Rapport “het Nederlandse exportcontrolebeleid in 2023”

Tweede Kamer der Staten-Generaal2Vergaderjaar 2024–202522 054WapenexportbeleidNr. 434 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL ENONTWIKKELINGSHULP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 5 november 2024Hierbij doe ik u, mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken, hetrapport «het Nederlandse exportcontrolebeleid in 2023» toekomen. Zoalselk jaar kijkt het kabinet terug op het Nederlandse exportcontrolebeleidvan het afgelopen jaar door middel van het jaarrapport. Het jaarrapport iseen van de belangrijke pijlers – samen met de publieke maandrappor-tages – waarmee het kabinet invulling geeft aan het streven om zotransparant mogelijk te zijn over het exportcontrolebeleid.1 Het rapport zaltevens als Engelstalige publicatie verschijnen om zo ook internationaal tevoldoen aan dit streven naar transparantie. Het rapport belicht deinstrumenten, procedures en uitgangspunten van het Nederlandseexportcontrolebeleid voor zowel militaire als dual-use goederen. Tevenswordt ingegaan op het karakter van de Nederlandse defensie- enveiligheidsindustrie en op internationale ontwikkelingen op het gebiedvan exportcontrole. Daarnaast geeft het rapport de aard en omvang vande in 2023 afgegeven uitvoervergunningen weer.Een gedegen exportcontrole van strategische goederen en technologie isvan groot belang voor Nederland. Exportcontrole speelt een cruciale rol inhet waarborgen van zowel de nationale als de internationale veiligheiddoor te zorgen dat Nederlandse goederen of technologie met eenbijzondere, strategische waarde, zowel militair als dual-use, niet opongewenste manieren worden ingezet. Hiermee voorkomt Nederland deongewenste inzet van deze goederen bij bijvoorbeeld mensenrechten-schendingen, schending van het humanitair oorlogsrecht of bij hetuitlokken van conflicten, en zorgt het kabinet tevens dat hoogwaardigetechnologie voldoende wordt beschermd.Het exportcontrolebeleid in 2023 kan niet los worden gezien van degeopolitieke context in Europa, die sinds de grootschalige Russische1https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/exportcontrole-strategische-goederen/rapportages-dual-use-en-militaire-goederen kst-22054-434ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2024Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 22 054, nr. 4341 invasie van Oekraïne in februari 2022 drastisch is veranderd. Het kabinetblijft zich onverminderd inzetten om enerzijds de druk op Rusland verderte vergroten om de agressieoorlog te beëindigen en blijft Oekraïnepolitiek, militair, financieel en moreel actief en onverminderd steunen intijd van oorlog, herstel en wederopbouw, zo lang als dat nodig is.De Nederlandse militaire steun aan Oekraïne krijgt onder meer vorm doorde bilaterale levering van militaire goederen door het Ministerie vanDefensie, zowel vanuit eigen voorraad als via commerciële inkoop. Vooralle geleverde goederen is, waar nodig, een toets aan de Europesewapenexportcriteria gedaan en is, na positieve uitkomst, een uitvoerver-gunning verleend. Als gevolg van deze grootschalige leveranties makenafgegeven vergunningen voor uitvoer naar Oekraïne in 2023 eenaanzienlijk deel (45%) uit van de totale waarde van afgegeven vergun-ningen. Over de leveranties aan Oekraïne is de Tweede Kamer regelmatigvia separate brieven geïnformeerd waarbij tot 13 april 2023 volledigevertrouwelijkheid werd betracht gelet op operationele veiligheid. Sinds13 april 2023 geeft het kabinet meer openheid over leveranties aanOekraïne.Als gevolg van de Russische agressieoorlog in Oekraïne is het kabinet meteen nieuwe blik naar de Europese defensie-industrie gaan kijken, en isduidelijk geworden dat het Europese zelfstandig militair-industrieelvoortzettingsvermogen momenteel beperkt is en dat meer Europesezelfredzaamheid noodzakelijk is. Daarom zet het kabinet in op verderesamenwerking tussen de Europese defensie-industrieën om op die manierde Nederlandse en Europese veiligheid te versterken. Om dit te realiserenis een gelijk speelveld in Europa en daarmee verdere convergentie van hetEuropese wapenexportbeleid essentieel. Gedurende 2023 zijn de eerstemaatregelen genomen om toe te werken naar verdere convergentie, zoalsde voorgenomen toetreding tot het verdrag inzake exportcontrole in hetdefensiedomein, waar op het moment Frankrijk, Duitsland en Spanje bijzijn aangesloten, en de afschaffing van het aanvullend nationaal wapenex-portbeleid in de vorm van het presumption of denial-beleid.2 Tegelijkertijddoet het streven van het kabinet naar nauwere Europese samenwerkingniet af aan het belang van gedegen exportcontrole. Het kabinet zal erscherp op blijven toezien dat Nederlandse strategische goederen geenongewenste eindbestemmingen krijgen.Ontwikkelingen dual useVoor de uitvoer van dual-use goederen geldt een onveranderd scherptoetsingskader.3 Hoewel er minder vergunningaanvragen zijn afgewezenvoor dual-use goederen, is de totale waarde van de afgewezen vergun-ningen toegenomen. Er zijn tevens catch-all beschikkingen (dit betreft eenad hoc vergunningplicht) opgelegd voor goederen die niet dual-use zijnmaar wel een risico vormen voor de (inter)nationale veiligheid.Nieuwe technologieën staan meer dan ooit centraal in nationale veilig-heidsvraagstukken. Dit is merkbaar door het toenemend belang vantechnologie in geopolitieke en militaire ontwikkelingen, het dual-usekarakter van technologie waarbij het onderscheid civiel versus militairsteeds diffuser wordt. Dit leidt tot nieuwe vragen over de relatie tussentechnologie, veiligheid en economie, waaronder de vraag welke technolo-gieën we willen beschermen vanwege mogelijke nationale veiligheidsri-2Over deze maatregelen is de Kamer uitgebreid geïnformeerd, zie Kamerstuk 22 054, nr. 395,d.d. 14 juli 2023.3Een «goed» of een «technologie» kan zijn: fysieke goederen, niet fysieke goederen zoalsprogrammatuur en/of technologie (b.v. een blauwdruk).Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 22 054, nr. 4342 sico’s. Bij beantwoording van deze vragen worden naast veiligheid, ookhet economische belang mee gewogen. De veiligheidsbelangen wegenuiteindelijk het zwaarst. Internationaal wordt in de context van deexportcontroleregimes reeds informeel verkend wat adequate stappen zijnvoor de controle op export van opkomende sensitieve technologie(dual-use, maar vaak nog niet gecontroleerd). Nederland neemt daarnaastonder andere actief deel aan discussie over exportcontrole van dual-useitems in EU-verband en andere internationale overleggen in multilateraalverband, evenals bilaterale contacten.In bredere context levert Nederland een actieve bijdrage aan de multila-terale exportcontroleregimes. Deelnemers aan deze regimes overleggenmeermaals per jaar met als doel om te bepalen welke (nieuwe) goederenen technologieën onder exportcontrole moeten komen, omdat zij eenbedreiging kunnen vormen voor de (inter)nationale veiligheid. Hetbereiken van overeenstemming met zoveel mogelijk technologiehou-dende landen is belangrijk voor de effectiviteit van de maatregelen envoor het behoud van een internationaal gelijk speelveld voor bedrijven.Een extra uitdaging bij het bereiken van overeenstemming in de multila-terale exportcontroleregimes is dat consensus noodzakelijk is, welkemoeilijk te bereiken is door de hierboven geschetste geopolitiekeontwikkelingen. Het is van groot belang voor de nationale veiligheid datde goederen en technologie met risico’s voor de veiligheid wel vergun-ningplichtig worden, zodat de export inzichtelijk is en Nederland bij hetvermoeden van ongewenst eindgebruik een vergunning kan weigeren.Regeling Geavanceerde productieapparatuur voor halfgeleidersIn 2023 heeft Nederland een nationale maatregel geïmplementeerd omongecontroleerde uitvoer van geavanceerde productieapparatuur voorhalfgeleiders onder exportcontrole te brengen.4 De uiteindelijke reikwijdtevan deze exportcontrolemaatregelen is chirurgisch en zo precies mogelijkgemaakt, om onnodige verstoring van de waardeketens te voorkomen enrekening te houden met het internationale gelijke speelveld. De maatregelis zoals alle exportcontrole maatregelen landenneutraal en voor allevoorgenomen leveringen buiten de EU geldt er een vergunningplicht bijuitvoer. Nederland heeft de maatregel nationaal ingevoerd, en zet zich inom de vergunningplicht voor goederen en technologie op de nationalecontrolelijst zo veel mogelijk Europees en multilateraal in te bedden.Vanzelfsprekend wordt het bedrijfsleven betrokken bij het instellen van denationale controlemaatregelen. Het is voor bedrijven van belang te wetenwaar zij precies aan toe zijn en dat zij tijd krijgen om hun bedrijfspro-cessen aan te passen aan nieuwe regelgeving. De nationale maatregel isper 7 september 2024 uitgebreid. Vanaf die datum geldt voor de exportvan meer soorten geavanceerde productieapparatuur een nationalevergunningplicht.Midden-OostenZoals toegezegd (TZ202311-040) tijdens het commissiedebat van23 november 2023 over de situatie in het Midden-Oosten, informeer ik uhierbij ook over het onderzoek naar de mogelijkheden om in te grijpen inde werking van de Algemene Vergunning NL009 die betrekking heeft opexport in het kader van het F-35 Lightning II programma.In de procedure over de doorlevering van F-35 onderdelen naar Israël ishet Gerechtshof Den Haag ervan uitgegaan dat het mogelijk is om in tegrijpen in de werking van de Algemene Vergunning. Dit kan door het4Kamerstuk 22 054, nr. 384Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 22 054, nr. 4343 uitsluiten van een beschikkingsbevoegde van het gebruik van eenalgemene door- of uitvoervergunning ter bescherming van wezenlijkeveiligheidsbelangen of door een algemene door- of uitvoervergunningonder beperkingen vast te stellen zoals op het punt van landen vanbestemming waarvoor de vergunning geldt. Laatstgenoemde route isnaar aanleiding van het arrest van het Gerechtshof Den Haag van12 februari 2024 gevolgd in de Regeling van de Minister voor Buiten-landse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van 16 februari 2024,nr. Min-BuZa.2024.20501-7, tot wijziging van de Regeling algemenedoorvoervergunning NL007 en de Regeling Algemene Vergunning NL009voor de beperking van de reikwijdte van deze vergunningen,Stcrt. 2024, 5435. Met de Verenigde Staten en de andere F-35 partnerswordt een open gesprek gevoerd over de consequenties van het arrestvan het Gerechtshof Den Haag d.d. 12 februari 2024. Het feit dat decassatieprocedure nog loopt en de gesprekken met de bondgenoten nogniet zijn afgerond, maakt dat op dit moment nog geen verdere conclusieskunnen worden getrokken over de werking van de Algemene VergunningNL009 en eventuele toekomstige aanpassingen.Tijdens het plenair debat over de situatie in Gaza d.d. 16 mei 2024 is eentoezegging gedaan aan het Lid Dobbe (SP) om de Kamer te informerenover de export van dual-use goederen naar Israël, die offensief gebruiktzouden kunnen worden in de oorlog in Gaza (TZ202405-048). Dual-use-goederen, zoals eerder toegelicht, kunnen ook nuttig zijn in de ontwik-keling, productie of aflevering van massavernietigingswapens enconventioneel militair materieel. Bij vergunning-aanvragen van dual-usegoederen vindt een case-by-case toetsing plaats op civiel eindgebruik opbasis van onder meer de goederen/technologie, voorzien eindgebruik eneindgebruiker. Op het moment van schrijven zijn er 38 geldige uitvoerver-gunningen in omloop voor dual-use goederen naar Israël. Met uitzon-dering van één uitvoervergunning, net als in antwoord op de schriftelijkevragen gesteld door het lid Dobbe over de levering van F-35 onderdelenaan Israël, kennen alle vergunningen een civiel eindgebruik.5 Hierbij gaathet bijvoorbeeld om dual-use goederen voor waterzuivering, informatie-beveiliging en de halfgeleiderindustrie.Motie Dobbe (Soedan)Het lid Dobbe (SP) heeft tijdens het notaoverleg mensenrechten in hetbuitenlands beleid van 17 juni 2024 een motie voorgesteld die de regeringverzoekt te pleiten bij de EU voor het aan banden leggen van wapenleve-ranties aan landen die doorleveren aan strijdende partijen in Soedan(Kamerstuk 32 735, nr. 389). Het kabinet heeft opvolging gegeven aan dezemotie door binnen de context van de EU-raadswerkgroep Export vanConventionele Wapens (COARM) aandacht te vragen voor het risico opomleiding van wapens via derde landen naar de strijdende partijen inSoedan. Het kabinet heeft eveneens opvolging gegeven aan de op10 oktober 2024 met brede steun aangenomen motie Dobbe (SP), die deregering verzoekt zich in te spannen en te pleiten voor het instellen vaneen VN-wapenembargo voor heel Soedan (Kamerstuk 21 501-02 nr. 2941),door tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van 14 oktober 2024 te pleitenvoor een dergelijke uitbreiding.52024Z05025Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 22 054, nr. 4344 Daarnaast bespreekt Nederland de zorgwekkende situatie in Soedan ookmet de regionale partners en benadrukt daarbij de noodzaak tot een eindeaan het geweld en het belang van naleving van het VN wapenembargo opDarfur.De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp,R.J. KleverTweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 22 054, nr. 4345