverzoekondersteunen.Kandestaatssecretaristoelichtenofzijheteensismetdestellingdatdeschriftelijkewilsverklaring«ondersteunend»kanzijnaandeduidelijkheidopbasisvanhetmondelingegesprek.Ja,ikbenheteensmetdestellingdatdeschriftelijkewilsverklaringonder-steunendkanzijnaandeduidelijkheidvanhetmondelingverzoek.Zieookmijnantwoordopvraag24.39Inhoofdstuk3gaandecommissiesinopdeterugkoppelingnaarSCEN.DeKNMGheeftaangedrongenopeengeaggregeerde(thematische)terugkoppelingaandeKNMGopgroepsniveauoverdekwaliteitvandeconsultatiedoorSCEN-artsen.Watishetoordeelvandestaatssecretarisovereendergelijketerugkoppe-ling?Ziemijnantwoordopvraag32.VragenenopmerkingenvandeGroenLinks-fractieDeledenvandeGroenLinks-fractiehebbenkennisgenomenvanhetjaar-verslag2007vanderegionaletoetsingscommissieseuthanasieenstellentenaanzienhiervanonderstaandenkelenaderevragenterbeantwoor-ding.Uitditverslagblijktdatdecommissieskennishebbengenomenvandeevaluatievandeeuthanasiewetendatdecommissiesdeaanbeve-lingenterhartehebbengenomen.40Isdestaatssecretaristevredenoverdeinspanningendiedetoetsings-commissieshebbenverrichtnaaraanleidingvandeevaluatievandeeuthanasiewet,bijvoorbeeldwanneerhetgaatomdebewakingvandekwaliteitvandetaakuitvoering?Ja.Zieookmijnantwoordopvraag16.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8817 41Hetaantalmeldingenvaneuthanasieisin2007toegenomen.Voordestijgingvanhetaantalmeldingenkunnenderegionalecommissieseutha-nasiegeendirecteverklaringgeven,volgenshenkunnengeenhardeconclusieswordengetrokkenenblijfthetgissenenspeculeren.Genoemdeledenontvangengraagnadereinformatieoverwelkeverkla-ring(en)destaatssecretarisheeftvoordestijgingvanhetaantalmeldingenvaneuthanasie.Kunnendezeledenhieruitafleidendatdemeldingsbereidheidonderdebetrokkenberoepsgroepennogverderistoegenomen?Destijgingisvooralwaartenemenonderdoorhuisartsenuitgevoerdelevensbeëindigingenbijpatiëntenmetkanker.Hetkaninderdaadinhoudendatdemeldingsbereidheidisvergroot,maarditisnietdeenigmogelijkeverklaring.Ookhetdaadwerkelijkeaantalgevallenvaneutha-nasiekanzijngestegen.Specifiekeverklaringenvoorregionaleverschillenzijnniettegeven.Vooreenuitgebreideretoelichtingverwijsikunaarmijnantwoordopvraag1.42Alsbelangrijkeredenvoorhetnietmeldenvanhettoepassenvaneutha-nasiedragenderegionaletoetsingscommissiesaandatdeartsenzichernietbewustvanzijndatdehandelingalslevensbeëindigendwordtopgevat.Ditdoetzichvooralvoorbijbehandelingenwaaringebruikisgemaaktvansedativaenmorfine.Ditonderstreeptvoorgenoemdeledendateronderanderevoordebetrokkenberoepsgroepeengoedeafbake-ningmoetkomenvaneuthanasieenpalliatievesedatie.Destaatssecre-tarisheeftinhetdebatmetdeKamertoegezegdmeteenbetereafbake-ningtekomenvanpalliatievesedatieeneuthanasie.Isdestaatssecretarishieralmeebegonnen?KandestaatssecretarisaangevenwanneerzijderesultatenhiervanaandeKamerzalzenden?Watisdestaatssecretarisvoornemensomtegaanondernemenzodrazijtoteenduidelijkereafbakeningisgekomen?DeevaluatieonderzoekersvandeEuthanasiewetstellendatdebelang-rijksteredenvoorniet-meldenvaneuthanasieisdatartsendehandels-wijzenietbeschouwdenalslevensbeëindigend.Wanneerartsenhunhandelenbeschouwenalslevensbeëindigingopverzoekmakenzijgewoonlijkgebruikvaneuthanatica.Mijnsinziensisvoorlichtingenbij-ennascholingovermedicatieenhetbegrippenkaderovermedischebeslis-singenrondhetlevenseindedeaangewezenwegomhetprobleemvanhetniet-meldenaantepakken.Eengoedeafbakeningtusseneuthanasieenpalliatievesedatieisreedsbeschikbaar.Immersin2005heeftdeKNMGderichtlijnpalliatievesedatieuitgebracht.Welissindsdiengeconstateerddatderichtlijnnogonvol-doendeisgeïmplementeerd.DaaromhebikZonMwgevraagdeenimple-mentatieplanteontwerpen.Inhetnajaarzalhetveldmetfinanciëleonder-steuningvanVWSeenlandelijkgecoördineerdeimpulsaandeimple-mentatievanrichtlijnpalliatievesedatiegeven.Eentoezeggingomtekomentoteenbetereafbakeningtussenpalliatievesedatieeneuthanasiehebikdanooknietgedaan,aangeziendaargeennoodzaaktoebestaat.WelhebiktijdenshetVAOd.d.15meijl.toegezegdomeenbreedonderzoektestartennaardekennisvanburgersenprofes-sionalstenaanzienvaneuthanasieenanderemedischebeslissingenrondhetlevenseinde,waaronderpalliatievesedatie.Ditnajaarzalikopdrachtgevenvoorditonderzoek.Tezijnertijdzalikuopdehoogtestellenvandeuitkomsten.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8818 VragenenopmerkingenvandeChristenUnie-fractieDeledenvandeChristenUnie-fractiehebbenmetbelangstellingkennisgenomenvanhetverslagvandevijfregionaletoetsingscommissieseuthanasieenstellendaaroveronderstaanddevolgendevragenterbeantwoording.Inhetjaarverslag2007wordtingegaanopdeaanbeve-lingenvoordetoetsingscommissiesuithetevaluatierapportoverdeEuthanasiewet.43Watisdestandvanzakenmetbetrekkingtotdeinvoeringvandeaanbe-velingen?DestandvanzakenmetbetrekkingtotdetoezeggingendiezijngedaanindekabinetsreactieopdeevaluatievandeEuthanasiewetisalsvolgt.HetministerievanJustitiezalmiddelseenAMvB-procedurehetnieuwemodelverslagbekrachtigen.HelaasishethetministerievanJustitienietgeluktomdieprocedureeerderingangtezetten,zoalsdeverwachtingwastentijdevandekabinetsreactie.DeopdrachtterevaluatievanSCENisonlangsdoorZonMwgegund.Inhetnajaarzalwordengestartmethetevaluatieonderzoek.KNMG/SCENmaaktinsamenwerkingmetV&VNeenopzetvooreenopleidingvoorverpleegkundigenovermedischebeslissingenrondhetlevenseinde.Daarbijwordtookgekekenofereenlandelijknetwerkvanverpleegkundigenmetkennisopditterreinkanwordengevormd.Watpublieksvoorlichtingbetreft,wordtopditmomenthetbestaandefoldermateriaalgeactualiseerd.MetdeKNMGbenikingesprekopwelkewijzedevoorlichtingaanartsenkanwordenverbeterd.Hetgaathierbijonderandereominterpretatievanzorgvuldigheidseisen,medicatie,wils-verklaringenenverslaglegging.Inhetnajaarzalcontactwordenopgenomenmetdiversekoepelorganisa-tiesoverhetopstellenvaneenmodelrichtlijnoverlevensbeëindigingopverzoekenhulpbijzelfdodingvoorinstellingen.InaanvullingopvoorgaandetoezeggingenzalikinhetnajaaropdrachtgevenaanZonMwomeenonderzoektelatenuitvoerennaardekennisvanburgersenprofessionalsovereuthanasieenanderemedischebeslis-singenrondhetlevenseinde,zoalspalliatievesedatie.44Hetin2007gemeldeaantallevensbeëindigingenis10%hogerdanin2006.Hoezijnderegionaleverschillenteverklaren?Welkefactorenliggentengrondslagaandestijgingvanhetaantalhuisartsenmeldingen?Specifiekeverklaringenvoorregionaleverschillenzijnniettegeven.Tevensisnietbekendwaaromereenstijgingheeftplaatsgevondenvanhetaantalmeldingendoorhuisartsen.Vooreenuitgebreideretoelichtingomtrentdestijgingvangemeldegevallenvanlevensbeëindigingin2007verwijsikunaarmijnantwoordopvraag1.45Hoekomtdeextrazorgvuldigheiddiebijpatiëntenmetdementiemoetwordenbetrachtindepraktijktotuitingindehandelwijzevandearts?Indezakendiedecommissiestotnutoeontvingenmetbetrekkingtoteuthanasiebijpatiëntenmetdementiezienzijdatdemeldendartsinzijnverslagleggingruimaandachtbesteedtaandebeschrijvingvanhetverloopvanhetziekteprocesvandepatiënteninhetbijzonderaanhetverzoekvandepatiëntenderedenwaaromhijofzijvanmeningisdathetverzoekvrijwilligenweloverwogenwas.Inallegevallenheeftdeartsdeskundigengeraadpleegd,aangegevenwaaruitdezevisiebestondenopTweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8819 welkemanierdeartsdezedeskundigheidinzijneigenbesluitvormingheeftbetrokken.46Inhoeveelvandegemeldegevallenzijnindezesituatiedaadwerkelijkéénofmeerdeskundigengeraadpleegd?Inallegevallenzijnéénofmeerderedeskundigengeraadpleegd.47Inhoeveelvandegemeldegevallenisaandeadviezenvandezedeskun-digengehoorgegeven?Deskundigendieineencasuswordenbetrokkengeveninveelgevallenhunmeningovereenspecifiekaspect,zoalsbijvoorbeelddewils-bekwaamheidvaneenpatient.Indealscasus3opgenomenmeldinginhetjaarverslagwordtbeschrevendatmeerderedeskundigenindeloopvandejarenbetrokkenzijn.Indiesituatieisgeruimetijdverstrekenvoordatdedefinitievediagnosewerdgesteld.Nahetstellenvandediagnoseenvaststellingdateerdergeadviseerdebehandeloptiesgeenresultaatgavenzijnwederomdeskundigenbetrokken.Hunadviezennaaraanleidingvanbeoordelingvandecasusopdatmomentzijndoordeartsindiensafwegingbetrokkenenopgevolgd.Ookindeanderecasuszijndeadviezenvandeskundigengevolgd.Inzijnalgemeenheidgaandecommissiesexplicietnawelkeafwegingendemeldendartsheeftgemaakt,opbasiswaarvanhijofzijtotbesluitvormingisgekomenenhoehijofzijdeadviezenvandeskundigendaarinheeftbetrokken.48Welkeinstrumentenzijnvoorhandenomdeonafhankelijkheidvandeconsulenttewaarborgen?Eenconsulentmoetonafhankelijkzijntenopzichtevandeartsendepatiënt.Tenaanzienvandeartsbetekentdatbijvoorbeelddatergeenfamiliebandofsamenwerkingsrelatiemagbestaantussenartsenconsulentendatzijnietindezelfdemaatschapwerkzaamzijn.Deonafhankelijkheidvandeconsulenttenopzichtevandepatiënthoudtindatbijvoorbeeldgeenonderlingefamiliebetrekkingofvriendschapbestaat,deconsulentgeenmedebehandelaaris(geweest)enhijdepatiëntooknietuiteeneerderewaarnemingkent.EenbelangrijkewaarborgishetconsulterenvaneenSCENarts.Ookhetfeitdatdeonafhankelijkheidvandeconsulenteenwettelijkezorgvuldigheidseisiswaaraanmoetwordenvoldaan,iseenbelangrijkinstrumentindewaarborgingvandeonafhankelijkheid.InoverlegmetdeKNMGzalwatbetreftvoorlichtingaanartsenookaandachtwordenbesteedaandeonafhankelijkheidvanconsulenten.VragenenopmerkingenvandeSGP-fractieDeledenvandeSGP-fractiehebbenmetbelangstellingkennisgenomenvanhetverslagvandevijfregionaletoetsingscommissieseuthanasieenstellentenaanzienhiervanonderstaandenkelenaderevragenterbeant-woording.49Detoetsingscommissiesvragenomeenuiterstzorgvuldigeafwegingbijbeginnendedementie(blz.9).Kanwordentoegelichtinhoeveelvandegemeldegevallenersprakewasvan(beginnende)dementie?Indriegemeldegevallenwassprakevan(beginnende)dementie.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8820 50Hetcriteriumuitzichtlooswordtomschrevenalseenopenencomplexbegrip.Vindtdestaatssecretarishetwenselijkdatditbegripzodanigsubjectiefwordtingevulddateruiteindelijknauwelijksmeerredenenzijntebedenkenwaaromeenverzoekafgewezenzoumoetenwordenalsdepatiëntvanmeningisdathetlijdenuitzichtloosis?Zijnerniettochobjec-tiveerbareaandachtspuntentegeven(blz.15)?Ziemijnantwoordopvraag25.51Inzakecomawordtgestelddatindatkaderinprincipeeenbeëindigingopverzoeknietverderkanwordendoorgezet.Waaromwordtditnietvollediguitgesloten?Moetbijcomaniethetuitgangspuntzijndaternietwordtovergegaantoteuthanasie?Uitgangspuntisdatbijcomageeneuthanasiewordtuitgevoerd.Opgrondvanklinischonderzoekwordtnamelijkinderegelaangenomendateenpatiëntineen(diep)comateuzetoestandgeenlijdenervaart.Levens-beëindigingopverzoekzaldaninbeginselnietkunnenplaatsvindenomdataandewezenlijkewettelijkevoorwaardeondraaglijklijden,nietisvoldaan.Inhetjaarverslaggevendecommissiesookaanhetraadzaamtevindendatartsenzichterughoudendopstellenmetbetrekkingtotbeëindi-gingvanhetlevenindiesituatieswaarindepatiëntnietmeeraanspreek-baaris.Hetisechtermogelijkdatzichduidelijkeobjectieveaanknopingspuntenvoordoendiehettegendeelbewijzen.Casuïstiekmetbetrekkingtotpatiëntenineencomateuzetoestandleidtinderegeltotvragenvandetoetsingscommissies.Decommissiesgaannaaraanleidingvaniederemeldingdespecifiekefeitenenomstandighedenna.Opbasisdaarvanbestaatdemogelijkheiddateencommissieineenbepaaldeconcretecasustothetoordeelkankomendaterweldegelijksprakewasvanobjec-tiveerbaarondraaglijklijdenondanksdecomateuzesituatievanpatiënt.Dewettelijkecriteria,deconsultatieenexternetoetsingbiedenvoldoendewaarborgenvooreenzorgvuldigebesluitvorming.52Incasus5issprakevaneenafgegevenbelofte.Hoevaakkomteenderge-lijkesituatievooronderdegemeldegevallen?Hoegaanartsenuiteindelijkmetzulkebeloftenom?Blijftwelhetuitgangspuntdatmoetzijnvoldaanaandevoorwaardenendatdebeloftedaarvoordusmoetwijken,waarbijhetuiteraardhetbesteisalsergeenbelofteisgedaan?Erkunnengecompliceerdesituatiesontstaanwanneerdeartslevens-beëindigingtoezegtaandepatiëntendiensfamilie,maarmethetontstaanvaneencomageenrekeninghoudt.Indieneenartseenderge-lijketoezeggingdoetendaarnawordtgeconfronteerdmet(plotselinge)wijzigingenindesituatieenhetondraaglijklijdenzichnietmeervoordoet,bijvoorbeelddoordatdepatiëntineencomaisgeraakt,magdeartswettelijkgeziendelevensbeëindigingnietmeertotuitvoerbrengen.Voordeartskandateendilemmavormen,geziendebelofteaandepatiënt.Ookkanhetzijndatdefamilieineendergelijkesituatiedeartswijstopzijntoezeggingenaandringtopuitvoering,waardoordeartszichonder(morele)drukvoeltstaan.Decommissiesadviserendanookaanartsenomzichteonthoudenvanongeclausuleerdetoezeggingenaanpatiëntenendezetewijzenopdemogelijkheidvanhetafglijdenineencoma,waar-doordeprocedurevanlevensbeëindigingopverzoekinprincipenietverderkanwordenvoortgezet.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8821 53Medeinhetlichtvandebeantwoordingvandevragenoverhetjaarver-slag20061vragendeledenvandeSGP-fractieofhettochnietmogelijkisomtekomentoteenduidelijkerrichtlijnoverdeonafhankelijkheidvanartsen.Zijmenendatwelkestructuurerookis,ertochvooriedereenduidelijkheidmoetzijnwatwelennietmogelijkis.Dieduidelijkheidmoetertochvantevorenzijnennietpasachteraf?Tenaanzienvanhetbepalenvandevraagofeengeconsulteerdeartsonafhankelijkistenopzichtevandeuitvoerendeartsendepatiëntzullendecommissiesaltijddeconcretefeitenenomstandighedenvandespeci-fiekemeldinginogenschouwnemen.Juistomdatfeitenenomstandig-hedenpersituatieanderszijnensterkvanelkaarkunnenverschillenishetuitvaardigenvanrichtlijnendaarovernietgeschikt.Helaasblijkt(hetontbrekenvan)onafhankelijkheidvandeconsulenteenterugkerendthema.DaaromzalikditpuntexplicietmeenemeninhetgesprekmetdeKNMGovervoorlichtingaanartsen.54HetlijkteropdathetCollegevanprocureurs-generaalnietsnelovergaattothetinstellenvanstrafrechtelijkevervolging.OmwatvoorsoortfoutenmoethetgaanvoordathetCollegebesluitdaterweltotvervolgingmoetwordeningezet?Welkerichtlijnenwordeninditkadergehanteerd?Deaanwijzingvervolgingsbeslissinginzakelevensbeëindigingopverzoek(vooreeniederteraadplegenviadewebsitewww.om.nl)regeltdewijzewaarophetopenbaarministerieomgaatmetdegevallenvanlevens-beëindigingopverzoek(euthanasieenhulpbijzelfdoding),waarbijdeuiteindelijkebeoordelingafhankelijkisvandeconcreteomstandighedenvanhetgeval.Inallegevallenwaarindetoetsingscommissievooreuthanasieoordeeltdatdeartszorgvuldigheeftgehandeld,geldtdatalseindoordeel,watbetekentdatdezenietterkenniswordengebrachtaanhetopenbaarministerie.Dezakenwaarinderegionaletoetsingscommissievooreuthanasietothetoordeelisgekomendatdeartsnietinovereenstemmingmetdezorgvuldigheidseisen(alsbedoeldinartikel2lid1Wettoetsinglevens-beëindigingopverzoekenhulpbijzelfdoding)heeftgehandeld,wordenterbeoordelinggezondenaanhetCollegevanprocureurs-generaal.Bijontdekkingdatdeartsopverzoeklevensbeëindigendheeftgehandeldzonderhiervanmeldingtemaken,kanhetvermoedenvanschuldontstaanaanovertredingvandeartikelen293en294WetboekvanStraf-recht.Indiendeartsachterafalsnogeenberoepwensttedoenopdebijzonderestrafuitsluitingsgronddanzalhijzelfaannemelijkmoetenmakendathijzorgvuldigheeftgehandeld.Indieneenartsinzo’ngevaleenberoepwildoenopdealgemenestrafuitsluitingsgrondenovermachtindezinvannoodtoestand(artikel40vanhetWetboekvanStrafrecht)ofafwezigheidvanalleschulddanzalhetookopzijnwegliggenfeitenenomstandighedenaantedragendiehethonorerenvaneendergelijkberoepkunnendragen.Alsblijktdatdeartsophetmeldennaaanallevoorwaarden(zorgvuldigheidseisen)heeftvoldaan,dankanvervolgingwordenoverwogenterzakevanhetmisdrijfvanartikel228WetboekvanStrafrecht(valsheidingeschrifte)inverbandmethetvalselijkopmakenvaneenoverlijdensverklaring,ofvanovertredingvanartikel81,eersteonderdeel,vandeWetopdelijkbezorging,betreffendehetopmakenvaneenvalseoverlijdensverklaringen/ofhetachterwegelatenvaneenbere-deneerdverslag.Wanneerdetoetsingscommissietothetoordeelkomtdatdeartsniettotdeovertuigingheeftkunnenkomendatdepatiëntvrijwilligenwelover-1Kamerstuk,31200XVI,nr.81,blz.24.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8822 wogentotzijnverzoekisgekomen,danligtstrafrechtelijkevervolginginbeginselinderede.Hierbijkangedachtwordenaansituatieswaarindepatiëntonderdrukofinvloed(vananderenofdoorgebrekaanzorg)zijnverzoekheeftgedaan,deartsniettotdeovertuigingheeftkunnenkomendathetverzoekweloverwogenwas,omdatdepatiëntonvoldoendegeïn-formeerdwasoverdegesteldediagnoses,prognosesenbehandel-en(palliatieve)verzorgingsmogelijkheden,nietinstaatwaszijnwilteuitenofgeensprakewasvaneenconsistent(duurzaam,herhaald)verzoekvandepatiënt.Dewetsteltoverigensnietdeeisdateenverzoekopschriftisgesteld.Komtdetoetsingscommissietothetoordeeldateronzorgvuldigisgehan-deld,omdatergeensprakewasvanuitzichtloosen/ofondraaglijklijden,althansdatnietbovenenigetwijfelisverhevendatdaarvansprakewas,danisinbeginselstrafrechtelijkvervolginggeïndiceerd.Dezezorgvuldigheidseisisvanzowezenlijkbelang,datindiengetwijfeldwordtofersprakewasvanuitzichtloosenondraaglijklijden,deartsonmiddellijkeenstrafrechtelijkrelevantverwijtkanwordengemaakt.Indiendecommissienietkonvaststellenofersprakewasvanuitzichtloosen/ofondraaglijklijden,doordatergeenconsultatieheeftplaatsgevondenofdeverslagleggingdoordeartsgebrekkigwas,danligtstrafrechtelijkevervolginginbeginseleveneensinderede.Objectiefgezienkanerindiegevallenduswelsprakezijngeweestvanuitzichtloosenondraaglijklijden,maardatisachterafnietteherleiden.Eenopsporingsonderzoekofeengerechtelijkvooronderzoekisgeïndiceerd.Detoetsingscommissiekantothetoordeelkomendatdeartsnietzorg-vuldigheeftgehandeld,omdatdeeuthanaserendartsniettenminsteéénandereonafhankelijkeartsheeftgeraadpleegddiedepatiëntheeftgezienenschriftelijkzijnoordeelheeftgegevenoverdevraagofaandezorgvuldigheidseisenisvoldaan.OmdatblijkensrechtspraakvandeHogeRaad(NJ1989,391)onderomstandighedenhetachterwegeblijvenvandeconsultatiedooreenandereartsnietaaneenberoepopnoodtoestandindeweghoefttestaankan–mitsdesalniettemineenzuiveroordeelvalttegevenoverhetbestaanhebbenvanuitzichtloosenondraaglijklijdenvandepatiënt–alsdanvanvervolgingwordenafgezien,ondankshetoordeelvandetoetsingscommissiedaternietzorgvuldigisgehandeld.Een(sepot)gesprekmetdeofficiervanjustitie,waarindeartsmetnadrukwordtgewezenopdegebrekeninzijnhandelen,isinzo’ngevalopzijnplaats.55Tijdenshetalgemeenoverlegvan19maartjl.(Kamerstuk31036,nr.3)overdeevaluatievandeeuthanasiewetheeftdeSGP-fractiedeaandachtvandeministervanJustitiegevraagdvoorhetgegevendathetOpenbaarMinisteriezeerveelcoulancetoontendatookdiversecommissieledenvandetoetsingscommissieszichdaaroververbazen.DeministerheefttoentoegezegddathijhieroveringesprekwildegaanmethetOM.Heeftditgesprekintussenplaatsgevondenenzoja,welketoezeggingenzijnerdoorhetOMgedaanomkritischertetoetsennadathetoordeelonzorgvuldigisgegevenbijhetniet-nalevenvaninhoudelijkezorgvul-digheidseisen?NaaraanleidingvandeinbrengvandeheerVanderVliestijdenshetAOop19maartheeftdeMinistervanJustitietoegezegdmetdecoördinerendvoorzittervanderegionaletoetsingscommissiestezullenspreken.Op23april2008jongstledenisdoordebewindsliedenvanVWS,deMinistervanJustitieendecoördinerendvoorzittervandetoetsingscommissiesgesprokenoverderelatietussenbeoordelingendoortoetsingscommis-siesenhetvervolgingsbeleidvanhetOpenbaarMinisterie.Aandeordeisgekomendatdevraagstellingvanhetevaluatierapportteeenzijdigisgerichtopdevraagofaldannietstrafvervolgingisingesteld,TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8823 waarbijmiskendwordtdatookanderereactiesdanstrafvervolging,bijvoorbeeldeensepotgesprekofeengesprekmeteenInspecteur,eenadequatereactiekanzijn.BuitenkijfstaatdatdetoetsingscommissieseencasusopdemeritesvandecasuszelfbeoordelenenzichdaarbijnietlatenbeïnvloedendoorverwachtingenomtrenthetgeenhetOpenbaarMinis-terietezijnertijdzalbeslissen.DeMinistervanJustitieheeftgeenaanleidinggezienhetOpenbaarMinis-terieteverzoekenkritischertetoetsen.Erbestaat,ookgeziendeverrichteevaluatievandeEuthanasiewet,geenaanleidingteveronderstellendathetOpenbaarMinisterieonvoldoendekritischzoutoetsen.56WatmoetergebeurenvoordatdeInspectienietalleeneengesprekaangaat,maarwelechtmaatregelenneemtnadateenmeldingalsonzorg-vuldigisbeoordeeld?Zouintussennietvooriedereartsduidelijkmoetenzijnwelkeregelsergeldenrondeuthanasie?HoeheeftdeInspectiegerea-geerdopcasus12?DewerkwijzevandeInspectieisaldusdatiniedergevaleengesprekplaatsheeftmeteenberoepsbeoefenaardienaarhetoordeelvandecommissieinzijnberoepsuitoefeningnietbehoorlijkheeftgehandeld(oordeelonzorgvuldig).Inhetgesprekwordendefeitenvandecasusdoordeinspecteurnogmaalsonderzochtenwordtbezienofdeberoeps-beoefenaarinzichttoonttenaanzienvanzijnhandelen.Ditiseengebrui-kelijkonderdeelvanhetinspectieonderzoek.IndiensprakeisvaneensituatiedievoordeveiligheidvanpatiëntenofdegezondheidszorgeenernstigebedreigingkanbetekenenneemtdeInspectieuiteraarddirectmaatregelenomdiebedreigingwegtenemen.Ditkanbijvoorbeelddoorhetgevenvaneenbevel.IndiensprakeisvanstructureelofzeerernstigdisfunctionerenvaneenberoepsbeoefenaarkandeInspectieeentuchtklachtindienen,waarmeedewijzevanberoepsuitoefeningvandeberoepsbeoefenaartertoetsingwordtvoorgelegdaandetuchtrechter.Indegenoemdecasushebbengesprekkenplaatsgehadvandeinspecteurmetdebetrokkenartsen.Decasuïstiekisuitgebreidindiegesprekkenaandeordegeweest.Indegesprekkenhebbenbeideberoepsbeoefenarenaangegeveninteziendatdeconsultatienietisverlopenzoalsdezehadmoetenverlopen,namelijkdooreenonafhankelijkendeskundigarts.NaarhetoordeelvandeInspectietonendebeideberoepsbeoefenarenvoldoendeinzichtinhunhandelendathetinzettenvanhandhavings-maatregelenopditmomentnietwenselijkis.Vaninspectiezijdeisweluitdrukkelijkaangegevendatgedragingentenaanzienvaneuthanasievandebeideartsenzullenwordengevolgdendatindienwederomeenmeldingzalwordengedaaninditkader(herhalingvangedrag)ditnaardemeningvandeInspectiewaarschijnlijkzalleidentotindieningvaneentuchtklachttegendebetrokkenberoepsbeoefenaar.57Vindtdestaatssecretarishetacceptabeldatergeenvervolgingwordtingesteld,terwijlduidelijkisdatdeindezecasusgenoemdeartsennietvanplanzijnomzichaandegeldenderegelstehouden?Hetisnietaanmijomteoordelenoverindividuelecasuïstiek.HetCollegevanprocureurs-generaalendeInspectievoordegezondheidszorgbeoor-delenofvervolgstappentenaanzienvandeartsmoetenwordenonder-nomen.TweedeKamer,vergaderjaar2008–2009,31700XVI,nr.8824